المیزان جلد۱۴ بخش۲۲
«قَالَ يَابْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتى وَ لا بِرَأْسى ...»:
کلمۀ «يَابنَ أُمّ»، در اصل «يَابنَ أُمِّى» بوده، و اين تعبيرى است که براى به رحم آوردن طرف، براى تحريک کردن و رأفت او آورده مى شود. هارون آن را گفت تا شايد غضب موسى را فرو بنشاند، و از اين که گفت: «سر و ريش مرا مگير»، معلوم مى شود که موسى از شدت غضب، سر و ريش هارون را گرفت تا او را بزند. همچنان که قرآن کريم، در جاى ديگر نيز فرموده: «وَ أخَذَ بِرَأسِ أخِيهِ يَجُرُّهُ إلَيه».
«إنّى خَشِيتُ أن تَقُولَ فَرَّقتَ بَينَ بَنِى إسرَائِيلَ وَ لَم تَرقُب قَولِى» - اين جمله، تعليل مطلبى است که حذف شده. چون کلام دلالت بر آن داشته.
و حاصل آن مطلب، اين است که: اگر مى خواستم از پرستش گوساله جلوگيرشان شوم و مقاومت کنم، هرچند به هر جا که خواست منجر شود، مرا جز عده مختصرى اطاعت نمى کردند، و اين باعث مى شد بنى اسرائيل دو دسته شوند: يکى مؤمن و مطيع، و ديگرى مشرک و نافرمان. و اين دو دستگى، باعث مى شد که وحدت کلمه شان از بين برود و اتفاق ظاهرى شان، جاى خود را به تفرقه و اختلاف بسپارد، و چه بسا کار به کشتار هم مى انجاميد.
لذا به ياد سفارش تو افتادم که مرا دستور به اصلاح دادى و فرمودى: «أصلِح وَ لَا تَتَّبِع سَبِيلَ المُفسِدِين». و لذا ترسيدم وقتى که بر مى گردى تفرقه و دو دستگى قوم را ببينى، اعتراض کنى که: «فَرَّقتَ بَينَ بَنِى إسرَائِيل وَ لَم تَرقُب قَولِى: رعايت سفارش مرا نکردى و ميان بنى اسرائيل تفرقه افکندى».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۷۱
اين، آن عذرى است که هارون به آن تمسک جست، و موسى «عليه السلام» عذرش را پذيرفت. هم او را و هم خود را دعا کرد، که دعايش در سوره «اعراف» چنين آمده: «رَبِّ اغفِر لِى وَ لِأخِى وَ أدخِلنَا فِى رَحمَتِکَ وَ أنتَ أرحَمُ الرَّاحِمِين».
بازخواست موسی«ع» از سامری، و پاسخ او
«قَالَ فَمَا خَطبُک يَا سامِرِىُّ»:
در اين، جمله موسى «عليه السلام»، بعد از فراغت از بازخواست برادر، روى سخن را متوجه سامرى - که يکى از مسؤولين سه گانه است و کسى است که مردم را گمراه کرده - نموده است.
و کلمۀ «خَطب»، به معناى امر عظيم و کار بس بزرگى است، و از او مى پرسيد: کار بزرگى کردى؟
«قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضتُ قَبْضةً مِّنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَ کذَلِک سوَّلَت لى نَفْسى»:
راغب در مفردات مى گويد: «بَصَر»، نام عضوى است که مى بيند و در قرآن، در مواردى استعمال شده. مانند: «کَلَمحِ البَصَر» و «إذ زَاغَتِ الأبصَارُ». و در نيرويى که در باصره هست، و نيز در نيروى دراکه قلب استعمال مى شود. مانند آيه شريفه: «فَکَشَفنَا عَنکَ غِطَاءَکَ فَبَصَرُکَ اليَومَ حَدِيدٌ». و نيز آيه شريفه: «مَا زَاغَ البَصَرُ وَ مَا طَغَى».
و جمع «بَصَر»، «الأبصار»، و جمع «بَصِيرَة»، «بَصَائر» مى آيد. مانند آيه شريفه: «فَمَا أغنَى عَنهُم سَمعُهُم وَ لَا أبصَارُهُم». و هرگز به عضو بينايى، بصيرت نمى گويند. در مورد «بَصَر» مى گويند: «أبصَرتُ»، و در مورد «بصيرت»، «أبصَرتُهُ وَ بَصُرتُ بِهِ». و کم مى شود که در مورد حس بينايى، کلمۀ «بَصُرتُ» را به کار ببرند، مگر اين که «بصيرت» را هم با آن جمع کنند.
و در معناى «قَبَضتُ قَبضَةً»، بعضى گفته اند: کلمۀ «قبضه»، مصدر به معناى اسم مفعول است، ولى به آن اشکال کرده اند و گفته اند که: هرگاه مصدر به معناى اسم مفعول باشد، حرف «تاء» در آخرش در نمى آيد. مى گويند: اين حلّه، نسج (بافت) يمن است و نمى گويند: «نسجۀ یمن است». پس متعين آن است که «قبضة» را در آيه، حمل بر مفعول مطلق کنيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۷۲
شخصى ديگر به او ايراد کرده که: در جايى حرف «تاء» در آخر مصدر به معناى مفعول در نمى آيد که بخواهد بر تحديد و دفعة دلالت کند، نه بر صرف مؤنث بودن مثل کلمه مورد بحث. ولى اين اشکال وارد نيست. زيرا: اين که «تاء قبضة»، براى صرف تأنيث باشد، اول حرف است و خود، عين مدّعا است، نه دليل.
کلمۀ «أثر»، در جملۀ «مِن أثَرِ الرَّسُول»، شکلى است که از پاى آدمى در هنگام راه رفتن بر زمين مى افتد و در آن نقش مى بندد، و اصل در معناى آن، هر نشانه و علامتى است که از هر چيزى، بعد از رفتن آن به جاى مى ماند، به طورى که هر کس ببيند، به آن چيز پى مى برد. مانند ساختمانى که اثر بنّا است، و مصنوع که اثر صانع است، و علم که اثر عالم است و... و از اين جهت، جاى پا را که بر زمين نقش مى بندد، «اثر اقدام» گويند.
کلمۀ «رسول»، به معناى کسى است که حامل پيامى باشد و در قرآن کريم، هم بر رسول بشرى، که حامل رسالت خدا به سوى خلق است، اطلاق مى شود، و هم بر جبرئيل، که حامل وحى الهى است. همچنان که فرموده: «إنَّهُ لَقَولُ رَسُولٍ کَرِيمٍ». و هم همه ملائکه، «رُسُل» خوانده شده اند. مانند آيه: «بَلَى وَ رُسُلُناَ لَدَيهِم يَکتُبُون». و نيز مانند: «جَاعِلِ المَلَائِکَة رُسُلاً أُولِى أجنِحَة».
آيه مورد بحث، جواب سامرى از بازخواست موسى «عليه السلام» را حکايت مى کند که پرسيد: «فَمَا خَطبُکَ يَا سَامِرِىُّ». و چون اين سؤال، به دو سؤال تجزيه مى شود: يکى اين که: حقيقت اين عملى که کردى، چيست؟ و دوم اين که: چه چيز تو را وادار به اين عمل نمود؟
و به طورى که از سياق بر مى آيد، جملۀ «وَ کَذَلِکَ سَوَّلَت لِى نَفسِى»، پاسخ از سؤال دوم است و حاصلش اين است که: تسويل نفسانى من، باعث شد به اين که من بکنم آنچه را که کردم.
و اما پاسخ سؤال اول به اين که حقيقت اين عمل چه بوده؟ مطلبى است که جملۀ «بَصُرتُ بِمَا لَم يَبصُرُوا بِهِ فَقَبَضتُ قَبضَةً مِن أثَرِ الرَّسُول»، بدان اشاره مى کند، و در هيچ جاى قرآن کريم، نه در موارد نقل اين داستان، و نه در هيچ موردى که ارتباطى با آن داشته باشد، بيانى که جمله مذکور را توضيح دهد، نيست ، و به همين جهت، مفسران در معناى آن اختلاف کرده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۷۳
بيشتر مفسران، بر طبق روايات وارده در اين داستان گفته اند: سامرى، جبرئيل را در هنگامى که به موسى «عليه السلام» نازل مى شد، تا به او وحى برساند، ديد و يا ديد که بر اسبى بهشتى سوار است و نازل شد تا فرعون و لشکريانش را براى غرق شدن به دريا راهنمايى کند. در آن موقع، مشتى از خاک زير پاى اسب او، يا زير پاى خود جبرئيل برداشته، با خود نگه داشت.
و از خاصيت هاى اين خاک، اين بوده که به هر چيز مى ريختند، جان مى گرفت و زنده مى شد. سامرى خاک را همچنان داشت، تا روزى که آن گوساله را ساخت و خاک را در آن ريخت و در دم جان گرفت و حرکت کرد و به صدا در آمد.
پس مراد از اين که فرمود: «بَصُرتُ بِمَا لَم يَبصُرُوا بِهِ: من چيزى ديدم که مردم نديدند»، ديدن جبرئيل است در هنگامى که يا پياده و يا سواره نازل مى شد. خلاصه مفادش اين است که من او را شناختم و مردم نشناختند.
و مراد از اين که گفت: «فَقَبَضتُ قَبَضَةً مِن أثَرِ الرَّسُول فَنَبَذتُها»، اين است که من مشتى از خاک زير پاى جبرئيل و يا خاک زير پاى اسب جبرئيل گرفتم. و مقصود از «رسول»، جبرئيل است، و مراد از «نَبَذتُهَا»، اين است که آن را بر طلاهايى که آب کرده و به صورت گوساله در آورده بودم، ريختم، زنده شد و صداى گوساله در آورد.
و بزرگترين اشکالى که به اين روايات وارد مى شود، اين است که به طورى که در بحث روايتى خواهيد ديد، مخالف با ظاهر کتاب است. براى اين که کلام خداى تعالى تصريح دارد بر اين که گوساله مذکور، جسدى بوده که صداى گوساله داشته و کلمۀ «جسد» به معناى جثه اى است که روح نداشته باشد، و بر جسم جاندار و زنده اطلاق نمى شود.
علاوه بر اين، اشکالات ديگرى بر آن روايات وارد شده، که در همان بحث روايتى آينده، نقل خواهد شد.
و از ابومسلم نقل شده که در تفسير آيه گفته است: در قرآن، تصريحى به اين معنا - که مفسران گفته اند - نشده و در اين جا، وجه ديگرى است، و آن، اين است که: مراد از «رسول»، موسى «عليه السلام»، و مراد از «اثر رسول»، سنت و رسم او باشد که بدان امر شده بود و بر آن روش عمل مى کرد. زيرا گاهى گفته مى شود: «فلانٌ يَقفُو أثَرَ فُلان وَ تَفِيضُ أثره». يعنى: فلانى امر فلان کس را امتثال و مرام او را پيروى مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۷۴
و بيان آن در آيه شريفه، اين مى شود که:
وقتى موسى روى به سامرى آورد، و شروع به ملامت و بازخواست کردن وى نمود، در برابر عملى که کرد و مردم را گمراه نمود، سامرى گفت: «بَصُرتُ بِمَا لَم يَبصُرُوا بِهِ». يعنى من به دست آوردم که آنچه مردم بر آن شده اند حق نيست، و من چيزى را که از دين تو گرفته بودم، آن را طرح کردم و بدان تمسک ننمودم.
و اگر به جاى تعبير از لفظ «موسى»، به غايب تعبير کرد، از باب سخن گفتن رعيت در برابر سلطان است، که با اين که در برابر او قرار دارد، مى گويد: «فرمايش امير در اين باره، چنين و چنان است». و اگر از ناحيه سامرى به موسى اطلاق رسول کرده، براى اين بوده که نوعى استهزاء را برساند. چون مردى کافر بوده و رسالت موسى را قبول نداشته. همچنان که قرآن کريم، از کفار حکايت کرده که به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» گفتند: «يَا أيُّهَا الَّذِى نُزِّلَ عَلَيهِ الذِّکرُ إنَّکَ لَمَجنُون».
اين بود کلام ابومسلم. و معلوم است که بنابراين وجه، صداى گوساله، تصنصى و ساختگى بوده، نه اين که گوساله مزبور، جان پيدا کرده باشد.
و اشکال آن، اين است که:
اولا: سياق آيه شهادت مى دهد بر اين که ريختن متفرع بر گرفتن بوده، و گرفتن هم، متفرع بر ديدن بوده. خلاصه چون چيزى ديدم که ديگران نديدند، قبضه اى از آن برداشتم، و چون برداشتم، آن را ريختم.
و لازمۀ وجه مزبور، اين مى شود که: ريختن، متفرع بر ديدن و ديدن، متفرع بر قبض بوده. (يعنى چون ديدم آن را ريختم، و چون ريختم، آن را گرفتم). و اگر کلام مذکور صحيح بود، جا داشت بگويد: «بَصُرتُ بِمَا لَم يَبصُرُوا بِهِ فَنَبَذتُ مَا قَبَضتُهُ مِن أثَرِ الرَّسُول: چون به رازى برخوردم که ديگران نديده بودند، آنچه را که از دين رسول گرفته بودم، رها کردم». و يا بگويد: «قَبَضتُ قَبضَةً مِن أثَرِ الرَّسُول فَبَصَرتُ بِمَا لَم يَبصُرُوا بِهِ فَنَبَذتُهَا: اثرى از دين رسول گرفته بودم، ولى چون چيزى ديدم که ديگران نديده بودند، آن را رها کردم».
و ثانیا: لازمۀ توجيه آن، اين است که: جملۀ «وَ کَذَلِکَ سَوَّلَت لِى نَفسِى»، اشاره باشد به علت ساختن گوساله، و جواب باشد از پرسش موسى که پرسيد: «مَا خَطبُکَ»، و حاصل آن، اين باشد که: اگر گوساله را ساخته، تنها از اين جهت بوده که نفسش او را تسويل کرد، تا مردم را گمراه کند.
پس مدلول صدر آيه، اين است که او موحد نبوده، و مدلول ذيلش اين مى شود که او وثنى هم نبوده. نه موحد بوده و نه بت پرست، با اين که کلام موسى «عليه السلام» به حکايت قرآن که مى فرمايد: «وَ انظُر إلَى إلَهِکَ الَّذِى ظَلتَ عَلَيهِ عَاکِفاً لَنُحرِقَنَّهُ: به معبودت نگاه کن که او را مى پرستيدى، که چگونه آتشش مى زنيم»، دلالت دارد بر اين که سامرى، وثنى بوده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۷۵
و ثالثا: تعبير از موسى به «رسول»، با اين که با خود او حرف مى زد، بعيد است.
ممکن است براى آيه، معنايى ديگر تصور کرد - که ديگران هم احتمالش را داده اند - و آن اين که: مقصود از (اوزارى از زينت قوم)، زيورهايى از طلا که از قبطيان بوده باشد و موسى دستور داده بوده که آن ها را جمع آورى نموده و با خود حمل کنند، و چون طلا هاى مذکور، مال موسى «عليه السلام» و يا منسوب به او بوده، لذا مراد از «اثر رسول»، همان ها باشد.
پس سامرى در جملۀ «قَبَضتُ قَبضَةً مِن أثَرِ الرَّسُول» مى خواهد بگويد: من در کار ريخته گرى و مجسمه سازى ماهرم. مقدارى از اموال رسول را گرفته، ريخته گرى کردم و اطلاعاتى دارم که مردم ندارند. پس وسوسه مرا گرفت که خوب است با طلا هاى رسول، مجسمه اى بسازم. پس مشتى از اثر رسول را - که همان زيورهاى طلايى باشد - گرفتم و در آتش انداختم، و براى مردم گوساله اى در آوردم که صدا مى کرد. طورى ساختم که هر وقت هوا در جوف آن وارد مى شد و با فشار از دهانش بيرون مى آمد، صداى گوساله در مى آورد.
تا اين جا، معنا رو به راه است. باقى مى ماند اين که چرا از موسى، با اين که با خود او صحبت مى کرد، تعبير به رسول نمود؟ و چرا طلاهاى مردم را اثر رسول خواند؟ و چرا با اين که خودش به گوساله ارادت مى ورزيد، ساختن آن را وسوسه نفسانى ناميد؟
مجازات سنگین حضرت موسى «ع»، براى سامری
«قَالَ فَاذْهَب فَإِنَّ لَک فى الْحَيَوةِ أَن تَقُولَ لا مِساس وَ إِنَّ لَک مَوْعِداً لَّن تُخْلَفَهُ»:
اين آيه، مجازات موسى سامرى را بيان مى کند، که موسى، بعد از آن که جرم او ثابت شد، چگونه مجازاتش کرد.
جملۀ «قَالَ فَاذهَب»، حکم به طرد او از ميان اجتماع است. او را از اين که با کسى تماس بگيرد و يا کسى با او تماس بگيرد، ممنوع کرد و قدغن نمود از اين که کسى به او منزل دهد و با او همکلام شود، و با او بنشيند. و به طور کلى، آنچه از مظاهر اجتماع انسانى است، از وى قدغن نمود، و اين خود، يکى از سخت ترين انواع شکنجه ها است.
و در جملۀ «فَإنَّ لَکَ فِى الحَيَوةِ أن تَقُولَ لَا مِسَاسَ»، حاصل کلام اين است که: موسى چنين مقرر کرد که تا زنده است، تنها و تک زندگى کند. و اين تعبير، کنايه است از حسرت دائمى و تنهايى و وحشت بى سرانجام.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۷۶
بعضى گفته اند: جملۀ مذکور، حکم خود موسى «عليه السلام» نيست، بلکه نفرين او به جان سامرى است، و اثر اين نفرين، اين شد که وى به مرض عقام (درد بى درمان) مبتلا شد، که احدى نزديکش نمى شد، مگر آن که دچار تبى شديد مى گرديد و ناگزير هر کس مى خواست نزديکش شود، فرياد مى زد: «با من تماس مگير و نزديک من ميا».
بعضى ديگر گفته اند: مبتلا به مرض وسواس شد، به طورى که از مردم وحشت مى کرد و مى گريخت و فرياد مى زد: «لَا مِسَاسَ لَا مِسَاسَ»، و اين وجه خوبى است، اگر روايتش صحيح باشد.
و در جملۀ «وَ إنَّ لَکَ مَوعِداً لَن تُخلَفَهُ»، ظاهرش اين است که از هلاکت وى و سرآمدى که خداى تعالى برايش معين و حتمى نموده، خبر مى دهد. البته احتمال هم دارد که اين نيز، نفرين باشد.
بعضى گفته اند: مراد از آن، عذاب آخرت است.
سرنوشت خداى ساختگى سامرى!
«وَ انظُرْ إِلى إِلَهِک الَّذِى ظلْتَ عَلَيْهِ عَاکِفاً لَّنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنسِفَنَّهُ فى الْيَمِّ نَسفاً»:
در مجمع البيان مى گويد: وقتى گفته مى شود: فلانى گندم را نسف کرد، معنايش اين است که آن را با منسف بالا انداخت تا پوست هايش بپرد. (خلاصه همان کارى را که با غربال انجام مى دهند، و گندم را به طرف بالا پرتاب مى کنند، تا کاه و سبوسش بپرد).
و معناى جملۀ «وَ انظُر إلَى إلَهِکَ الَّذِى ظَلتَ عَلَيهِ عَاکِفاً»، اين است که دائما براى آن اله خود عبادت مى کردى و ملازم آن بودى. و اين جمله دلالت دارد بر اين که سامرى گوساله را براى آن ساخت، تا او را معبود خود بگيرد و عبادتش کند.
و معناى اين که فرمود: «لَنُحرِقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنسِفَنَّهُ فِى اليَمِّ نَسفاً»، اين است که سوگند که ما آن را مى سوزانيم و او را در دريا مى ريزيم.
بعضى ها به اين سخن که فرمود: «آن را مى سوزانيم»، استدلال کرده اند بر اين که گوساله مزبور حيوانى داراى گوشت و خون بوده. چون که اگر طلا بود، سوزاندن آن معنا نداشت و اين خود مؤيد تفسيری است که گفتيم بيشتر مفسران کرده اند که با ريختن آن خاک، گوساله مزبور حيوانى جاندار شده، وليکن حق مطلب اين است که این قدر دلالت دارد که طلاى خالص نبوده و اما اين که خون و گوشت داشته باشد، نه.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۷۷
بعضى از مفسران هم احتمال داده اند که جملۀ «لَنُحرِقَنَّهُ»، از باب حرق الحديد باشد و حرق الحديد به اين معنا است که آهن را با سوهان براده کنند، و در آيه شريفه، به اين معنا است که ما گوساله را با سوهان براده مى کنيم و سپس براده آن را در دريا مى پاشيم. و اين احتمال، مناسب تر است.
«إِنَّمَا إِلَهُکُمُ اللَّهُ الَّذِى لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَسِعَ کُلَّ شئٍ عِلْماً»:
ظاهر چنين مى نمايد که اين آيه، تتمه کلام موسى «عليه السلام» در خطاب به سامرى و بنى اسرائيل باشد، و با اين جمله از کلام خود، خداى را در الوهيت يکتا دانسته، مى فهماند که هيچ چيز، نه گوساله و نه چيزى ديگر، شريک او نيست. و اين طرز سخن در چنين سياقى، لطيف ترين استدلال است. چون (در کوتاه ترين بيان)، بر دو مسأله استدلال کرده است. يکى بر اين که معبودى جز خدا نيست. به اين دليل که چون او اللّه است، و دوم بر اين که معبودى غير خدا براى ايشان نيست. به اين دليل که جز او معبودى نيست، چون اللّه است.
بعضى از مفسران گفته اند: جملۀ «وَسِعَ کُلَّ شَئٍ عِلماً» دلالت مى کند بر اين که معدوم، نيز شئ ناميده مى شود. چون معدوم هم، معلوم خدا است. ولى اين سخن مغالطه است. چون آيه بيش از اين دلالت ندارد که هر چيزى که شئ ناميده شود، معلوم خدا است و مشمول علم او است، و اما اين که هر چيزى که علم او شامل شود، شئ است، مطلبى است که هيچ ربطى به مدلول آيه و هيچ سودى براى مستدل ندارد.
بحث روايتى
در کتاب توحيد، به سند خود، از حمزة بن ربيع، از کسى که او نام برد، روايت کرده که گفته است: در مجلس ابى جعفر «عليه السلام» بودم که «عَمرو بن عُبَيد» بر او وارد شد و گفت: فدايت شوم! اين که در قرآن آمده «وَ مَن يَحلُل عَلَيهِ غَضَبِى فَقَد هَوَى»، چگونه غضبى است؟
فرمود: غضب او، عقاب است. اى عَمرو! هر که بپندارد که خداى عزوجل، از حالى به حالى ديگر منتقل مى شود و حال قبلى را از دست مى دهد، او را به صفت مخلوق توصيف کرده است. چون خداى عزوجل دستخوش و تحت تأثير هيچ عاملى قرار نمى گيرد و چيزى او را دگرگون نمى سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۷۸
مؤلف: طبرسى، در احتجاج، روايتى بدون سند، در معناى اين حديث آورده است.
و در کافى، به سند خود، از عبدالرحمان بن ابى ليلى، از ابى عبداللّه، امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که فرمود:
خداى تعالى قبول نمى کند مگر عمل صالح را، و نيز قبول نمى کند مگر وفاى به شرط و عهد را. پس هر کس به شرط خدا وفا کند و آنچه را که او در عهد خود قيد کرده، به کار بندد، به آنچه نزد وى است، مى رسد و وعده خود را تکميل کرده. زيرا خداى تعالى، بندگان خود را به راه هدايت خبر داده و براى آنان در آن راه هدايت، علامت ها نصب کرده و بيان کرده که چگونه آن راه را سلوک کنند، و فرموده «وَ إنِّى لَغَفَّارٌ لِمَن تَابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحاً ثُمَّ اهتَدَى». و نيز فرموده: «إنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ المُتَّقِينَ». پس هر کس، از خدا در آنچه دستور داده بترسد، خداى را مؤمن ملاقات مى کند، مؤمن به آنچه رسول خدا آورده.
و در مجمع البيان گفته است: امام ابى جعفر «عليه السلام» فرموده: مقصود از جملۀ «ثُمَّ اهتَدَى»، اهتداء به ولايت اهل بيت است. زيرا به خدا سوگند، اگر کسى خدا را در تمام عمرش در بين رکن و مقام عبادت کند، آنگاه بدون ولايت ما بميرد، به صورت، در آتشش مى کند.
و اين روايت را، حاکم ابوالقاسم حسکانى، به سند خود، نقل نموده و عياشى هم، در تفسير خود، به چند طريق نقل کرده است.
مؤلف: کافى هم آن را به سند خود، از سُدَير، از آن جناب آورده. و قمى در تفسيرش، به سند خود، از حارث بن عمر، از آن جناب، و نيز ابن شهرآشوب، در مناقب، از ابى الجارود و ابى الصباح کناسى، از امام صادق و از ابى حمزه، از امام سجاد نظير آن را روايت کرده اند. چيزى که هست، در اين چند روايت، به جاى کلمۀ «اهتداء به ولايت اهل بيت»، «اهتداء به ما اهل بيت» آمده است.
و مراد از ولايت در آن حديث، ولايت امور مردم در دين و دنيا است، که معنايش همان مرجعيت است در اخذ معارف دين و شرايع آن و در اداره امور مجتمع.
همچنان که رسول خدا، به نصّ قرآن کريم، داراى چنين ولايتى بود، و در امثال آيه «النَّبِىُّ أولَى بِالمُؤمِنِينَ مِن أنفُسِهِم»، بدان تصريح شده. سپس اين مقام بعد از پيغمبر، براى عترت او قرار داده شد. آيه ولايت در قرآن کريم و احاديث متواترى که از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» رسيده، از قبيل حديث «ثقلين» و حديث «منزلت» و نظایر آن دو، بر اين مسأله دلالت دارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۷۹
آيه مذکور، هرچند در بين آياتى قرار دارد که روى سخن در آن ها با بنى اسرائيل است، و ظاهرش همين است، وليکن مقيد به هيچ خصوصيتى که مختص به آنان باشد و نگذارد شامل ديگران گردد، نيست، بلکه در غير بنى اسرائيل نيز جارى است، همان طور که در ايشان جارى است.
اما اين که در بنى اسرائيل جارى است، براى اين است که موسى «عليه السلام» نيز، از جهت اين که امام در امت خود بود، چنين ولايتى داشته، آن مقدار که ساير انبياء در امت خود داشته اند. چون امت موسى نيز، مأمور بوده اند به وسيله آن جناب، اهتداء يابند و در تحت ولايت او قرار گيرند.
و اما اين که گفتيم مختص به بنى اسرائيل نبوده، شامل حال ديگران نيز مى شود، براى اين است که آيه شريفه، عام است و مختص به يک قوم و دو قوم نيست. مقام ولايت در زمان رسول خدا، مردم را به ولايت او و بعد از آن جناب، به ولايت ائمه هدى راهنمايى مى کند. پس ولايت، يک ولايت است و به هر کس مى خواهد منسوب باشد، يک معنا دارد.
مراد از ولايت اهل بيت «ع»، کدام نوع ولایت است
حال که اين معنا معلوم شد، به خوبى برايت روشن گرديد که کلام آلوسى، در تفسير روح المعانى، از درجه اعتبار ساقط است. وى بعد از نقل روايت سابق، که ما از مجمع از امام ابى جعفر آورديم، مى گويد:
«ولايت ائمه اهل بيت و محبت ايشان، مطلبى است که نزد ما اهل سنت، جاى هيچ اشکال نيست، و ما نيز به وجوب آن معتقديم، وليکن حمل کلمۀ «اهتداء» در آيه مورد بحث در اين مسأله، با اين که اين کلمه در آيه اى قرار دارد که خطاب در آن به بنى اسرائيل معاصر موسى «عليه السلام» است، صحيح نيست، و مستلزم اين است که بگویيم: خداى تعالى، ائمه اهل بيت را براى بنى اسرائيل نيز معرفى نموده و ولايت آن حضرات را بر آنان نيز واجب کرده است و اين مطلب در اخبار صحيح نرسيده است». اين بود آن مقدار حاجت از کلام آلوسى.
و چيزى که او را در اشتباه انداخته، اين است که او ولايت را به معناى محبت گرفته است و آنگاه آيه را مخصوص به بنى اسرائيل دانسته و چنين نتيجه گرفته که جملۀ «ثُمَّ اهتَدَى» نمى تواند ناظر به اهل بيت باشد. غافل از اين که «ولايت» در هيچ يک از آياتى که درباره آن هست، مخصوص به معناى محبت نيست، بلکه به معناى «مالکيت تدبير» و «صاحب اختيار» و تصرف قانونی در اموری است که
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۸۰
تصرف در آن ها، مستلزم پيروى و تبعيت ديگران و وجوب طاعت او بر ديگران باشد، و اين، همان معنايى است که ائمه اهل بيت، آن را براى خود ادعاء مى کنند. و اما صرف محبت معنايى است که اگر واژه «ولايت» را توسعه دهيم، شامل آن مى شود. چون بيرون از معناى حقيقى کلمه است، بلکه از لوازم عاديه معناى حقيقى است که ادله مودت ذى القربى از آيه و روايت به مطابقه، بر آن دلالت دارد.
براى «ولايت اهل بيت»، غير از اين دو معنايى که گفتيم - يکى حقيقى و ديگرى از لوازم آن - معناى ديگرى نيز هست، که معناى سوم آن مى شود، و آن، اين است که:
خداوند اداره امور بندگان خود را به دارندۀ آن مقام واگذار کند و از آن پس، او مدبّر امور بندگان و متصرف در شؤون ايشان باشد. خداوند اين مقام را به او، به خاطر اخلاصش در عبوديت بدهد و اين ولايت در اصل و بالأصاله از خدا است و اوست «ولىّ» و بس، و غير از او، کسى «ولىّ» نيست. و اگر اهل بيت به چنين ولايتى منسوب شوند، به خاطر اين است که ايشان از سابقين و از اولين امت اند، و ايشان اين باب را گشوده اند. اين معنا نيز، به معناى دوم از لوازم معناى حقيقى است و از باب توسع در نسبت، لفظ را در آن استعمال مى کنيم، همان طور که صراط مستقيم در کلام خداى تعالى، بالأصاله منسوب به خدا است و به نوعى توسع به کسانى که مورد انعام خدا قرار گرفته اند، خدا از قبيل نبييّن و صدّيقين و شهداء و صالحين منسوب مى شود.
پس خلاصه کلام اين شد که ولايت در حديث مجمع، به معناى مالکيت تدبير است و آيه شريفه عمومى است، در غير بنى اسرائيل هم جريان دارد، همان طور که در خود آنان جريان دارد. و امام ابى جعفر «عليه السلام» هم که کلمه «اهتداء» در آيه شريفه را به «ولايت» تفسير کرده اند، به همين جهت بوده و معناى متعين هم، همان است.
روايتی در باره سامرى و گوساله پرستى بنى اسرائيل
و در تفسير قمى، در ذيل آيه «فَإنّا قَد فَتَنَّا قَومَکَ مِن بَعدِکَ»، از امام نقل کرده که فرمود: «فتنه» به معناى آزمايش است. يعنى: «ما قوم تو را بعد از تو امتحان کرديم و سامرى ايشان را گمراه کرد». فرمود: يعنى به وسيله گوساله اى که پرستيدند، گمراه کرد.
و سبب آن اين بود که: وقتى خداى تعالى، به موسى وعده داد که تورات و الواح را تا سى روز ديگر بر او نازل مى کند، به بنى اسرائيل مژده داد و گفت که براى گرفتن تورات، سى روز به ميقات مى روم، برادر خود، هارون را جانشين خود کرد. سى روز تمام شد و موسى نيامد. بنى اسرائيل سر به طغيان نهاده و از فرمان هارون بيرون شدند و خواستند تا او را بکشند. مى گفتند: موسى دروغ گفته و از ما فرار کرده. در اين ميان، ابليس به صورت مردى نزد ايشان آمد و گفت: موسى از شما فرار کرده و ديگر تا ابد بر نمى گردد. براى اين که بدون خدا نمانيد، زيورهاتان را جمع کنيد تا برايتان معبودى بسازم، که عبادتش کنيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۸۱
آن روزى که لشگر موسى به دريا زدند و دنبال سرِ آنان، فرعون و يارانش هم به دريا زدند و غرق شدند. سامرى پيشاپيش لشگر موسى بود، و جبرئيل را ديد که در حيوانى به صورت اسب رمکه سوار بود، و ديد که آن اسب، پاى خود را به هر نقطه زمين مى گذارد، خاک زير پايش حرکت مى کند.
سامرى که از نيکان اصحاب موسى بود، مقدارى از خاک زير پاى اسب جبرئيل را برداشت و چون حرکت مى کرد، آن را در انبانى ريخت و به عنوان افتخار بر بنى اسرائيل، نزد خود نگاه مى داشت، تا آن روزى که گفتيم ابليس آمد و پيشنهاد ساختن معبودى کرد.
آن روز بعد از آن که گوساله ساخته شد، ابليس گفت: حالا آن خاک را بياور. سامرى خاک را آورد. ابليس آن را در جوف گوساله ريخت. به محض اين که در جوف آن قرار گرفت، گوساله به حرکت در آمده و صداى گوساله معمولى در آورد. پشم و موى بر بدنش روييد. بنى اسرائيل در برابر آن به سجده افتادند، و عدد آن هايى که به سجده افتادند، هفتاد هزار نفر بود.
هارون - بنا به حکايت قرآن - به ايشان فرمود: «يَا قَومِ إنَّمَا فُتِنتُم بِهِ وَ إنَّ رَبَّکُمُ الرَّحمَنُ فَاتَّبِعُونِى وَ أطِيعُوا أمرِى قَالُوا لَن نَبرَح عَلَيهِ عَاکِفِينَ حَتَّى يَرجِعَ إلَينَا مُوسَى». بعد از اين گفت و شنود، مردم تصميم گرفتند هارون را به قتل برسانند، که هارون از ميان ايشان بگريخت. در همين هنگام بود که ميقات موسى (چهل روزش) تمام شد.
روز دهم ذى الحجه، خداى تعالى، الواح را که تورات در آن قرار داشت و مشتمل بر احکام اخلاقى و داستان ها بود، نازل کرد، و در آن به موسى وحى فرستاد که: ما قوم تو را بعد از آمدنت، آزموديم و سامرى آنان را گمراه کرد. گوساله اى که صداى گوساله داشت، پرستيدند.
موسى پرسيد: پروردگارا! گوساله را سامرى ساخت، صدا را چه کسى به آن داد. فرمود: من دادم اى موسى! چون ديدم مرا با يک گوساله عوض کردند، خواستم به عنوان مجازات، آزمايششان را دشوارتر کنم.
موسى - به حکايت قرآن کريم - با خشم و تأسف به ميان قوم خود برگشت و به ايشان فرمود: مگر پروردگارتان وعده اى نيکو به شما نداد، آيا صرفا به خاطر اين که (ده روز) عهد من طول کشيد از راه خدا منحرف شديد، يا آن که مى خواستيد عذابى از پروردگارتان بر شما نازل گردد و بدين جهت وعده ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۲۸۲
مرا تخلف کرديد؟ آنگاه الواح را از شدت خشم به زمين زد و ريش و سر برادرش را گرفته، کشيد و گفت: «چرا وقتى ديدى گمراه مى شوند، مرا متابعت نکردى، آيا تو هم از دستور من سر برتافتى»؟
هارون - به حکايت قرآن کريم - گفت: اى پسر مادرم! ريش و سر مرا مگير، من ترسيدم بگويى تو ميان بنى اسرائيل تفرقه افکندى و رعايت فرمان مرا نکردى.
بنى اسرائيل، در پاسخ وى گفتند: ما به اختيار خودمان، از وعده تو تخلف نکرديم، وليکن زيور آلات قبطيان را با خود حمل مى کرديم، پس آن ها را انداختيم و آن خاکى که سامرى با خود داشت، در جوف آن ريختيم، آنگاه سامرى گوساله اى ساخت که داراى صدا بود. موسى گفت: اى سامرى! تو چرا اين کار را کردى و چنين امرى بزرگ پديد آوردى؟
سامرى گفت: من چيزى ديدم که آنان نديدند. ناگزير مشتى از اثر رسول گرفتم، يعنى از زير پاى اسب جبرئيل، خاکى بر داشتم، و آن را در گوساله فلزى که درست کرده بودم، ريختم. يعنى در آن نگهدارى کردم (و اين تسويلى بود که نفسم برايم کرد). يعنى نفسم اين عمل را در نظرم جلوه داد.
رده:تفسیر المیزان