المیزان جلد۱۷ بخش۹
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۰۹
معناى جمله: «طَائِرُکُم مَعَکُم» که رسولان«ع» به مکذّبان خود گفتند
«قَالُوا طائرُکُم مَّعَکُمْ أَئن ذُکّرْتُم بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسرِفُونَ»:
اين سخن، پاسخ رسولان به اهل قريه است.
و کلمه «طائر»، در جمله «طَائِرُکُم مَعَکُم»، در اصل «طير» (مرغى چون کلاغ) است، که عرب با ديدن آن، فال بد مى زد. و سپس مورد استعمالش را توسعه دادند و به هر چيزى که با آن فال بد زده مى شود، «طير» گفتند.
و چه بسا که در حوادث آينده بشر نيز، استعمال مى کنند، و چه بسا بخت بد اشخاصى را «طائر» مى گويند، با اين که اصلا «بخت»، امرى است موهوم، ولى مردم خرافه پرست، آن را مبدأ بدبختى انسان و محروميتش از هر چيز مى دانند.
و به هرحال، اين که فرمود: «طَائِرُکُم مَعَکُم»، ظاهر معنايش اين است که: آن چيزى که جا دارد با آن فال بد بزنيد، آن چيزى است که با خودتان هست، و آن، عبارت است از: حالت اعراضى که از حق داريد و نمى خواهيد حق را که همان «توحيد» است، بپذيريد، و اين که به سوى باطل، يعنى «شرک»، تمايل و اقبال داريد.
بعضى از مفسران گفته اند: «معنايش اين است که «طائر» شما، يعنى بهره و نصيب شما از خير و شر، با خود شماست، و آن، اعمال نيک و بد شماست. اگر خير باشد، بهرۀ شما خير مى شود، و اگر شر باشد، شر مى شود».
(دقت فرماييد) که اين مفسر، «طائر» را به معناى دوم (حوادث آينده) گرفته، وليکن جمله بعدى آيه که مى فرمايد: «أئِن ذُکّرتُم بَل أنتُم قَومٌ مُسرِفُون»، با معناى اول مناسب تر است.
استفهام در جمله «أئِن ذُکّرتُم»، استفهامى است توبيخى، و مراد از «تذکير»، تذکر دادن ايشان است به حق. يعنى به وحدانيت خداى تعالى و اين که بازگشت همه به سوى اوست، و حقايقى نظير آن ها.
و در اين جمله، که جمله اى است شرطيه، جزاى شرط حذف شده، تا اشاره کند به اين که جزاى آن، اين قدر شنيع و رسواست که نمى شود گفت، و بدان تفوّه کرد. و تقدير جمله، چنين است: «اگر به حق تذکر داده شويد، اين تذکر را با انکار شنيع و تطيّر و تهديد رسوايتان، مقابله مى کنيد».
«بَل أنتُم قَومٌ مُسرِفُون» - يعنى: شما مردمى هستيد متجاوز، که معصيت را از حد گذرانده ايد. و کلمه «بَل»، که به معناى اعراض است، اعراض از مطلب سابق را مى رساند، و معنايش اين است که: «نه، بلکه علت اصلى در انکار حق و تکذيبشان، اين است که آنان، مردمى هستند که مستمر در اسراف و متجاوز از حدّند».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۱۰
«وَ جَاءَ مِنْ أَقْصا الْمَدِينَةِ رَجُلٌ يَسعَى قَالَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسلِينَ»:
«أقصاى مدينه»، به معناى دورترين نقطه آن، نسبت به ابتداى فرضى آن است. در اول کلام، «قريه» آورده بود، و در اين جا، از آن به «مدينه» تعبير کرد، تا بفهماند قريه مذکور بزرگ بوده. و کلمه «سَعى»، به معناى سريع راه رفتن است.
نظير اين تعبير، در داستان موسى «عليه السلام» و آن مرد قبطى آمده و فرموده: «وَ جَاءَ رَجُلٌ مِن أقصَى المَدِينَةِ يَسعَى: مردى از دورترين نقطه شهر آمد، در حالى که مى دويد».
در اين آيه، کلمۀ «رَجُل»، جلوتر از «أقصَى المدينه» آمده، و در آيه مورد بحث، بعد از آن آمده. بعيد نيست نکته اش، اين باشد که:
در آن جا، عنايت و اهتمام به آمدن مردم و خبر دادنش به موسى «عليه السلام» بوده، که درباريان درباره کشتن تو، شور مى کردند، و لذا کلمۀ «رَجُل» را جلوتر آورد. و در درجه دوم، اهتمام خود آن مرد به زودتر رسيدن و خبر دادن به موسى «عليه السلام» است. و لذا جملّ «يَسعَى» را به عنوان حال، مؤخّر آورد.
به خلاف آيه مورد بحث، که اهتمام در آن، به آمدن از دورترين نقطه شهر است، تا بفهماند بين رسولان و آن مرد، هيچ تبانى و سازش قبلى در امر دعوت نبوده، و هيچ رابطه اى با او نداشته اند. لذا جملۀ «مِن أقصَى المَدينه» را مقدم آورد، و کلمۀ «رَجُل» و «يَسعَى» را، بعد از آن ذکر کرد.
و اما اين که: اين مرد، نامش و نام پدرش چه بوده و چه شغل و حرفه اى داشته، مفسران، در آن، سخت اختلاف کرده اند، و ما چون اهميتى در گفتگوى از آن نديديم، چون دخالتى در فهم مراد آيه نداشت، لذا از بحث پيرامون آن خوددارى نموديم. چون يقين داريم که اگر اين جزئيات در فهم مراد آيه، کمترين دخالتى مى داشت، خداى سبحان، در کلامش بدان اشاره مى کرد، و آن را مهمل نمى گذاشت.
آنچه مورد اهميت است، دقت و تدبّر در اين معنا است، که اين شخص، چه حظّ وافرى از ايمان داشته، که در چنين موقعى به تأييد رسولان الهى «عليهم السلام» برخاسته و ايشان را يارى کرده است. چون از تدبّر در کلام خدا - که داستان او را حکايت کرده - اين معنا به دست مى آيد که وى، مردى بوده که خداى سبحان، دلش را به نور ايمان روشن کرده، به خدا ايمان آورده و با ايمان خالص، او را مى پرستيده. نه به طمع بهشت و نه از ترس آتش، بلکه از اين جهت که او اهليت پرستش دارد، و به همين جهت، از بندگان «مُکرَم» خدا شده.
و خداى سبحان در کلامش، هيچ کس به جز ملائکه را به صفت «مُکرَم» توصيف نکرده، تنها ملائکه مقرّب درگاهش و بندگان خالصش را به اين وصف ستوده، و از آن جمله، اين مرد است که با مردم مخاصمه و احتجاج کرده و بر آنان غلبه جسته و حجت قوم را بر اين که پرستش خدا جايز نيست و تنها بايد آلهه را پرسيد، باطل نموده. و در مقابل، اثبات کرده است که تنها بايد خدا را پرستيد، و رسولان او را در دعوى رسالت تصديق نموده، و سپس به آنان ايمان آورده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۱۱
«اتَّبِعُوا مَن لا يَسئَلُکُمْ أَجْراً وَ هُم مُّهْتَدُونَ»:
در اين آيه شريفه، بيانى است بر جمله «اتّبِعُوا المُرسَلِين»، که در آيه قبلى بود، و به جاى کلمۀ «مُرسَلِين» در آن آيه، جمله «مَن لا يَسئَلُکُم أجراً وَ هُم مُهتَدُون» را در اين جا آورده، تا به علت متابعت مرسلين اشاره کرده باشد، و بفرمايد اين که گفتيم رسولان را پيروى کنيد، علتش اين است که: رسولان، خودشان راه يافته اند، و در راهنمايى شما هم، مزدى نمى خواهند.
چون پيروى کردن از غير، براى يکى از دو جهت جائز نيست: يا براى اين که آن غير، خودش گمراه است و سخنش گمراهى است. معلوم است که گمراه را نبايد در گمراهى اش، پيروى کرد. و يا براى اين که هر چند سخنش حق است و پيروى حق واجب است، ليکن او از اين سخن حق، منظور فاسدى دارد. او سخن حق را وسيلۀ کسب مال يا جاه کرده، و يا غرض فاسد ديگرى از اين قبيل دارد.
و اما سخن کسى که هم سخنش حق است و هم از داشتن اغراض فاسد مبرّا و منزّه است، و از گفتن آن سخن حق، نه نقشه اى در نظر دارد و نه کيد و خيانتى، بايد از او پيروى کرد و سخنش را پذيرفت. و اين رسولان، چنين اند. و در اين که مى گويند: «غير از خدا را نپرستيد»، هم راه يافته اند و هم اجر و مزدى از شما نمى خواهند. نه مال و نه جاه. پس واجب است که ايشان را پيروى کنيد.
اما اين که راه يافته اند، براى اين است که: حجت بر حقانيت آنان و صدق مدّعاى آنان، يعنى توحيد خدا قائم است، و آن حجت، عبارت است از کلام آن مرد که گفت: «وَ مَا لِىَ لَا أعبُدُ الّذِى فَطَرنِى... وَ لَا يُنقِذُون».
و اما اين که رسولان، مزدى از مردم نمى خواستند، دليلش کلام خود ايشان است که گفتند: «رَبُّنَا يَعلَمُ إنّا إلَيکُم لَمُرسَلُون»، که بيانش گذشت.
و با اين بيانى که ما ذکر کرديم، بيان قبلى ما هم تأييد مى شود، که گفتيم در جملۀ «رَبُّنَا يَعلَمُ إنّا إلَيکُم لَمُرسَلُون»، منظورشان اين است که: بفهمانند ما از مردم، نه اجرى مى خواهيم و نه غير آن.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۱۲
استدلال تفصيلى بر توحيد و نفى آلهه، در اين دو آيه
«وَ مَا لىَ لا أَعْبُدُ الَّذِى فَطرَنى وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ * ءَأَتّخِذُ مِن دُونِهِ آلِهَةً ... وَ لا يُنقِذُونِ»:
در اين آيه و آيه بعدى اش، شروع شده به استدلال تفصيلى بر توحيد و نفى آلهه. و براى اين منظور، سياق تکلم وحده را برگزيده، مگر در يک جمله معترضه، که وسط کلام آورده و با سياق خطاب فرموده: «وَ إلَيهِ تُرجَعُون: به سوى او بر مى گرديد».
و اين برگزيدن، براى اين است که خود را بدان جهت که يک انسان است، و خدا او را ايجاد کرده، محاکمه کند، و آنگاه هر حکمى که عليه خود کرد، در هر انسان ديگرى مثل خودش جارى سازد. چون افراد يک نوع، همه مثل هم اند. پس اين که گفت: «و چرا خدايى را که مرا آفريده، نپرستيم؟»، در معناى اين است که گفته باشد: و چرا انسان خدايى را که خلقش کرده، نپرستد و آيا کسى که انسان باشد، غير از خدا، آلهه ديگرى مى گيرد؟
و اگر از خداى تعالى، تعبير آورد به «الّذِى فَطَرَنِى»، براى اين است که به علت حکم اشاره کرده و بفهماند که چون لازمۀ فطر و ايجاد انسان، بعد از آن که عدم بود، بازگشت همه چيز انسان به خداى تعالى است، چه ذاتش و چه صفاتش و چه افعالش، و نيز لازمه اش، اين است که قيام همه چيز انسان به او باشد، و او مالک آدمى و همه چيز او باشد. در نتيجه، براى انسان به غير از عبوديت محض چيزى نيست.
بنابراين، بر او لازم است که خود را در مقام عبوديت نصب کرده، و آن را نسبت به خداى تعالى اظهار بدارد، و اين، همان «عبادت» است. پس بايد او را عبادت کند، چون او، اهليت پرستش دارد.
و اين نکته، همان است که چند سطر قبل درباره آن مرد گفتيم، که او خدا را با اخلاص بندگى مى کرد. نه به طمع بهشت و نه از ترس دوزخ، بلکه از اين جهت که خدا، اهليت براى عبادت دارد.
و چون ايمان به خدا و عبادت او چنين وضعى دارد، قهرا عامۀ مردم به چنين مقامى نمى رسند. چون اکثريت مردم، يا از ترس، خدا را عبادت مى کنند و يا به طمع، و يا به هر دو جهت. لذا مرد نامبرده، بعد از آن که خود را محاکمه کرد، رو به مردم نمود و گفت: «وَ إلَيهِ تُرجَعُون»، و منظورش از اين التفات، انذار ايشان به روز قيامت بود، که روز بازگشت ايشان به خداست. روزى که خدا به حساب اعمالشان مى رسد، و بر طبق آن، جزايشان مى دهد.
پس جملۀ «وَ إلَيهِ تُرجَعُون»، به منزله جملۀ معترضه، و يا عين جمله معترضه است، که از سياق کلام خارج است.
نکته ديگر اين که: اين دو آيه شريفه، مشتمل بر دو حجت و برهان، عليه دليلى است که بت پرستان، آن را اساس بت پرستى و اعتقاد به ارباب بودن بت ها، قرار داده بودند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه : ۱۱۳
توضيح اين که: بت پرستان، معتقد بودند که خداى سبحان، اجلّ از آن است که حس يا خيال بشر و يا عقل او، به وى احاطه يابد و او را بشناسد و يا تصور کند، و هيچ قوّه ادراکى، نمى تواند او را بشناسد. و به همين جهت، انسان نمى تواند با «عبادت» متوجه او شود.
پس تنها راه «عبادت خدا»، آن است که ما در عبادت، متوجه مقرّبان درگاه او، و اقوياى از خلقش، مانند ملائکه گرامى اش و يا بعضى از جنّ و يا قدّيسين از بشر شويم، تا آن ها واسطه و شفيع ما، در پيشگاه خدا شوند، در رساندن خيرات و دفع شرور.
اين دو دليل، اساس اعتقاد مشرکان بود، که دو آيه مورد بحث، از هر دو جواب مى دهد:
اما از دليل اولشان، جوابى مى دهد که حاصلش اين است که:
هرچند انسان نمى تواند احاطۀ علمى به ذات متعالى خدا پيدا کند، وليکن مى تواند او را به صفات مخصوص به خودش بشناسد. مثل اين که او، فاطر و پديد آورندۀ وى است، و چون اين مقدار شناسايى خدا، برايش ممکن است، پس مى تواند عبادت خود را هم، از طريق همين شناسايى انجام داده و متوجه خدا گردد، و انکار اين مقدار شناسايى، جز لجبازى، معناى ديگرى ندارد. اين جواب، همان است که آيه «وَ مَا لِىَ لَا أعبُدُ الّذِى فَطَرَنِى»، بدان اشاره مى کند.
و اما از دليل دومشان، جواب مى دهد به اين که:
اگر اين بت ها، به راستى شفاعت و وساطتى داشته باشند، اين مقام را، خدا به آن ها افاضه کرده، و خدا، شفاعت را در جايى به آن ها افاضه مى کند، که خودش نسبت به آن مورد، اراده اى حتمى نداشته باشد. و لازمۀ اين برهان، آن است که: شفاعت بت هاى شما، تنها در مواردى نافذ باشد که خدا، اجازۀ شفاعتشان داده باشد، همچنان که خودش فرموده: «مَا مِن شَفِيعٍ إلّا مِن بَعدِ إذنِه».
و اما در مواردى که او، اراده اى حتمى داشته باشد، ديگر شفاعت همين شفيعان فرضى هم، مفيد واقع نمى شود. نه مى تواند خيرى به ايشان برساند و نه ضررى را، از ايشان دفع کند، که جمله «ءأتّخِذُ مِن دُونِهِ آلِهَةً إن يُرِدنِ الرَّحمانُ بِضُرٍّ لَا تُغنِ عَنّى شَفَاعَتُهُم شَيئاً وَ لا يُنقِذُون»، اشاره به اين جواب دارد.
و اگر از خداى تعالى، به «رحمان» تعبير آورد، براى اين بود که به سعۀ رحمت خدا و بسيارى آن، اشاره نمايد و نيز، بفهماند که تمامى نعمت ها، از ناحيۀ او و تدبير خير و شر، همه به دست اوست.
از همين تعبير به «رحمان»، برهان ديگرى بر وحدانيت خداى تعالى در ربوبيت به دست مى آيد، و آن، اين است که:
وقتى تمامى نعمت ها و نيز نظام جارى در آن ها، مظاهر رحمت واسعۀ خدا و قائم بدان بود، و هيچ يک از آن ها از خود استقلالى در تدبير امر خود نداشت، قهراً تدبیر آن ها، مستقلاً با خدای تعالی خواهد
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۱۴
بود. حتى تدبير ملائکه هم، بر فرض که به قول مشرکان، سهمى از تدبير به دست ملائکه باشد، باز همان نيز، از رحمت خدا و تدبير اوست. پس نتيجه مى گيريم که «ربوبيت»، تنها از آنِ خداست، و همچنين «الوهيت»، خاص اوست.
«إِنّى إِذاً لَّفِى ضلَالٍ مُّبِينٍ»:
اين جمله، ضلالت را در شرک و اتخاذ آلهه، مسجّل مى کند.
«إِنّى ءَامَنتُ بِرَبِّکُمْ فَاسمَعُونِ»:
اين جمله، باز از کلمات آن مرد است که به رسولان خطاب کرده. و اين که گفته: «فَاسمَعُونِ: پس بشنويد»، کنايه از تحمل شهادت است. يعنى: پس شاهد باشيد.
و جملۀ «إنّى آمنتُ بِرَبّکُم ...»، تجديد شهادت به حق، و تأکيد ايمان است. چون از ظاهر سياق بر مى آيد که جمله «إنّى آمنتُ بِرَبّکُم» را بعد از آن محاجّه گفته، و در آن محاجّه، به ايمان اعتراف کرده و شهادت به حق داده بود. و منظورش از اين تکرار، اين بوده که با ايمان خود در حضور مردم قريه، رسولان را تأييد کرده باشد.
بعضى از مفسران گفته اند: خطاب در اين جمله «فَاستَمِعُون: پس بشنويد»، به مردم قريه است، تا رسولان را تأييد کرده باشد، و معنايش، اين است که: «من به خدا ايمان آوردم. پس اى اهل قريه، اين معنا را از من بشنويد، (و هر کارى مى خواهيد، بکنيد)، که من هيچ باکى از شما ندارم.
و يا معنايش اين است که: اى اهل قريه، من به خدا ايمان آوردم. پس از من بشنويد و شما هم ايمان بياوريد. و يا خواسته مردم را عليه خود عصبانى کند، تا به او بپردازند، و آسيبى به رسولان خدا نرسانند. چون ديده مردم تصميم گرفته اند آنان را به قتل برسانند». (دقت فرماييد).
وليکن اشکالى که در همه اين احتمالات هست، اين است که: با تعبير از خدا به «رَبّکُم: پروردگارتان»، سازگار نيست. چون مردم، خدا را پروردگار خود نمى شناختند، و اربابى غير از خداى سبحان، به ربوبيت مى شناختند و عبادت مى کردند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۱۵
بعضى خواسته اند از اين اشکال، پاسخ دهند به اين که: «منظور، پروردگارى است که برهان مزبور را بر وجودش اقامه کردم، و مسلّم شد که او، پروردگار شما است». ليکن اين پاسخ، هيچ دليلى ندارد، و تقييدى است، بدون مقيد.
مقصود از «جنّت» در آيه، بهشت برزخی است، نه بهشت آخرت
«قِيلَ ادْخُلِ الجَْنَّةَ قَالَ يَا لَيْت قَوْمِى يَعْلَمُونَ * بِمَا غَفَرَ لى رَبى وَ جَعَلَنى مِنَ الْمُکْرَمِينَ»:
خطاب در اين آيه به «رَجُل» نامبرده است - به طورى که از سياق بر مى آيد - اشاره مى کند به اين که مردم قريه؛ آن مرد را کشتند، و خداى تعالى، از ساحت عزّتش، به وى خطاب کرد که: «داخل بهشت شو».
و مؤيد اين احتمال، جمله بعد است، که مى فرمايد: «وَ مَا أنزَلنَا عَلى قَومِهِ مِن بَعدِهِ». چون در آيه مورد بحث، جمله «قِيلَ ادخُلِ الجَنَّةَ»، به جاى خبر از کشته شدن مرد نشسته، تا اشاره باشد به اين که بين کشته شدن آن مرد به دست مردم قريه، و مابين امر به داخل شدنش در بهشت، فاصله چندانى نبوده. آن قدر، اين دو به هم متصل بودند، که گويى کشته شدنش همان، و رسيدن دستور به داخل بهشت شدنش، همان.
و بنابراين، مراد از «جنت»، بهشت برزخ است، نه بهشت آخرت.
و اين که: بعضى از مفسران گفته اند: «منظور، بهشت آخرت است، و معناى آيه، اين است که: به زودى، در قيامت به او گفته مى شود: «داخل بهشت شو»، و اگر عبارت را به ماضى آورد، و فرمود: «قِيلَ: به او گفته شده»، براى اين است که بفهماند اين دستور، محققا صادر مى شود»، صحيح نيست، و خود را بى جهت و بدون دليل، به زحمت انداختن است.
بعضى ديگر گفته اند: «خداى تعالى، او را به آسمان برد، و در آن جا، به وى گفته شد: داخل بهشت شو! در نتيجه، او همچنان زنده است و تا روز قيامت، در بهشت، متنعّم خواهد بود». و اين وجه هم مثل وجه قبل، صحيح نيست.
بعضى هم گفته اند: «گويندۀ «أُدخُلِ الجَنّة»، خود مردم بودند که در هنگام کشتن او، به عنوان استهزاء، به او گفته اند: ما تو را مى کشيم و لحظه اى بعد، داخل بهشت شو».
اشکال اين وجه، اين است که: با خبرى که دنبالش، خداى تعالى داده و فرموده: «قَالَ يَا لَيتَ قَومِى يَعلَمُونَ...: گفت: اى کاش مردم مى فهميدند که چگونه خدا مرا بيامرزيد، و از محترمينم قرار داد»، نمى سازد. چون ظاهر اين خبر، اين است که: وى بعد از شنيدن نداى «أُدخُلِ الجَنّة»، آرزو کرد اى کاش قومم، حال و وضع مرا مى دانستند. و اگر جمله «أُدخُلِ الجَنّة»، کلام مردم در هنگام کشتن او بوده باشد، ديگر موردى براى اين آرزو نمى ماند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۱۶
جملۀ «قَالَ يَا لَيتَ قَومِى يَعلَمُونَ بِمَا غَفَرَ لِى رَبّى وَ جَعَلَنِى مِنَ المُکرَمِينَ»، استينافى است، و مانند جمله قبلى اش، به منزله جوابى است از سؤال تقديرى.
گويا شخصى پرسيده: بعد از آن که رسولان را تأييد کرد، چه شد؟ در پاسخ فرموده: «قِيلَ أدخُلِ الجَنّةَ». دوباره پرسيده: بعد از آن، چه شد؟ در جواب فرموده: «قَالَ يَا لَيتَ قَومِى يَعلَمُون...». و اين سخن را بدان جهت گفته، که خواسته است همان طور که در حال حيات، مردم را نصيحت مى کرده، در حال مرگ نيز، نصيحت و خيرخواهى کند.
کلمۀ «مَا»، در جملۀ «بِمَا غَفَرَ لِى رَبّى»، مصدريه است، که فعل «غَفَرَ» را، مبدّل به مصدر مى کند، و معنايش چنين مى شود:
«يَا لَيتَ قَومِى يَعلَمُونَ بِغُفرَانِ رَبِّى إيَّاىَ: اى کاش، قوم من مى دانستند آمرزش پروردگار من، مرا». و جملۀ «وَ جَعَلَنِى»، عطف است بر جملۀ «غَفَرَ»، و معنايش اين است که: «اى کاش به آمرزش خدا مرا، و به اين که از مُکرَمينم قرار داد، علم پيدا مى کردند».
موارد استعمال وصف زیبای «اکرام شده»، در آيات قرآن
و موهبت «إکرام»، هرچند دامنه اش وسيع است، که شامل حال بسيارى از مردم مى شود، مانند: إکرام به نعمت، که در آيه «فَأمّا الإنسَانُ إذَا مَا ابتَلَيهُ رَبُّهُ فَأکرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّى أکرَمَنِ» آمده.
و نيز، «إکرام» به قرب خدا، که در آيه «إنّ أکرَمَکُم عِندَ اللّهِ أتقَيکُم» آمده. چون کرامت داشتن عبد نزد خدا، خود إکرامى است از خدا، نسبت به او.
وليکن با اين حال، بنده اى که برخوردار از نعمت هاى خدا است، و يا نزد خدا محترم است، جزو «مُکرَمِين» شمرده نمى شود. يعنى کلمۀ «مُکرَمِين»، به طور اطلاق، درباره او به کار نمى رود. تنها اين کلمه، على الاطلاق، درباره دو طایفه از خلايق خدا، به کار مى رود:
يکى ملائکه، که در آيه «بَل عِبَادٌ مُکرَمُون * لَا يَسبِقُونَهُ بِالقَولِ وَ هُم بِأمرِهِ يَعمَلُون» به کار رفته.
و ديگرى، در افرادى از مؤمنانى که ايمانشان کامل بوده باشد. حال چه اين که از «مُخلِصِين» - به کسره لام - باشند، که در آيه «أُولَئِکَ فِى جَنّاتٍ مُکرَمُون»، نامشان آمده. و يا از «مُخلَصِين» - به فتحه لام - باشند، که در آيه «إلّا عِبَادَ اللّهِ المُخلَصِين... وَ هُم مُکرَمُون»، ذکر خيرشان شده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۱۷
و اين آيه شريفه (به همان بيانى که گذشت)، از ادلۀ وجود «برزخ» است.
«وَ مَا أَنزَلْنَا عَلى قَوْمِهِ مِن بَعْدِهِ مِن جُندٍ مِّنَ السمَاءِ وَ مَا کُنَّا مُنزِلِينَ»:
ضمير در «قَومِهِ» و در «بَعدِهِ»، هر دو به کلمۀ «رَجُل» بر مى گردد. و معناى «مِن بَعدِهِ»، «مِن بَعدِ قَتلِهِ» است. و کلمۀ «مِن» اولى و سومى، ابتدایى است و دومى، زايده است، که صرفا نفى را تأييد مى کند، و معنايش اين است که: «ما بعد از قتل او، ديگر هيچ لشکرى از آسمان بر قوم او نازل نکرديم، و نازل کننده هم نبوديم».
اين آيه، زمينه چينى براى آيه بعدى است، و براى بيان اين معنا است، که کار و هلاکت آن قوم در نظر خداى تعالى، بسيار ناچيز و غير قابل اعتنا بود، و خدا انتقام آن مرد را، از آن قوم گرفت و هلاکشان کرد.
و هلاک کردن آن ها، براى خدا آسان بود و احتياج به عِدّه و عُدّه اى نداشت، تا ناگزير باشد از آسمان، لشکرى از ملائکه بفرستد، تا با آن ها بجنگند و هلاکشان کنند. و به همين جهت، در هلاکت آنان و هلاکت هيچ يک از امت هاى گذشته، اين کار را نکرد، بلکه با يک صيحۀ آسمانى، هلاکشان ساخت.
«إِن کانَت إِلّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ خَامِدُونَ»:
يعنى: آن امرى که به مشيت ما، سبب هلاکت آنان گرديد، غير از يک صيحه، چيز ديگرى نبود.
و اگر فعل «کَانَت» را مؤنث آورد و نفرمود «کَانَ»، بدين جهت بود که خبر اين فعل، يعنى «صيحه»، مؤنث بود. و اگر «صيحه» را نکره - بدون الف و لام - آورد، و آن را به وصف وحدت متصف کرد، براى اين بود که: بفهماند هلاک کردن اهل قريه، کارى ناچيز و حقير بود.
و کلمۀ «خَامِدُون»، از «خُمُود» است، که به معناى سکون و خاموشى از سر و صدا و جنب و جوش است. مى فرمايد: «وسيلۀ هلاکت آن ها، چيزى به جز يک صيحه نبود، که ناگهان، همه را خاموش و بى حرکت کرد».
و اگر جمله مورد بحث را به ماقبل عطف نکرد، براى اين است که: اين جمله، به منزلۀ جوابى است از سؤالى تقديرى و فرضى. گويا کسى پرسيده: وسيله هلاکتشان، چه بود؟ فرموده: «نبود، مگر تنها يک صيحه».
و معناى آيه اين است که: سبب هلاکت اهل قريه، امرى بود که آسان تر از آن، ديگر تصور نداشت، و آن، يک صيحه بود که به ناگهانى برخاست، و مردم را در جاى خود بخشکانيد. مردمى بى سر و صدا و بى حس و حرکت شدند، به طورى که صداى آهسته هم، از ايشان شنيده نمى شد. تا آخرين نفر مُردند و بى حرکت شدند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۱۸
حسرت بر مردمى است که رسولان الهى را استهزاء کردند
«يَا حَسرَةً عَلى الْعِبَادِ مَا يَأْتِيهِم مِن رَسُولٍ إِلّا کانُوا بِهِ يَستهْزِءُونَ»:
يعنى: اى حسرت و ندامت بر بندگان! و اين تعبير، بليغ تر از آن است که ندامت را براى آنان اثبات کند. مثلا بفرمايد: مردم قريه، دچار ندامت و حسرت شدند.
و اما سبب حسرت و اين که چرا دچار آن شدند، در جملۀ «مَا يَأتِيهِم مِن رَسُولٍ...» آمده و مى فرمايد: «به علت اين دچار حسرت شدند که هرچه رسول به سويشان آمد، به استهزايش پرداختند».
از اين سياق، به خوبى بر مى آيد که مراد از «عِبَاد»، عموم مردم است، و خواسته حسرت را بر آنان تأکيد کند.
مى فرمايد: چه حسرتى بالاتر از اين که اينان، بنده بودند و دعوت مولاى خود را رد کرده، تمرّد نمودند. و معلوم است که ردّ دعوت مولا، شنيع تر است از ردّ دعوت غير مولا، و تمرّد از نصيحت خيرخواهان ديگر.
با اين بيان، بى پايگى تفسير آن مفسّرى که گفته: «مراد از «عِبَاد»، رسولان خدا، و يا ملائکه و يا هر دو است»، روشن مى شود.
و همچنين بى پايگى اين گفتار، که مفسّرى ديگر گفته که: «در جملۀ «يَا حَسرَةً عَلَى العِبَاد...»، هرچند منظور از «عِبَاد»، مردم اند، وليکن کلام مزبور، سخن خداى تعالى نيست، بلکه دنباله سخن آن مرد است». پس معلوم شد که جملۀ مذکور، کلامى است از خداى تعالى، نه دنبالۀ سخن آن مرد.
«أَ لَمْ يَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنَا قَبْلَهُم مِّنَ الْقُرُونِ أَنهُمْ إِلَيهِمْ لا يَرْجِعُونَ»:
در اين جمله، همان کسانى را که در جمله قبل، عليه ايشان به حسرت ندا مى شد، توبيخ مى کند. و کلمۀ «مِنَ القُرُون»، بيان کلمه «کَم» است. و «قُرُون»، جمع «قرن» است، که به معناى مردمى است، که در يک عصر زندگى کنند.
و جملۀ «أنّهُم إلَيهِم لَا يَرجِعُون»، بيان جمله «کَم أهلَکنَا قَبلَهُم مِنَ القُرُون» است، و ضمير جمع اولى، به «قرون»، و دومى و سومى به «عِبَاد» بر مى گردد.
و معناى آيه، اين است که: آيا از بسيارى هلاک شدگان عبرت نمى گيرند، که در قرون گذشته، به امر خدا هلاک شدند، و به اخذ الهى مأخوذ گشتند، و ديگر به عيش و نوش در دنيا، باز نخواهند گشت؟
مفسران، در مرجع ضميرها، و نيز در معناى آيه، اقوال ديگرى دارند، که چون از فهم دور است، متعرض آن ها نمى شويم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۱۹
«وَ إِن کُلُّ لَّمَّا جَمِيعٌ لَّدَيْنَا مُحْضَرُونَ»:
لفظ «إن» در اين جا، حرف نفى است. و کلمۀ «کُلٌّ»، مبتدا و تنوينش، عوض از مضافٌ اليه است. و کلمه «لَمَّا»، به معناى «إلّا» است. و کلمۀ «جَمِيع»، به معناى مجموع است. و «لَدَينَا»، ظرفى است متعلق به همان مجموع. و کلمۀ «مُحضَرُون»، خبرى است بعد از خبر، که همان «جميع» باشد. بعضى هم احتمال داده اند صفت «جميع» باشد.
به هرحال، معنا اين است که: «بدون استثناء، همه شان دسته جمعى، در روز قيامت، براى حساب و جزا نزد ما، حاضر خواهند شد». بنابراين آيه شريفه، در معناى آيه «ذَلِکَ يَومٌ مَجمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَ ذَلِکَ يَومٌ مَشهُودٌ» مى باشد.
رده:تفسیر المیزان