المیزان جلد۱۹ بخش۱
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳
«سوره طور»
آيات ۱ - ۰ ۱ سوره طور
* سوره «طور»، مکّى است و چهل و نه آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
وَ الطّورِ(۱)
وَ کِتَابٍ مَّسطورٍ(۲)
فى رَقٍّ مَّنشورٍ(۳)
وَ الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ(۴)
وَ السّقْفِ الْمَرْفُوع (۵)
وَ الْبَحْرِ المَْسجُورِ(۶)
إِنَّ عَذَابَ رَبِّک لَوَhقِعٌ(۷)
مَّا لَهُ مِن دَافِعٍ(۸)
يَوْمَ تَمُورُ السّمَاءُ مَوْراً(۹)
وَ تَسِيرُ الْجِبَالُ سيراً(۱۰)
«ترجمه آيات»
به نام خداى رحمان و رحيم.
سوگند به کوه طور (۱).
و کتاب نوشته شده (اى که در اين کوه نازل شد) (۲).
کتابى که در اوراق استنساخ و منتشر مى شود (۳).
و سوگند به خانه اى (که همواره) آباد است (۴).
و سوگند به (آسمان که) سقف بلند است (۵).
و به دريايى که مالامال از آتش افروخته است (۶).
که محققا عذاب پروردگارت واقع خواهد شد (۷).
و هيچ چيز جلوگيرش نمى تواند باشد (۸).
(و اين عذاب در) روزى واقع مى شود که آسمان (چون دود) به حرکت در مى آيد (۹).
و کوه ها در اثر زلزله هاى شديد به راه خواهند افتاد(۱۰)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴
مفاد کلى سوره مبارکه «طور»
«بيان آيات»
غرض اين سوره، تهديد و انذار کسانى است که هر آيتى را تکذيب نموده و همواره با حق عناد مى ورزند. مى خواهد اين گونه کفار را به عذابى که براى روز قيامتشان آماده کرده، بيم دهد و به همين منظور با سوگندهايى غليظ، از وقوع چنين عذابى و تحقق آن در قيامت خبر مى دهد و مى فرمايد: عذاب آن روز، ايشان را رها نخواهد کرد تا بر آنان واقع شود، و هيچ گريزى از آن ندارند.
سپس پاره اى از صفات آن عذاب و آن «ويل» را که عذابى است عمومى و جدا ناشدنى بيان مى کند، و در مقابل، قسمتى از نعمت هاى اهل نعيم آن روز را که همان متقين هستند، شرح مى دهد. همان هايى که در دنيا در ميان اهل خود به شفقت رفتار مى کردند، و خدا را به ايمان مى خواندند، و به يکتايى مى ستودند.
و آنگاه شروع مى کند به توبيخ مکذبين، که نسبت هاى ناروايى به رسول خدا «صلى اللّه عليه وآله و سلم» و به قرآن و دين حقى که بر آن جناب نازل شده، مى دادند.
و در پايان، سوره را با تکرار همان تهديدها ختم نموده، رسول گرامى خود را دستور مى دهد به اين که پروردگار خود را تسبيح گويد. و اين سوره، به شهادت سياق آياتش، در مکّه نازل شده است.
«وَ الطّورِ»:
بعضى از مفسران گفته اند: «طور» به معناى مطلق کوه است، و هر کوهى را طور مى گويند، وليکن استعمالش در آن کوهى که موسى «عليه السلام» با خداى تعالى سخن گفت غلبه يافته، و در آيه مورد بحث هم مناسبتر آن است که همان کوه منظور باشد، چون سوگند همواره به چيزى مى خورند نوعى قداست داشته باشد، و از ميان کوه ها اين کوه است خداى تعالى مقدسش دانسته، و پر برکتش ساخته است، همچنان که در آيه «وَ طُورِ سِينِينَ» نيز به آن سوگند ياد کرده و در آيه «و نَادَينَاهُ مِن جانب الطّورِ الأيمن» از آن نام برده،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵
و در آيه «فَاخلَع نَعلَيکَ إنّکَ بِالوَادِ المُقدّس طُوى» آن را وادى مقدس خوانده، و در آيه «نُودِىَ مِن شَاطِئ الوَادِ الأيمَنِ فِى البُقعَةِ المُبَارَکَةِ مِنَ الشّجَرَة»، آن را بقعه اى مبارک دانسته که در کرانه دست راست وادى، قرار دارد.
بعضى هم گفته اند: «مراد مطلق کوه ها است و خدا به همه کوه ها سوگند ياد کرده، از اين جهت که در کوه ها انواع نعمت ها را قرار داده و درباره آن ها فرموده: «وَ جَعَلَ فِيهَا رَوَاسِىَ مِن فَوقِهَا وَ بَارَکَ فِيهَا - خداوند در زمين و بر بالاى آن کوه هايى پا برجا قرار داده و برکت ها در آن نهاده».
اقوال مختلف در معناى «رقّ منشور»
«وَ کِتَابٍ مَّسطُورٍ فى رَقٍّ مَّنشورٍ»:
بعضى گفته اند: کلمه «رقّ» به معناى مطلق چيزهايى است که در آن چيزى نوشته شود، مانند کاغذ.
بعضى ديگر گفته اند: به معناى ورق است.
و بعضى گفته اند: به معناى خصوص ورق هايى است که از پوست حيوانات درست مى کردند.
و کلمه نشر - که مصدر کلمه «منشور» است - به معناى گستردن و متفرق کردن است.
و مراد از «کتابى که مسطور و در رقّى منشور است»، به گفته بعضى لوح محفوظ است که خدا تمامى حوادث عالَم را آنچه بوده و هست و خواهد بود در آن نوشته، و ملائکه آسمان، آن را مى خوانند (و اجراء مى کنند).
بعضى هم گفته اند: مراد از آن قرآن کريم است که خدا آن را در لوح محفوظ نوشته.
و بعضى گفته اند: تورات است که در سابق در کاغذهاى پوستى نوشته مى شد، و هر وقت مى خواستند آن را بخوانند، لوله کاغذ را باز مى کردند و مى خواندند.
و به نظر ما مناسب تر با آيه قبلى آن است که بگوييم: منظور از آن، همان قول اخير است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶
مقصود از بيت مَعمُور و بحر مَسجُور
««وَ الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ»:
بعضى گفته اند: مراد از «بَيت مَعمُور»، کعبه مشرّفه است. چون کعبه اولين خانه اى بود که براى عبادت مردم بنا شد، و همواره از اولين روز بنايش تا کنون، آباد و معمور بوده است. همچنان که قرآن کريم، درباره اش مى فرمايد: «إنّ أوّلَ بَيتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِى بِبَکّةَ مُبَارَکاً وَ هُدىً لِلعَالَمِينَ».
ولى در روايات وارده آمده که: «بيت معمور»، خانه اى است در آسمان، برابر کعبه، که محل زيارت ملائکه است.
و اگر کلمۀ «کتاب» در اين آيه نکره و بدون الف و لام آمده، براى اين است که اشاره کند به اين که چنين کتابى، بى نياز از تعريف است، و اين قسم نکره آوردن، خود نوعى تعريف و مستلزم آن است.
«وَ السّقْفِ الْمَرْفُوع»:
منظور از «سقف برافراشته»، آسمان است.
«وَ الْبَحْرِ المَْسجُورِ»:
راغب، در مفردات مى گويد: کلمه «سجر» - که «مسجور» از آن گرفته شده - به معناى شعله ور کردن و تيز کردن آتش است.
ولى صاحب مجمع البيان گفته: «مسجور، به معناى مملو است. مثلا وقتى گفته مى شود: سَجرتُ الّتنُّورَ»، معنايش اين است که من تنور را پر از آتش کردم».
و آيه شريفه به هر دو معنا تفسير شده. مؤيد معناى اول، آيه «وَ إذَا البِحَارُ سُجِرَت» است، و در حديث آمده که: در روز قيامت، درياها آتشى افروخته مى شوند.
بعضى هم گفته اند: مراد از «بَحر مَسجُور»، دريايى است که آبش خشک شده و در بسترش آتش افروخته مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۷
«إِنَّ عَذَابَ رَبِّک لَوَقِعٌ * مَّا لَهُ مِن دَافِعٍ»:
اين آيه، جواب سوگند سابق است، و مراد از عذابى که از واقع شدنش خبر مى دهد، عذاب روز قيامت است. همان عذابى که کفار تکذيب کنندۀ آيات خداى را، به آن تهديد مى کرد. همچنان که آيه بعدى هم به آن اشاره مى کند و مى فرمايد: روزى که آسمان به سرعت به حرکت در مى آيد. و جملۀ «مَا لَهُ مِن دَافِع»، دلالت دارد بر اين که اين عذاب از امورى است که قضايش رانده شده و گريزى از وقوعش نيست. همچنان که در جاى ديگر، همين معنا آمده، مى فرمايد: «وَ أنّ السّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيبَ فِيهَا وَ أنَّ اللّهَ يَبعَثُ مَن فِى القُبُور».
«عَذابَ رَبّکَ » - اگر عذاب را به ربّ رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نسبت داده و فرموده است: «عذاب پروردگارت»، با اين مى توانست بفرمايد: «عَذَاب اللّه - عذاب خدا»، براى این است که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را عليه آن هايى که دعوتش را تکذيب کردند، تأييد نمايد و آن جناب را دلگرم کند که پروردگارش، در چنين روزى خوارش نمى سازد، و بى ياورش نمى گذارد. همچنان که همين مضمون را در جاى ديگر آورده، مى فرمايد: «يَومَ لَا يُخزِى اللّهُ النّبِىّ وَ الّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ».
«يَوْمَ تَمُورُ السّمَاءُ مَوْراً * وَ تَسِيرُ الْجِبَالُ سيراً»:
کلمۀ «يَوم»، ظرف است براى جملۀ «إنّ عَذَابَ رَبّکَ لَوَاقِع»، مى فرمايد: عذاب مذکور در چنين روزى و در چنين ظرفى محقق مى شود.
و کلمۀ «مور» - به طورى که در مجمع البيان آمده - به معناى تردد و آمد و رفت چيزى چون دود است، همچنان که دود در فضا مى پيچد و آمد و شد مى کند تا از بين برود.
راغب هم، قريب به اين معنا را بيان کرده و گفته: «به معناى جريان سريع است».
به هرحال در اين آيه شريفه، اشاره اى است به درهم پيچيده شدن عالَم آسمان ها، که در آيه شريفه «إذَا السّمَاءُ انفَطَرَت * وَ إذَا الکَوَاکِبُ انتَثَرَت»، و آيه شريفه «يَومَ نَطوِى السّمَاءُ کَطَىّ السّجِلّ لِلکُتُب»، و آيه «وَ السّماوُاتِ مُطوِيّاتٌ بِيَمِينِهِ» نيز آمده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۸
همچنان که جمله «وَ تَسِيرُ الجِبَالُ سَيراً»، اشاره است به آن زلزله عظيمى که قبل از قيام قيامت در زمين رُخ مى دهد، و قرآن کريم، در چند جا از آن ياد کرده. مانند آيه شريفه: «إذَا رُجّتِ الأرضُ رَجّاً * وَ بُسّتِ الجِبَالُ بَسّاً * فَکَانَت هَبَاءً مُنبَثّاً»، و آيه «وَ سُيّرَتِ الجِبَالُ فَکَانَت سَرَاباً».
بحث روايتى
در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ الطّورِ وَ کِتَابٍ مَسطُور» مى گويد: «طور»، کوهى است در طور سيناء. (و به گفته وى، معلوم مى شود در سينا، سرزمينى است به نام «طور»، که کوه طور در آن واقع شده).
و در مجمع البيان، در ذيل آيه «وَ البَيتِ المَعمُور»، به نقل از ابن عباس و مجاهد مى گويد: «بيت معمور»، خانه اى است در آسمان چهارم، و درست مقابل کعبه، و از بس ملائکه براى عبادت، در آن آمد و شد دارند، هميشه معمور و آباد است.
و از اميرالمؤمنين «عليه السلام» هم روايت شده که فرموده: در هر روز، هفتاد هزار فرشته داخل آن مى شوند، و چون بر مى گردند، ديگر تا ابد آن جا را زيارت نمى کنند.
مؤلف: اين مطلب را که «بيت معمور»، خانه اى است در آسمان که ملائکه پيرامون آن طواف مى کنند، در روايات شيعه و سنّى هر دو آمده، اما این روايات، در تعيين محل خانه مذکور اختلاف دارند، در بيشتر آن ها آمده که در آسمان چهارم واقع است؛ و در بعضى آمده که در آسمان اول است. و بعضى ديگر، محل آن را آسمان هفتم دانسته.
و نيز صاحب مجمع البيان، از على «عليه السلام» نقل کرده که در تفسير آيه «وَ السّقفِ المَرفُوع» فرموده: سقف مرفوع، همان آسمان است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۹
و در تفسير قمى، از امام «عليه السلام» نقل کرده که فرمود: «سقف مرفوع»، آسمان و «بحر مسجور»، درياها است، که در روز قيامت افروخته مى شود.
و در مجمع البيان، در معناى «بحر مسجور» گفته: يعنى دريايى مملو - نقل از قتاده. و بعضى گفته اند: يعنى افروخته و سرخ شده مانند تنور - نقل از مجاهد و ضحاک و اخفش و ابن زيد. بعضى هم گفته اند: درياها در روز قيامت آتش مى شود و چون آهن سرخ مى گردد، آنگاه همه را به هم راه داده و به آتش دوزخ راه مى دهند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۰
آيات ۱۱ - ۲۸ سوره طور
فَوَيْلٌ يَوْمَئذٍ لِّلْمُکَذِّبِينَ(۱۱)
الَّذِينَ هُمْ فى خَوْضٍ يَلْعَبُونَ(۱۲)
يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلى نَارِ جَهَنَّمَ دَعاًّ(۱۳)
هَذِهِ النَّارُ الَّتى کُنتُم بِهَا تُکَذِّبُونَ(۱۴)
أَ فَسِحْرٌ هَذَا أَمْ أَنتُمْ لا تُبْصِرُونَ(۱۵)
اصلَوْهَا فَاصبرُوا أَوْ لا تَصبرُوا سوَاءٌ عَلَيْکُمْ إِنَّمَا تجْزَوْنَ مَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ(۱۶)
إِنَّ الْمُتَّقِينَ فى جَنَّاتٍ وَ نَعِيمٍ(۱۷)
فَاکِهِينَ بِمَا ءَاتَاهُمْ رَبُّهُمْ وَ وَقَاهُمْ رَبّهُمْ عَذَاب الجَْحِيمِ(۱۸)
کلُوا وَ اشرَبُوا هَنِيئَا بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ(۱۹)
مُتَّکِئِينَ عَلى سُرُرٍ مَّصفُوفَةٍ وَ زَوَّجْنَاهُم بِحُورٍ عِينٍ(۲۰)
وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ اتَّبَعَتهُمْ ذُرِّيَّتهُم بِإِيمَانٍ أَلحَْقْنَا بهِمْ ذُرِّيَّتهُمْ وَ مَا أَلَتْنَاهُم مِّنْ عَمَلِهِم مِّن شىْءٍ کلُّ امْرِى بمَا کَسب رَهِينٌ(۲۱)
وَ أَمْدَدْنَاهُم بِفَاکِهَةٍ وَ لَحْمٍ مِّمَّا يَشتهُونَ(۲۲)
يَتَنَازَعُونَ فِيهَا کَأْساً لا لَغْوٌ فِيهَا وَ لا تَأْثِيمٌ(۲۳)
وَ يَطُوفُ عَلَيهِمْ غِلْمَانٌ لَّهُمْ کَأَنهُمْ لُؤْلُؤٌ مَّکْنُونٌ(۲۴)
وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ(۲۵)
قَالُوا إِنَّا کُنَّا قَبْلُ فى أَهْلِنَا مُشفِقِينَ(۲۶)
فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا وَ وَقَانَا عَذَابَ السَّمُومِ(۲۷)
إِنَّا کُنَّا مِن قَبْلُ نَدْعُوهُ إِنَّهُ هُوَ الْبرُّ الرَّحِيمُ(۲۸)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۱
«ترجمه آيات»
پس در آن روز، واى به حال تکذيب کنندگان (۱۱).
که هر آيتى روشن را بازيچه و مورد بگو قرار مى دهند (۱۲).
روزى که آنان به شدتى وصف ناپذير، به سوى جهنم رانده مى شوند (۱۳).
و به ايشان گفته مى شود: اين همان آتشى است که در دنيا همواره آن را تکذيب مى کرديد (۱۴).
حال، آيا باز هم اين آتش سحر است؟ (همچنان که در دنيا سحرش مى خواندند)، يا امرى است ديدنى، ولى شما بينايى نداريد؟ (۱۵).
بچشيد سوزش آن را، چه صبر بکنيد و چه نکنيد، برايتان يکسان است، چون جزايى که به شما داده مى شود، همان اعمالى است که مى کرديد (۱۶).
به درستى که مردم با تقوا در بهشت ها و در نعيم اند (۱۷).
در حالى که با يکديگر درباره آنچه پروردگارشان به آنان داده، گفتگو مى کنند و لذت مى برند، و پروردگارشان از عذاب دوزخ محفوظشان داشت (۱۸).
و به ايشان گفته مى شود: بخوريد و بنوشيد، گوارايتان باد، به خاطر آن اعمال خيرى که مى کرديد(۱۹).
بهشتيان در حالى مى خورند و مى نوشند که بر کرسى هاى به هم پيوسته تکيه داده اند، و ما ايشان را با حورالعين تزويج کرده ايم (۲۰).
و کسانى که ايمان آوردند و ذرّيه شان هم با ايمان خود - هرچند ضعيف از ايمان پدران شان باشد - ملحق به ايشان شدند، ما نيز ذرّيه شان را به ايشان ملحق نموده، چيزى از پاداش آنان کم نمى کنيم، براى اين که هر کس، در گروِ عملى است که کرده (۲۱).
در بهشت آنچه از ميوه و گوشت که هوس کنند، پى در پى، در اختيارشان قرار مى دهيم (۲۲).
قدح شراب در بينشان دست به دست مى گردد، شرابى که نه مانند شراب دنيا، لغوى در آن است و نه گناه (۲۳).
و غلامان بهشتى که در حُسن و صفا چون لؤلؤ دست نخورده اند، پيرامون ايشان و در خدمتگزاری شان، آمد و شد دارند (۲۴).
و بهشتيان به يکديگر روى آورده، احوال هم را مى پرسند (۲۵).
مى گويند: ما قبل از اين که در دنيا بوديم، نسبت به خويشاوندان خود خيرخواه بوديم، و از خطر هلاکت زنهارشان مى داديم (۲۶).
(و به خاطر همين خيرخواهى)، خداى تعالى بر ما منت نهاد، و از عذاب درون سوز جهنم، حفظمان فرمود(۲۷).
آرى، روش ما، قبل از اين چنين بود که همواره او را مى خوانديم، چون مى دانستيم که او نيکوکار مهربان است (۲۸).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۲
« بیان آيات»
اين آيات، نشانه کسانى را که اين عذاب بر سرشان مى آيد، بيان مى کند. عذابى که در آن و در وقوعش هيچ شکى نمى توان کرد و حالِ آن اشخاص را در آن روز بيان مى کند. و غرض اصلى اين سوره همين است - همچنان که قبلا هم خاطرنشان کرديم - اما اين که در اين ميان نامى هم از متقين مى برد و شرح حالى از آنان بيان مى کند، از باب تطفّل است، و مى خواهد انذار و تهديد کفار را تأکيد کند.
«فَوَيْلٌ يَوْمَئذٍ لِّلْمُکَذِّبِينَ»:
اين جمله، تفريع و نتيجه گيرى از آيات قبل است که از وقوع حتمى عذاب قيامت سخن مى گفت، مى فرمايد: وقتى مطلب از اين قرار بود، و هيچ مفرّى از وقوع عذاب نبود، پس واى به حال کسى که اين عذاب بر سرش آيد که مسلّم آن ها دروغگويانند. يعنى واى به حال کسى که آيات خداى را تکذيب مى کند، که قدر متيقن از جهنّميان، همين ها هستند.
پس اين جمله، به دلالت التزامى دلالت دارد بر اين که معذّب هاى روز قيامت، «مکذّبين» در دنيا هستند، و به دلالت مطابقى دلالت دارد بر اين که حال آن روزشان واويلا است. (به عبارت ساده تر، اين که آيه شريفه صريحا نمى فرمايد مکذّبين داخل آتش مى شوند، ليکن چيزى درباره آنان مى گويد که لازمه اش دخول در آتش است و آن، اين است که واى به حال مکذّبين).
ممکن هم هست تقدير کلام را اين طور بگيريم که وقتى مسلّم شد که عذاب واقع شدنى است، و مسلّم نخست شامل حال مکذّبين مى شود، چون آن ها هستند که به خدا کفر مى ورزند و روز قيامت را تکذيب مى کنند. پس واى به حال ايشان از آن روز. در نتيجه، جمله اى که دلالت مى کند بر عذاب مکذّبين، جملۀ «عَذَاب رَبّک» است. براى اين که عذاب خدا کسى را مى گيرد که خدا او را دعوت کند، و او اجابت ننمايد و دعوتش را تکذيب کند.
«الَّذِينَ هُمْ فى خَوْضٍ يَلْعَبُونَ»:
کلمه «خوض»، به معناى دخول در سخن باطل است. راغب مى گويد: «خوض»، عبارت است از ورود در آب و عبور کردن در آن، ولى به طور استعاره، در ورود در امور و کارها نيز استعمال مى شود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۳
و بيشتر مواردى که در قرآن استعمال شده، در مورد امورى است که شروع در آن مذموم است. و اگر کلمه مذکور را در آيه شريفه، بدون الف و لام و با تنوين تنکير «خَوضٍ» آورده، براى اين است که بفهماند اين کلمه صفتى دارد که حذف شده و تقدير آن، «خوضى عجيب» است.
و از آن جايى که اشتغال به سخن باطل نتيجۀ حق نمى دهد، و به جز نتايج خيالى که قوّۀ وهم آن را براى خوض کننده زينت مى دهد و مى آرايد، فايده اى ندارد. لذا چنين خوضى را «لعب» و بازيچه خواند، چون عملى که بازيچه باشد، آن عملى است که غير از آثار خيالى، اثرى ندارد.
و معناى جمله اين است که: «آن هايى که به طور مستمر در خوضى عجيب بازى مى کنند، و سرگرم مجادله در آيات خدا و انکار آن و استهزاى به آن هستند، ويل بر آنان باد».
«يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلى نَارِ جَهَنَّمَ دَعاًّ»:
کلمه «دعّ» - با تشديد عين - به معناى دفع و پرت کردن به شدّت است، و ظاهرا کلمۀ «يَوم» بيان باشد براى کلمه «يَومَئِذٍ».
«هَذِهِ النَّارُ الَّتى کُنتُم بِهَا تُکَذِّبُونَ»:
يعنى به ايشان گفته مى شود: اين همان آتشى است که به آن تکذيب مى کرديد، که البته منظور از تکذيب آتش، تکذيب خبرهايى است که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» به وحى الهى از وجود آن خبر مى داده و مى فرموده: «به زودى مجرمان با آن آتش معذّب مى شوند».
و خلاصه، معناى آيه اين است که: مى بينيد مصداق همان آتشى است که انبيا از وجودش خبر مى دادند، و شما تکذيب شان مى کرديد، (و يا آن آتش را تکذيب مى کرديد).
«أَ فَسِحْرٌ هَذَا أَمْ أَنتُمْ لا تُبْصِرُونَ»:
اين جمله، تفريع و نتيجه گيرى از آيه قبل است و استفهام در آن، استفهام انکارى است. استفهامى است به منظور تفريع و سرزنش آنان، و معنايش اين است که:
وقتى اين آتش، همان آتش است که تکذيبش مى کرديد، پس ديگر اين خبرى که قرآن مى دهد، نمى تواند سحر باشد، همچنان که شما پنداشته ايد و اخبار انبيا را سحر خوانديد. و نيز نمى تواند امرى موهوم و خرافى باشد، آن طور که شما بدان تفوّه مى کرديد و به زبان مى آورديد، بلکه امرى است روشن و عيان.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۴
پس آيه شريفه، در معناى آيه «وَ يَومَ يُعرَضُ الّذِينَ کَفَرُوا عَلَى النّارِ ألَيسَ هَذَا بِالحَقّ» خواهد بود.
و به بيانى که گذشت و معنايى که براى آيه کرديم، روشن شد که کلمۀ «أم» در جملۀ «أم أنتُم لَا تُبصِرُونَ»، أم متصله است و اين که بعضى گفته اند: «أم منقطعه» و به معناى «لکن» است، خالى از بُعد نيست.
عذاب مکذّبان، عين عمل آنهاست و از آنان جدا شدنى نيست
«اصلَوْهَا فَاصبرُوا أَوْ لا تَصبرُوا سوَاءٌ عَلَيْکُمْ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ»:
ماده «صَلى» - به فتحه صاد و سکون لام - که مصدر «إصلَوا» و امر از آن است، به معناى چشيدن و تحمل کردن حرارت آتش است. و در نتيجه، معناى جمله «إصلَوهَا» اين است که: «بچشيد آن را». یعنی بچشيد و تحمل کنيد حرارت آتش دوزخ را.
و جمله «فَاصبِرُوا أو لَا تَصبِرُوا»، به خاطر اين که فاى تفريع بر سرش در آمده، نتيجه اى است که از دستور «بچشيد حرارت آتش» را گرفته، و اگر اين نتيجه را با ترديد بين امر و نهى بيان کرده و فرموده: «صبر بکنيد و يا نکنيد»، خواسته است به طور کنايه بفهماند صبر کردن و نکردن شما يکسان است. و به همين جهت دنبال اين جمله، به طور صريح فرموده: «سَوَاءٌ عَلَيکُم». يعنى اين چشيدن آتش برايتان حتمى است و از شما جدا شدنى نيست. چه صبر بکنيد و چه نکنيد. نه اين که صبر کردن، عذاب را از شما بر مى دارد و يا حداقل آن را تخفيف مى دهد، و نه اين که بى صبرى و جزع و فزع، سودى به حالتان دارد.
و جمله «سَوَاءٌ عَلَيکُم»، خبرى است براى مبتدايى تقديرى، و تقدير کلام «هُمَا سَوَاءٌ عَلَيکُم - آن دو بر شما يکسانند» مى باشد. و اگر کلمه «سَوَاءٌ» را مفرد آورد، با اين که در کلام دو چيز بودند که با هم يکسان بودند، يکى صبر و يکى بى صبرى، از اين جهت است که کلمه «سَوَاء» در اصل مصدر است، و مصدر همه جا مفرد مى آيد.
و جمله «إنّمَا تُجزَونَ مَا کُنتُم تَعمَلُونَ»، در مقام تعليل براى لازم بودن عذاب مذکور، و يکسان بودن صبر و جزع است. و معنايش اين است که: اين که گفتيم اين عذاب برايتان حتمى است و از شما جدا شدنى نيست، براى اين بود که ما اين عذاب را از جاى ديگر نياورده ايم، بلکه عينِ عمل خود شما است. همان کارهايى است که مى کرديد، و معقول نيست ميان عمل و صاحب عمل سلب نسبت شود، و همواره اين نسبت برقرار است. يعنى الى الابد اين عمل،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۵
عمل آن عامل است. پس به همين جهت اگر در ظرف قيامت، «عمل» صورت آتش جلوه کند، تا أبد به جان عامل خود مى افتد. و اگر هم بگوييم تقدير کلام «إنّمَا تُجزَونَ جَزَاءَ مَا کُنتُم تَعمَلُونَ» است، باز هم اين ملازمه صحيح است، و معنايش اين است که: ما از جايى ديگر آتش نياورده ايم و اين آتش، جزاى اعمال شما و آثار همان کارهايى است که مى کرديد.
«إِنَّ الْمُتَّقِينَ فى جَنَّاتٍ وَ نَعِيمٍ»:
کلمه «جنّت»، به معناى بستانى است که درختان، آن را پوشانده باشد. (چون از مادۀ «جن» گرفته شده که به معناى ستر است)، و کلمه «نعيم»، به معناى نعمت بسيار است.
و معناى آيه اين است که: مردم با تقوا و آن ها که در زندگى از خدا پروا دارند، در روز قيامت، در بستان ها سکونت مى کنند، و نعمتى فراوان بر آنان احاطه دارد.
معناى اين که در وصف متقين فرمود: «فَاکِهينَ بِمَا آتاهُم رَبُّهُم...»
«فَاکِهِينَ بِمَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ وَ وَقَاهُمْ رَبّهُمْ عَذَابَ الجَْحِيمِ»:
کلمۀ «فاکهه» - که «فاکهين» از آن گرفته شده - به معناى مطلق ميوه است.
و بعضى گفته اند: به معناى همه ميوه ها، به جز انگور و انار است. وقتى گفته مى شود «فلان تفکه و يا فلان فکه»، هم معنايش اين است که ميوه را به يکديگر دادند، و هم اين است که آن را تناول کرد، و در آيه شريفه، به هر دو معنا تفسير شده.
بعضى گفته اند: يعنى اهل بهشت با يکديگر درباره نعمت هايى که خداى تعالى به ايشان داده، با هم گفتگو مى کنند.
و بعضى ديگر معنا کرده اند به اين که: ميوه و فاکهه هايى را که خدا به ايشان داده، مى گيرند.
بعضى هم گفته اند: معنايش اين است که: از آن احسان ها که پروردگارشان به ايشان مى کند، لذت مى برند. و برگشت اين معنا، به همان معناى اول است.
بعضى هم گفته اند: معنايش اين است که: از آنچه خدا به ايشان داده، شگفتى مى کنند. که شايد برگشت اين هم، به معناى دوم باشد.
و اگر کلمۀ «رَبُّهُم» را در جمله اى کوتاه دوباره آورد، براى این است که بفهماند پروردگارشان به ايشان عنايتى دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۶
«کُلُوا وَ اشرَبُوا هَنِيئَا بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ»:
يعنى به ايشان گفته مى شود: بخوريد و بنوشيد، خوردنى و نوشيدنى گوارا، که در حقيقت کلمه «هَنِيئاً»، صفت است که در جاى مفعول مطلق نشسته، و يا مفعولٌ به است. و جمله «بِمَا کُنتُم تَعمَلُون»، يا متعلق است به جمله «کُلُوا وَ اشرَبُوا»، و يا به کلمه «هَنِيئاً».
«مُتَّکِئِينَ عَلى سُرُرٍ مَّصفُوفَةٍ وَ زَوَّجْنَاهُم بحُورٍ عِينٍ»:
کلمه «مُتّکِئين»، جمع اسم فاعل از باب افتعال است که مصدر آن إتکاء مى باشد، و «إتکاء»، به معناى تکيه دادن به پشتى و يا مثل آن است. و کلمه «سُرُر»، جمع سرير است، (که به معناى تخت و به اصطلاح امروز مبل است). و کلمه «مَصفُوفَة»، از ماده «صف» است، که به معناى رديف قرار گرفتن چند نفر در يک خط است. (مانند صف لشکر و يا صف نماز)؛ پس معناى مصفوفه اين است که: اهل بهشت به يکديگر وصلند و اتصال دارند.
و معناى آيه اين است که: ايشان بر پشتى ها و بالش ها تکيه دارند، در حالى که بر روى مبل هاى رديف هم، قرار گرفته باشند.
«وَ زَوّجنَاهُم بِحُورٍ عِين» - منظور از «تزويج»، قرين شدن دو نفر با هم اند.
و معناى جمله اين است که: ما ايشان را قرين حورالعين کرديم، نه اين که ميان آنان عقد زناشويى برقرار ساختيم. به دليل اين که فرموده: «بِحُورٍ عِين»، و تزويج را با حرف «باء» متعدى کرده. و اگر منظور از «تزويج»، نکاح به عقد بود، احتياج به حرف باء نبود، همچنان که در جاى ديگر قرآن، بدون حرف مذکور مفعول خود را گرفته، از آن جمله آيه «زَوّجنَاکَهَا» است، که - به طورى که گفته اند - معنايش اين است که ما زينب را ازدواج تو در آورديم.
«وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ اتَّبَعَتهُمْ ذُرِّيَّتهُم بِإِيمَانٍ أَلحَْقْنَا بهِمْ ذُرِّيَّتهُمْ وَ مَا أَلَتْنَاهُم مِّنْ عَمَلِهِم مِّن شىْءٍ...»:
بعضى گفته اند: فرق ميان «اتباع» و «لحوق،» با اين که در هر دو تقدم و تأخّر هست، اين است که در «اتباع»، بايد تابع و متبوع هر دو در مورد اتباع مشترک باشند، هر جا که متبوع مى رود و هر کارى که او مى کند، تابع هم برود و بکند. آن وقت است که مى گوييم: فلانى از فلان کس تبعيت کرد. به خلاف «لحوق»، که لازم نيست در کار و راه ملحوق، شرکت داشته باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۷
توضيح آيه: «وَ الّذِينَ آمَنُوا وَ اتّبَعَتهُم ذُرّيّتَهُم بِإيمانٍ ألحَقنَا بِهِم ذُرّيّتَهُم...»
کلمه «ألتنَاهُم»، از ماده «لوت» است که به معناى نقص است. ماضى ثلاثى مجرّدش «لات»، و باب افعالش «ألات» مى شود. پس معناى «مَا ألَتنَاهُم»، اين است که ما با الحاق ذريۀ مؤمنان به مؤمنان، چيزى از عمل خود آنان ناقص نمى کنيم.
و از ظاهر آيه شريفه بر مى آيد که در مقام منت نهادن است. خداى سبحان بر مؤمنان منت مى گذارد که به زودى، ذرّيه ايشان را - البته آن هايى را که در ايمان از پدران خود پيروى کردند - به خود آنان ملحق مى کند.
و بدين وسيله، چشم پدران را روشن مى سازد. و همين معنا، خود قرينه اى است بر اين که تنوين در کلمه «بِإيمَانٍ»، براى اين است که بر نوعى غيرمشخص از ايمان دلالت کند، نه براى تعظيم ايمان.
در نتيجه معناى آيه اين مى شود که: ما از ميان ذرّيه هاى مؤمنان، آن هايى را در ايمان به خدا به نوعى از پدران پيروى کنند، به پدران شان ملحق مى کنيم، هرچند که ايمانشان به درجۀ ايمان پدرانشان نرسد. چون اگر تنها آن ذرّيه اى را به پدران مؤمن ملحق کند که ايمانشان يا مساوى و يا کاملتر از ايمان پدران باشد، ديگر منت نهادن معنا ندارد.
از سوى ديگر، از اين که اتباع در ايمان را مطلق و بی قيد آورد، و همواره کلام مطلق منصرف به فرد روشنش مى شود، ناگزير بايد بگوييم منظور از «اتباع»، اتباع فرزندان بالغ است. چون خردسالانى که هنوز به حد تکليف نرسيده اند، ايمانشان هنوز ايمان صحيح نشده. پس قهرا مراد از ذرّيه، فرزندان کبيرند که مکلّف به ايمان هستند. بنابراين، آيه شريفه، شامل صغار از اولاد که قبل از بلوغ از دنيا مى روند نمى شود، و اين منافات ندارد با اين که اولاد صغار مؤمنان هم، شرعاً محکوم به ايمان باشند.
مگر اين که بگوييم: نکره آمدن «ايمان» عموميت را مى رساند، و معنا چنين مى شود: ذرّيه ايشان در ايمان، که از پدران خود پيروى کرده اند، حال چه اين که آن ايمان، ايمان واقعى باشد، يا ايمان به حسب حکم شرع باشد.
مطلب ديگر اين که سياق امتنان، قرينه است بر اين که ضمير جمع در جمله «مَا ألَتنَاهُم» و در «مِن عَمَلِهِم» به «الّذِينَ آمَنُوا» بر مى گردد. همچنان که دو ضمير در «اتبَعَتهُم» و در «ذُرّيّتَهُم» به ايشان بر مى گردد. چون وقتى فرمود: «ما اينان را به آنان ملحق مى کنيم»، جاى اين توهم بود که نکند خدا مى خواهد از پاداش پدران کم نموده، به فرزندان بدهد. لذا با جمله «وُ مُا ألُتنُاهِم مِن عَمَلِهِم مِن شَئٍ»، خواست اين توهم را دفع کند و بفرمايد: کم کردن از پاداش پدران، با امتنان منافات دارد. و معلوم است که آنچه با امتنان منافات دارد، اين است که از ثواب پدران کم کند، نه از ثواب فرزندان. پس اين بهترين دليل است که دو ضمير «مَا ألَتنَاهُم» و «مِن عَمَلِهِم» هم، به همان پدران مؤمن بر مى گردد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۱۸
پس حاصل کلام اين شد که: جمله «وَ الّذِينَ آمَنُوا...»، جمله اى است استينافى که خداى تعالى در آن بر مؤمنان منت مى گذارد که به زودى اولادشان را که به نوعى از ايمان، پدران خود را پيروى کرده اند، به پدران ملحق مى کند، هرچند که ايمان فرزندان به درجۀ ايمان پدران نرسيده باشد. و اين کار را بدان جهت مى کند که پدران خشنود گشته، چشمشان روشن شود. و در عين حال، از پاداش پدران چيزى کم نمى کند، و از ثواب پدران چيزى به فرزندان نمى دهد، که مزاحم حق پدران نباشد، و خدا خودش بهتر مى داند که چه جور بدهد.
و در معناى آيه مورد بحث، اقوال ديگرى هست که هيچ يک خالى از سخافت و سستى نيست.
مثل اين قول که بعضى گفته اند: جملۀ «وَ الّذِينَ آمَنُوا»، عطف است بر کلمه «حُور عِين»، و معنايش اين است که: ما مؤمنان را با دو طايفه تزويج مى کنيم: يکى با حورالعين تا از عروسى با آنان لذت ببرند، و دوم با «الّذِينَ آمَنُوا»، تا از رفاقت و همنشينى با آنان بهره مند شوند.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از کلمۀ «ذُرّيه»، تنها اولاد صغار است.
و بعضى گفته اند: ضمير در جمله «مَا ألَتنَاهُم'» و در «مِن عَمَلِهِم»، به ذريه بر مى گردد، و معنايش اين است که: ما با ملحق کردن ذرّيه به پدران، چيزى از عمل ذرّيه کم نمى کنيم، بلکه اعمال ذرّيه را تمام و کامل به او مى دهيم، چه خير باشد و چه شر، آنگاه ملحق به پدرش مى کنيم.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۱ سوره طورآیه ۲ سوره طورآیه ۳ سوره طورآیه ۴ سوره طورآیه ۵ سوره طورآیه ۶ سوره طورآیه ۷ سوره طورآیه ۸ سوره طورآیه ۹ سوره طورآیه ۱۰ سوره طورآیه ۱۱ سوره طورآیه ۱۲ سوره طورآیه ۱۳ سوره طورآیه ۱۴ سوره طورآیه ۱۵ سوره طورآیه ۱۶ سوره طورآیه ۱۷ سوره طورآیه ۱۸ سوره طورآیه ۱۹ سوره طورآیه ۲۰ سوره طورآیه ۲۱ سوره طورآیه ۲۲ سوره طورآیه ۲۳ سوره طورآیه ۲۴ سوره طورآیه ۲۵ سوره طورآیه ۲۶ سوره طورآیه ۲۷ سوره طورآیه ۲۸ سوره طور