المیزان جلد۱۹ بخش۳۳
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۲۵
مفهوم بشارت عيسى«ع»، به آمدن پيامبر اسلام بعد از خود
«وَ إِذْ قَالَ عِيسى ابْنُ مَرْيمَ يَا بَنى إِسرائيلَ إِنّى رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْکُم مُّصدِّقاً لِّمَا بَينَ يَدَىّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَ مُبَشّرَا بِرَسولٍ يَأْتى مِن بَعْدِى اسمُهُ أَحْمَدُ»:
در آغاز کلام گفتيم که اين آيه و آيه قبلى اش و سه آيه بعدش، در مقام اين است که رسالت و نبوت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را - که نزد مردم با ايمان مسلّم است - براى سايرين مسجّل سازد و بفهماند که آن جناب را، با هدايت و دين حق فرستاده، تا بر همه اديان غلبه اش دهد، هرچند که کافران از اهل کتاب را خوش نيايد. و نيز دينى که او آورده، نورى ساطع از طرف خداى تعالى است، و مشرکان مى خواهند آن را با دهن هايشان خاموش کنند، در حالى که خدا نور خود را تمام مى کند، هرچند که مشرکان را خوش نيايد.
پس بر مؤمنان است که او را با اين که مى دانند فرستادۀ خدا به سويشان است، آزار ندهند، بلکه يارى اش کنند، و در راه پروردگارشان و براى احياى دين او و نشر کلمه توحيد، جهاد کنند.
از اين جا معلوم مى شود که جملۀ «وَ إذ قَالَ عِيسَى بنُ مَريَمَ يَا بَنِى إسرَائِيل ...»، به منزله مقدمه و زمينه چينى است براى مطلب بعدى که مى فرمايد: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، فرستاده اى است مبشّر که عيسى «عليه السلام» به آمدنش بشارت داده، و او کسى است که خداى تعالى، او را به هدايت و دين حق گسيل داشته، و دين او نورى است که مردم با آن، راه سعادت را مى يابند.
و اين مطلبى که قرآن کريم از عيسى «عليه السلام» حکايت کرده که فرمود: «اى بنى اسرائيل من فرستادۀ خدا به سوى شمايم، و تورات را که قبل از من نازل شده، تصديق دارم، و من اين بشارت را آورده ام، که بعد از من، رسولى مى آيد به نام احمد»، خلاصۀ دعوتى است که آن جناب داشته. نخست با جملۀ «إنّى رَسُولُ اللّه إلَيکُم»، اصل دعوت خود را اعلام داشته، اشاره مى کند به اين که هيچ شأنى و پستى و امتيازى به جز اين ندارد، که حامل رسالتى از طرف خدا به سوى ايشان است، و آنگاه متن رسالت خود را شرح مى دهد تا رسالت خود را ابلاغ کرده باشد. مى گويد: «مُصَدِّقاً لِمَا بَينَ يَدَىّ مِنَ التَّورَاة وَ مُبَشّراً بِرَسُول ...»، هم نبوت و کتاب قبل از خودم را تصديق مى کنم و هم از نبوت بعد از خود خبر مى دهم.
پس اين که گفت: «مُصَدّقاً لِمَا بَينَ يَدَىَّ مِنَ التَّورَاة»، اين معنا را بيان مى کند که دعوتش مغاير با دين تورات، و مناقض با شريعت آن دين نيست، بلکه آن را تصديق دارد، و احکامش را نسخ نمى کند، مگر اندکى را. و تازه نسخ، معنايش مناقضت نيست، بلکه معنايش اين است که از سرآمد عمر منسوخ خبر مى دهد، و خلاصه مى گويد فلان حکم تورات از همان روز اول نزول تورات عمرش تا امروز بود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۲۶
نه اين که بگويد اين حکم هميشگى تورات را من باطل مى کنم. و به همين جهت بود که در گفتار خود (در سوره آل عمران) هم فرمود: «مُصَدّقاً لِمَا بَينَ يَدَىَّ مِنَ التّوراةِ وَ لِأُحِلّ لَکُم بَعضَ الّذِى حُرِّمَ عَلَيکُم»، و به حکم آيه «قَد جِئتُکُم بِالحِکمَةِ وَ لِأُبَيِّنَ لَکُم بَعضَ الَّذِى تَختَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللّهَ وَ أطِيعُونِ»، از ميان مسائلى که مورد اختلاف بنى اسرائيل بود، تنها پاره اى را بيان کرد.
«وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأتِى مِن بَعدِى اسمُهُ أحمَد» - اين قسمت از آيه، به قسمت دوم از رسالت آن جناب اشاره دارد، همچنان که جملۀ «مُصَدِّقاً لِمَا بَينَ يَدَىَّ مِنَ التَّورَاة»، به قسمت اول از رسالتش اشاره داشت.
و اين را هم مى دانيم که بشارت عبارت است از: خبرى که شنونده از شنيدنش خوشحال گردد. و معلوم است که چنين خبرى چيزى جز از خيرى که بشنونده برسد و عايد او شود، نمى تواند باشد، و خيرى که از بعثت پيامبر و دعوت او انتظار مى رود، اين است که با بعثتش باب رحمت به روى انسان ها باز شود، و در نتيجه، سعادت دنيا و عقبايشان به وسيله عقاید حقّه، و يا اعمال صالح، و يا هر دو تأمين گردد. و بشارت به آمدن پيامبرى بعد از پيامبرى ديگر - با در نظر گرفتن اين که پيغمبر سابق دعوتش پذيرفته شده، و جا افتاده، و با در نظر داشتن وحدت دعوت دينى در همه انبيا - وقتى تصور دارد و داراى خاصيت بشارت است که پيامبر دوم، دعوتى پيشرفته تر، و دينى کامل تر آورده باشد. دينى که مشتمل بر عقاید حقه بيشتر، و شرايع عادلانه تر براى جامعه، و نسبت به سعادت بشر در دنيا و آخرت فراگيرتر باشد، و گرنه انسان ها از آمدن پيامبر دوم چيز زائدى عايدشان نمى شود، و از بشارت آمدنش خرسند نمى گردند.
با اين بيان روشن گرديد که جملۀ «وَ مُبَشّراً بِرَسُولٍ يَأتِى مِن بَعدِى»، هرچند از اين نکته خبرى نداده، اما معنايش مى فهماند که آنچه پيامبر احمد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مى آورد، پيشرفته تر و کامل تر از دينى است که تورات متضمن آن است، و آنچه عيسى «عليه السلام» بدان مبعوث شده، در حقيقت واسطه اى است بين دو دعوت.
در نتيجه، کلام عيسى بن مريم را اين طور بايد معنا کرد: «إنّى رَسُولُ اللّه إلَيکُم مُصَدّقاً...»، من فرستاده اى هستم از ناحيه خداى تعالى، به سوى شما، تا شما را به سوى شريعت تورات و منهاج آن دعوت کنم. «وَ لِأُحِلّ لَکُم بَعضَ الّذِى حُرِّمَ عَلَيکُم»:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۲۷
و بعضى از آنچه را که بر شما حرام شده، برايتان حلال کنم، و این همان شريعتى است که خداى تعالى به دست من برايتان آورده، و به زودى آن را با بعثت پيامبرى به نام احمد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» - که بعد از من خواهد آمد - تکميل مى کند.
از نظر اعتبار عقلى هم، مطلب از اين قرار است. چون اگر در معارف الهى که اسلام بدان دعوت مى کند، دقت کنيم، خواهيم ديد که از شريعت هاى آسمانى ديگر که قبل از اسلام بوده، دقيق تر و کامل تر است. توحيدى که اسلام بدان مى خواند - و يکى از اصول عقاید اسلام است، و همه احکام اسلام بر آن اساس تشريع شده، و باز گشت همه معارف حقيقى بدان است - توحيدى است بسيار دقيق، که ما در مباحث سابق اين کتاب، پاره اى مطالب درباره آن گذرانديم.
و همچنين شرايع و قوانين عملى اسلام که در دقت آن همين بس که از کوچکترين حرکات و سکنات فردى و اجتماعى انسان گرفته تا بزرگترين آن را در نظر گرفته، و همه را تعديل نموده، و از افراط و تفريط در يک يک آن ها جلوگيرى نموده، و براى هر يک حدّى معين فرموده، و در عين حال تمامى اعمال بشر را بر اساس سعادت پايه ريزى کرده و بر اساس توحيد تنظيم فرموده است.
آيه شريفه: «الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبّىّ الأُمّى الَّذِى يَجّدُونَهُ مَکتُوباً عِندَهُم فِى التَّورَاةِ وَ الإنجِيلِ يَأمُرُهُم بِالمَعرُوفِ وَ يَنهَاهُم عَنِ المُنکَرِ وَ يَحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيهِمُ الخَبَائِثِ وَ يَضَعُ عَنهُم إصرَهُم وَ الأغلَالَ الَّتِى کَانَت عَلَيهِم» نيز، به همين نکته اشاره نموده است و نظير اين آيه، آيات ديگرى است که در توصيف قرآن آمده.
و اين جمله، يعنى «وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأتِى مِن بَعدِى»، هرچند تصريح به بشارت کرده، الّا اين که دلالت ندارد بر اين که در کتاب عيسى «عليه السلام» وجود داشته. اما آيه سوره اعراف - که در چند سطر قبل نقل و ترجمه شد - از اين ابهام پرده برداشت، و فرمود: «يَجِدُونَهُ مَکتُوباً عِندَهُم فِى التَّورَاةِ وَ الإنجِيل». و همچنين آيه ۳۹ سوره فتح که در وصف رسول خدا فرموده: «ذَلِکَ مَثَلُهُم فِى التَّورَاةِ وَ مَثَلُهُم فِى الإنجِيل» بر این معنا دلالت دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۲۸
معروف بودن پيامبر«ص» به نام «احمد»، در تورات و انجیل
جمله «اسمُهُ أحمَد» با کمک سياق دلالت دارد بر اين که اين تعبير را عيسى «عليه السلام» از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» کرده. و نيز دلالت دارد بر اين که اهل تورات و انجيل، آن جناب را به اين نام و نيز به نام «محمّد» مى شناختند، و اين دلالت روشن است و خفائى در آن نيست.
حسان بن ثابت هم که گفته است:
* صَلَّى الإلهُ وَ مَن يَحُفُّ بّعَرشِهِ * وَ الطَّيِّبُونَ عَلَى المُبَارَکِ أحمَدَ
نيز، مؤيّد اين معنا است.
و همچنين شعر ابوطالب که مى گويد:
* وَ قَالُوا لِأحمَد أنتَ امرء * خلُوف اللِّسانِ ضَعِيفُ السَّبَب
* ألا إنّ أحمَد قَد جَاءَهُم * بِحَقّ وَ لَم يَأتِهِم بِالکَذِب
دلالت دارد بر اين که در آن روز، آن جناب را به نام «احمد» مى شناختند.
و نيز، در هنگامى که مى خواست از دنيا برود، به برادرانش عباس، و حمزه، و فرزندانش جعفر، و على چنين وصيت کرد:
* کُونُوا فدى لَکُم أمّى وَ مَا وَلَدَت * فِى نَصرِ أحمَد دُونَ النَّاسِ أترَاسا
و نيز، شعر ديگر ابوطالب که در آن، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را به نام محمّد نام برده:
* ألَم تَعلَمُوا أنّا وَجَدنَا مُحَمّداً * نَبِيّاً کَمُوسى خطّ فِى أوّلِ الکُتُب
و از این يک بيت شعر استفاده مى شود که مردم مکّه نيز، بشارت آمدن آن جناب را در کتب آسمانى که در آن ايام نزد اهل کتاب بوده، ديده اند.
و نيز مؤيّد ديگر گفتار ما اين است که جمعى از اهل کتاب، از يهود و نصارا و در بين آنان علمايى از ايشان مانند عبداللّه بن سلام و غير او به آن جناب ايمان آوردند. چون آيات قرآنى را که متعرض بشارت به آمدن رسول اسلام است، شنيده بودند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۲۹
و شنيده بودند که قرآن مى گويد نام اين پيامبر در تورات و انجيل آمده. در نتيجه آن آيات را قبول نموده، در مقام تکذيبش بر نيامدند. چون شکى برايشان باقى نماند، به دليل اين که سخنى که حاکى از شک و ترديدشان باشد، نگفته اند.
و اما اين که انجيل هاى امروز خالى از بشارت عيسى است، و اثرى از آنچه قرآن صريحا بيان داشته، در آن ها نمى بينيم، هيچ ضررى به حال ما ندارد. براى اين که وضع قرآن - که معجزه اى است باقى - روشن، و وضع انجيل ها هم روشن است. و ما درباره سند اين انجيل ها و اعتبارش در جلد سوم اين کتاب، بحث کرديم.
«فَلَمَّا جَاءَهُم بِالبَيّنَاتِ قَالُوا هَذَا سِحرٌ مُبِينٌ » - ضمير در کلمۀ «جَاءَ» به کلمه «احمد» بر مى گردد. و ضمير «هُم» به بنى اسرائيل، و يا به ايشان و غير ايشان بر مى گردد. و مراد از کلمۀ «بَيِّنَات»، بشارت و معجزه قرآن و ساير معجزات نبوت است.
و معناى جمله اين است که: چون احمد که کتب آسمانى بشارت آمدنش را داده بود، مبعوث شد و براى بنى اسرائيل و يا براى آنان و سايرين معجزاتى روشن آورد که يکى از آ ن ها، همان بشارت عيسى «عليه السلام» بود، گفتند: اين سحرى است آشکار. البته جمله «قَالُوا هَذَا سِحرٌ مُبِين» به صورت «هَذَا سَاحِرٌ مُبِين» نيز قرائت شده.
بعضى از مفسران گفته اند: ضمير در «جَاء» به عيسى «عليه السلام» بر مى گردد. وليکن اين معنا، با سياق آيه سازگار نيست.
«وَ مَنْ أَظلَمُ مِمَّنِ افْترَى عَلى اللَّهِ الْکَذِب وَ هُوَ يُدْعَى إِلى الإسلَامِ ...»:
استفهام در اين آيه شريفه، انکارى است. مى خواهد سخن کفار را که مى گفتند: «هَذَا ِسحرٌ مُبِين» رد کند. چون معناى آن، اين بود که «محمّد»، رسول نيست و دينى که به عنوان دين خدا تبليغ مى کند، دين خداى تعالى نيست.
و مراد از «اسلام»، آن دينى است که رسول اسلام، بشر را به سويش دعوت مى فرمود. چون اساس اين دين تسليم شدن در برابر فرامينى است که او مى خواهد و امر مى کند، از قبيل عقايد و اعمال. و بدون ترديد مقتضاى ربوبيت و الوهيت خداى تعالى هم، همين است که بندگانش در برابر فرامينش، تسليم مطلق باشند. پس در نتيجه دينى که اساسش این تسليم است، بدون شک دين حق است که عقل بر هر انسانى تديّن بدان را واجب مى داند. پس گفتن اين که اين دين سحرى است آشکار، گفتارى است باطل، و افترایى است بر خدا.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۳۰
و از همين جا روشن مى شود که جملۀ «وَ هُوَ يُدعَى إلَى الإسلام»، در حقيقت استدلالى است بر بطلان سخن کفار، و اين که سخن مزبور، افترایى است بر خداى عزّوجلّ.
وجه اين که رد کنندۀ دعوت به اسلام، «ظالم ترين» است
و افترا هم، ظلمى است که عقل در ظلم بودن آن هيچ ترديدى ندارد، و شرع هم از آن نهى کرده است. و معلوم است که ظلم در مورد اشخاصى که به ايشان ظلم مى شود، از نظر اهميت مختلف مى شود. يک ظلم را اگر نسبت به يک فرد معمولى تصور کنيم، زشتى اش به مقدار آن نيست که همان ظلم درباره خداى تعالى واقع شده باشد. بنابراين، ظالم تر از کسى که بر خدا افترا ببندد، وجود ندارد.
و معناى آيه اين است که: هيچ شخصى ظالم تر از آن کس که بر خدا دروغ مى بندد، آنگاه که دعوت مى شود به اين که دين اسلام را بپذيرد و در پاسخ دين اسلام را از خدا نفى مى کند، نيست. با اين که دين اسلام، جز اين که بندگان تسليم خدا شوند، چيزى نمى گويد، و حتى چنين دينى، بدون شک دين خدا است، و خدا، ستمکاران را و هيچ ستمکار ديگرى را هدايت نمى کند.
«يُرِيدُونَ لِيُطفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ ...»:
کلمۀ «إطفاء» که مصدر فعل «يُطفِئُوا» است، به معناى خاموش کردن نور و از بين بردن تابش آن است. و خاموش کردن نور با دهان، به اين است که آن را با فوت خاموش کنند.
اين آيه، در سوره توبه نيز آمده. در آن جا مى فرمايد: «يُرِيدُونَ أن يُطفِئُوا نُورَ اللّه ِبِأفوَاهِهِم». راغب، درباره فرقى که آيه مورد بحث با آيه سوره توبه دارد، گفته: معناى آيه «يُرِيدُونَ أن يُطفِئُوا» این است که قصد خاموش کردن نور خدا را دارند، و در آيه «لِيُطفِئُوا» اين است که قصد دارند کارى بکنند که به وسيله آن کار، نور خدا را خاموش کنند. و حاصل گفتارش اين است که: متعلَّق اراده در جملۀ «يُرِيدُونَ أن يُطفِئُوا نُورَ اللّه»، خود اطفاء است، و در آيه «يُرِيدُونَ لِيُطفِئُوا نُورَ اللّه»، متعلَّق اراده سببى است که نتيجه اش خاموشى نور خداست و آن، عبارت است از: پف کردن و خاموشى که غرض و غايت است، نه متعلق اراده.
اين آيه و آيه بعدى اش، به منزله شارحى است که معناى آيه قبلى را - که ظلم کفار و نسبت سحر دادن به دعوت اسلامى را حکايت مى کرد - شرح مى دهند، و حاصل اين دو آيه، این است که: کفار با اين سخنان خود که باد دهان ايشان است،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۳۱
مى خواهند نور خدا را خاموش کنند، وليکن خدا ايشان را به مقصدشان هدايت نمى کند، بلکه نور خود را تمام و دين خود را بر همه اديان غلبه مى دهد.
پس معناى اين که فرمود: «يُرِيدُونَ لِيُطفِئُوا نُورَ اللّه بِأفوَاهِهِم» اين است که: کفار پنداشته اند نور خدا، مانند نور شمع است که با يک پف خاموش گردد، و همين که آن را سحر بخوانند، نورش خاموش گشته، رابطه اش با خدا قطع مى شود.
ولى در پندار خود خطا کردند. چون دين، نور خدا است که به هيچ وجه خاموشى نمى پذيرد. نه تنها خاموش نمى شود، که خدا تماميت آن را اراده کرده، هرچند که کافران کراهت داشته باشند.
«هُوَ الَّذِى أَرْسلَ رَسولَهُ بِالهُْدَى وَ دِينِ الحَْقِّ لِيُظهِرَهُ عَلى الدِّينِ کلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشرِکُونَ»:
اضافۀ کلمه «دين» به کلمه «حق» - به طورى که گفته اند - اضافه اى است بيانى، ولى ظاهرا اين اضافه در اصل، اضافۀ لاميه بوده، و عنايت لطيفى در آن به کار رفته و آن، اين است که هر يک از حق و باطل براى خود دينى دارند، که مطابق اقتضاى خاص آن هاست، و خداى تعالى، از بين آن دو، دين حق را پسنديده. براى اين که خودش حق است و بدين جهت، رسول خود را به ابلاغ دين حق گسيل داشته.
کلمۀ «اظهار» وقتى در مورد چيزى عليه چيز ديگر استعمال مى شود، معناى غلبه را مى دهد. وقتى مى گوييم: دين اسلام را بر ساير اديان اظهار داد، معنايش اين است که آن را بر ساير اديان غلبه داد. و منظور از همه اديان، همه روش هاى غير خدايى است که در بين بشر سلوک مى شود. و اين آيه در مقام تعليل جملۀ «وَ اللّهُ مُتِمُّ نُورِهِ» در آيه قبلى است، و معنايش اين است که: خدا نور خود را تمام مى کند. براى اين که خدا آن کسى است که رسول خود را با نورش گسيل داشت. نورى که همان هدايت و دين حق است، تا آن را بر همه اديان غلبه دهد، هرچند که مشرکان بت پرست نخواهند.
از اين دو آيه استفاده مى شود که: دين حق، نور خدا در زمين است، همچنان که اين معنا، از جملۀ «مَثَلُ نُورِهِ کَمِشکَوةٍ فِيهَا مِصبَاح ...» نيز استفاده مى شود، که تفسيرش در سوره «نور» گذشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۳۲
بحث روایتی: رواياتى درباره نام هاى پيامبر اکرم«ص» و ...
در تفسير قمى، در ذيل آيه «إنَّ اللّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِى سَبِيلِهِ صَفّاً کَأنَّهُم بُنيَانٌ مَرصُوص» گفته است: چنان صف مى بندند که گويى بنيانى استوار و انهدام ناپذيرند.
و در مجمع البيان، در ذيل آيه «وَ إذ قَالَ مُوسَى لِقَومِهِ يَا قَومِ لِمَ تُؤذُونَنِى وَ قَد تَعلَمُونَ أنِّى رَسُولُ اللّه إلَيکُم» گفته: در قصه قارون روايت شده که توطئه اى عليه موسى «عليه السلام» چيد و آن، اين بود که: زنى را وادار کرد که بگويد موسى با من زنا کرده. و نيز جمعى را وادار کرد که بگويند موسى برادرش هارون را به قتل رسانده.
و در تفسير قمى، در ذيل جمله «وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأتِى مِن بَعدِى اسمُهُ أحمَد...»، آمده که امام «عليه السلام» فرموده: بعضى از يهوديان - خدا لعنتشان کند - از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» پرسيدند: چرا به نام «احمد» و «محمّد» و «بشير» و «نذير» ناميده شدى؟ فرمود: اما «محمّد» ناميده شدم، بدين جهت که من در زمين، محمود (و از نظر دوست و دشمن، ستوده ام). و اما «احمد» ناميده شدم، بدين جهت که من در آسمان، احمد (و ستوده تر از ستودگی ام در زمين ام). و اما «بشير» خوانده شدم، به خاطر اين که هر کس مرا اطاعت کند، به بهشت بشارت دارد. و «نذير» خوانده شدم، چون خدا هر کسى را که نافرمانی ام کند، از آتش انذار کرده.
و در الدر المنثور است که ابن مردويه، از عرباض بن ساريه روايت کرده که درباره همان آيه گفته است: من از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» شنيدم که فرمود: من درأُمُّ الکتاب، عبداللّه و خاتم النبيين بودم، در حالى که آدم در بين آب و گِل خود بود، و به زودى، تأويل اين سخن را مى گويم: من دعاى ابراهيم، و بشارت عيسى و رؤياى مادرم هستم. ابراهيم دعا کرد که نبوت را در ذرّيه اش قرار دهد، و عيسى به آمدنم بشارت داد، و مادرم در خواب ديد که نورى از او خارج شد، که با آن، کاخ هاى شام را برايش روشن کرد.
و در عيون الاخبار، به سند خود، از صفوان بن يحيى، صاحب السابرى روايت کرده که گفت: ابوقرّه، دوست جاثليق، از من درخواست کرد وسيله ديدارش با امام رضا «عليه السلام» را فراهم سازم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۳۳
از آن جناب اجازه خواستم، فرمود: بگو در آيد. همين که بر آن جناب وارد شد، فرش منزل آن جناب را بوسيد و گفت: در دين ما، اين عمل در برابر اشراف و بزرگان اهل زمانمان، واجب است.
آنگاه عرضه داشت: خدا اصلاحت کند، چه مى فرمايى درباره فرقه اى که ادعايى کرده اند، و فرقه اى ديگر که همه عادلند به نفع ايشان شهادت دادند. فرمود: چنين ادعايى پذيرفته است. آنگاه گفت: چه مى گويى درباره فرقه اى ديگر که ادعايى مى کند، و فرقه هاى ديگر به نفع ايشان شهادت نمى دهند؟ فرمود: دعويشان پذيرفته نيست.
آنگاه گفت: ما مسيحيان ادعا داريم که عيسى، روح اللّه و کلمۀ اوست، مسلمانان هم دعوى ما را پذيرفتند، و بر صدق دعوى ما شهادت دادند. از سوى ديگر، مسلمانان ادعا کردند: محمّد پيغمبر است، و ما پيرو آنان نشديم. بنابراين، کيش مسيحيت را هر دو قبول داريم، و اسلام را يکى از ما، و آن دينى که مورد اتفاق هر دو است، بهتر است.
امام ابوالحسن رضا «عليه السلام» پرسيد: نام تو چيست؟ عرضه داشت: يوحنّا. فرمود: اى يوحنّا! ما مسلمانان که عيسى را، روح اللّه و کلمۀ خدا مى دانيم، هر عيسى نامى را، به اين سمت نمى شناسيم. آن عيسايى را به اين عنوان قبول داريم که به نبوّت محمد ايمان داشته، و به آمدنش بشارت داده، و درباره شخص خودش هم اعتراف کرده، که بنده خدا و مربوب اوست. حال اگر عيسايى که به نظر تو روح اللّه، و کلمۀ اوست، آن عيسايى نيست که به محمّد ايمان داشته، و به آمدنش بشارت داده، و درباره خودش اعتراف کرده به اين که خدا يکى است، و او بندۀ خداست. ما از چنين عيسايى بيزاريم و ديگر، هر دو طائفه بر سرِ يک کيش، اتفاق نداريم. يوحنّا برخاست و به صفوان بن يحيى گفت: بلند شو که اين مجلس به درد ما نمى خورد.
مؤلف: گويا منظورش از اين که گفت: «برخيز، اين مجلس به درد ما نمى خورد» اين بوده که آن فايده اى که انتظار داشتم، نداشت، براى این که حجتى که وى براى امام آورد، کارگر نيفتاد.
فاصله بين عيسى و پيامبر اسلام «ص»
و در کمال الدين، به سند خود، از يعقوب بن شعيب، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: بين عيسى و محمّد «صلى اللّه عليهما» پانصد سال فاصله بود که در مدت دويست و پنجاه سال آن نه پيامبرى بود، و نه عالمى معروف و ظاهر. عرضه داشتم: پس مردم در اين مدت چه وضعى داشتند؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۳۴
فرمود: به دين عيسى تمسک داشتند، پرسيدم: آيا اين مردم، در این تمسّکشان، مؤمن به شمار مى رفتند؟ فرمود: بله مؤمن بودند. آنگاه فرمود: هيچ گروهى از آنان، بدون عالم نبودند.
مؤلف: منظور آن جناب از عالِم، امامى است که حجت است، و در اين ميان، رواياتى در تفسير آيه «يُرِيدُونَ لِيُطفِئُوا نُورَ اللّه بِأفوَاهِهِم» و آيه «هُوَ الّذِی أرسَلَ رَسُولَهُ بِالهُدَى وَ دِينِ الحَقّ» وارد شده که: منظور از «نور» و «هدى» و «دين حق»، ولايت اميرالمؤمنين است، که البته اين قسم تفسير، يا از باب ذکر مصداق است، و يا از باب ذکر باطن قرآن است، نه تفسير اصطلاحى. و اما اين که در اين حديث، فاصله بين عيسى و محمد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را پانصد سال دانسته، مطلبى است که با تاريخ مشهور مخالفت دارد، ولى محققين گفته اند که تاريخ ميلادى، تاريخ معتبرى نيست، و در آن، اختلالى هست که ما در جلد سوم اين کتاب، در اين خصوص بحث کرديم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۳۵
آيات ۱۰ - ۱۴ سوره صف
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا هَلْ أَدُلُّکمْ عَلى تجَارَةٍ تُنجِيکُم مِّنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ(۱۰)
تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسولِهِ وَ تُجَاهِدُونَ فى سبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِکمْ وَ أَنفُسِکُمْ ذَلِکُمْ خَيرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ(۱۱)
يَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ يُدْخِلْکُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِن تَحْتهَا الاَنهَارُ وَ مَساکِنَ طيِّبَةً فى جَنَّاتِ عَدْنٍ ذَلِک الْفَوْزُ الْعَظِيمُ(۱۲)
وَ أُخْرَى تُحِبُّونّهَا نَصرٌ مِّنَ اللَّهِ وَ فَتْحٌ قَرِيبٌ وَ بَشّرِ الْمُؤْمِنِينَ(۱۳)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا کُونُوا أَنصارَ اللَّهِ کَمَا قَالَ عِيسى ابْنُ مَرْيمَ لِلْحَوَارِيِّينَ مَنْ أَنصارِى إِلى اللَّهِ قَالَ الحَْوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنصارُ اللَّهِ فَئَامَنَت طائفَةٌ مِّن بَنى إِسرائيلَ وَ کَفَرَت طائفَةٌ فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ ءَامَنُوا عَلى عَدُوِّهِمْ فَأَصبَحُوا ظاهِرِينَ(۱۴)
«ترجمه آیات»
هان اى کسانى که ايمان آورده ايد! آيا مى خواهيد شما را بر تجارتى راه نمايم که از عذابى دردناک نجاتتان مى دهد؟ (۱۰)
آن تجارت اين است که به خدا و رسولش ايمان آوريد و در راه خدا با اموال و جان هايتان جهاد کنيد، اين براى شما خير است، اگر بدانيد (۱۱).
(اگر چنين کنيد) خداى تعالى، گناهانتان را مى آمرزد و به جناتى داخلتان مى کند که از زير درختانش، نهرها روان است و مساکنى طيب در باغ هايى عدن و جاودانه دارد و اين خود، رستگارى عظيمی است (۱۲).
و سود ديگر اين تجارت که مورد علاقه شما هم هست، نصرتى از خدا و فتحى نزديک است. و تو اى پيامبر، مؤمنين را بشارت ده (۱۳).
هان اى کسانى که ايمان آورده ايد! ياران خدا باشيد، همان طور که عيسى بن مريم هم به حواريين گفت: از شما چه کسى مرا در راه خدا يارى مى کند، حواريين گفتند: ماييم انصار خدا. پس طائفه اى از بنى اسرائيل ايمان آوردند و طايفه اى کافر شدند و ما آنانى را که ايمان آوردند، عليه دشمنانشان يارى کرديم و نيرومند و غالب شدند (۱۴).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۳۶
«بیان آیات»
اين آيات، مؤمنان را به ايمان به خدا و رسول او و به جهاد در راه خدا دعوت نموده، و آ نان را به مغفرت و جنت در آخرت، و نصرت و فتح در دنيا وعده اى جميل مى دهد، و ايشان را دعوت مى کند به اين که نسبت به وعده نصرت خدا و تأييد او اعتماد کنند.
اين دو معنايى که گفتيم، غرض نهايى سوره است، و مطالبى که در آيات قبلى بود، جنبه زمينه چينى براى اين دو معنا را داشت.
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلى تجَارَةٍ تُنجِيکُم مِّنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ»:
استفهام در اين آيه، جنبه پيشنهادى را دارد که در معناى امر است.
کلمۀ «تجارة» - به طورى که راغب گفته - به معناى تصرف در سرمايه به منظور به دست آوردن سود است، و در کلام عرب به غير از اين کلمه، هيچ کلمه اى نيست که بعد از حرف «تا» حرف «جيم» آمده باشد.
در اين آيه شريفه، ايمان و جهاد، تجارت به حساب آمده که سرمايه اش جان آدمى، و ربح آن، نجات از عذاب دردناک است. و آيه شريفه، در معناى اين آيه است: «إنّ اللّه اشتَرى ِمنَ المُؤمِنيِنَ أنفُسَهُم وَ أموَالَهُم بِأنَّ لَهُمُ الجَنّة يُقَاتِلُونَ فِى سَبِيلِ اللّه فَيَقتُلُونَ وَ يَقتُلُونَ ... فَاستَبشِرُوا بِبَيعِکُمُ الَّذِى بَايَعتُم بِهِ».
خداى عزّوجلّ، با نکره آوردن کلمۀ «تجارة»، آن را بزرگ داشته. فرمود: «شما را به تجارتى راه بنمايم»، يعنى به تجارتى مهم و عظيم و جليل القدر.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۳۷
و در بيان ربح آن هم که همان نجات از عذاب است، بيان نکرد چه عذابى است، و فرمود «عذابى»، تا بفهماند آن قدر بزرگ است که در بيان نمى گنجد.
و مصداق اين نجات که وعده اش را داده، همان مغفرت و جنت است، و به همين جهت در نوبت دوم، جملۀ «يَغفِر لَکُم ذُنُوبَکُم وَ يُدخِلکُم جَنّاتٍ ...» را، بَدَل از آن نجات آورد، و اما نصرت و فتح - که آن دو را نيز وعده داده - مصداق نجات نبودند، بلکه خارج از آن بودند، و به همين جهت، آن دو را جداگانه ذکر کرد و نفرمود: «يَغفِر لَکُم ذُنُوبَکُم وَ يُدخِلکُم جَنّاتٍ وَ يَنصُرکُم وَ يَفتَحُ لَکُم» = نجات از عذاب همين است که گناهانتان را مى آمرزد، و به جنّات داخلتان مى کند، و بر دشمنان پيروزتان نموده، فتح نصيبتان مى کند، بلکه ميان «مغفرت» و «جنت» و «نصرت» و «فتح» فاصله انداخت، و فرمود: «وَ أُخرى تُحِبُّونَهَا نَصرٌ مِنَ اللّه وَ فَتحٌ قَرِيب». پس خواننده عزيز بايد از اين نکته غافل نماند.
تجارت نجات بخش از عذاب دردناک قیامت
«تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسولِهِ وَ تُجَاهِدُونَ فى سبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِکمْ وَ أَنفُسِکُمْ ...»:
اين آيه شريفه، جملۀ استينافى و جديد است که مى خواهد کلمۀ «تجارت» را که در آ يه قبلى پيشنهاد کرده بود، براى آنان تفسير کند. گويا شخصى پرسيده: اين تجارت چيست؟ و در پاسخ فرمود: اين «تجارت»، این است که به خدا و رسولش ايمان آورده، در راه او با مال و جانتان جهاد کنيد. و اگر ايمان به رسول را با ايمان به خدا ذکر کرد، براى اين بود که بفهماند اطاعت رسول در آنچه دستور مى دهد، واجب است، و گرنه ايمان به خدا، بدون ايمان به رسول معنا ندارد. چون اين رسول است که به ايمان به خدا دعوت مى کند، همچنان که فرموده: «إنّ الّذِينَ يَکفُرُونَ بِاللّه وَ رُسُلِهِ وَ يُرِيدُونَ أن يُفَرِّقُوا بَينَ اللّه وَ رُسُلِهِ ... أُولئِکَ هُمُ الکَافِرُونَ حَقّاً».
«ذَلِکُم خَيرٌ لَکُم إن کُنتُم تَعلَمُونَ » - يعنى اين که گفتيم: به خدا و رسولش ايمان بياوريد، و چنين و چنان کنيد، خير خود شما را در نظر گرفتيم، اگر به راستى از اهل علم باشيد. و اما جاهلان، اعمالشان قابل اعتنا نيست، و معيار قرار نمى گيرد.
بعضى از مفسران گفته اند: مراد اين است که اگر شما اهل علم و فهم باشيد، خير بودن اين تجارت را درک مى کنيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۳۸
«يَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ يُدْخِلْکُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِن تَحْتهَا الأنهَارُ ...»:
اين جمله، جواب شرطى است که در ظاهر کلام نيامده، ولى از آيه قبلى فهميده مى شود، و تقدير کلام اين است که: «إن تُؤمِنُوا بِاللّه وَ رَسُولِهِ وَ تُجَاهِدُوا فِى سَبِيلِهِ يَغفِر لَکُم ذُنُوبَکُم...».
در آيه شريفه مورد بحث، کلمۀ «ذُنُوبَکُم» مطلق آمده. يعنى نفرمود کدام گناه آمرزيده مى شود. و از اين اطلاق، مى توانيم نتيجه بگيريم که تمامى گناهان - با شرايطى که ذکر شده - آمرزيده مى شود. اعتبار عقلى هم مساعد با اين معنا است. چون اين آمرزش در آيه شريفه، مقدمۀ داخل شدن در بهشت جاودان ذکر شده، و معنا ندارد که کسى داخل چنين بهشتى بشود، در حالى که پاره اى از گناهانش آمرزيده نشده باشد. و اى بسا به منظور اشاره به همين نکته بوده که دنبال آيه فرموده: «وَ مَسَاکِنَ طَيّبَةً فِى جَنّاتِ عَدنٍ». يعنى جناتى ثابت و دائمى. پس دائمى و ثابت بودن آن جنات، خود اشاره است به اين که مغفرت مزبور در آيه، شامل همه گناهان مى شود.
علاوه بر اين، در آيه شريفه، ميان ثمن و مثمن معامله، مقابله واقع شده. آنچه مؤمن به خدا مى دهد، متاع قليل دنياى ناپايدار است، و آنچه خدا به مؤمن وعده داده تا او را دلخوش سازد تا با طيب نفس و اراده اى قوى، به معامله اقدام کند و خود را قربانى نمايد، متاع و زندگى دائمى و باقى است. و به همين جهت، به منظور تأکيد اين مطلب، در آخر فرمود: «ذَلِکَ الفَوزُ العَظِيمُ».
«وَ أُخْرَى تحِبُّونهَا نَصرٌ مِّنَ اللَّهِ وَ فَتْحٌ قَرِيبٌ ...»:
اين آيه، عطف است بر جملۀ «يَغفِر لَکُم ...»، و کلمۀ «أُخرَى»، صفتى است که در جاى موصوف به کار رفته، و نيز خبرى است براى مبتدایى که حذف شده. و جملۀ «نَصرٌ مِنَ اللّه وَ فَتحٌ قَرِيبٌ»، بيان کلمه «اُخرَى» است، و تقدير کلام اين است: «وَ لَکُم نِعمَةٌ - و يا خصلَةٌ - اُخرَى ُتُحِبُّونَهَا وَ هِىَ نَصرٌ مِنَ اللّه وَ فَتحٌ عَاجِلٌ = و شما نعمتى - و يا خصلتى - ديگر داريد، که دوستش داريد، و آن عبارت است از: نصرتى از خدا و فتحى نزديک».
و جملۀ «وَ بَشّرِ المُؤمِنِين»، عطف است بر چيزى که از جمله سابق فهميده مى شد. گويا فرموده: «قُل يَا أيُّهَا الّذِينَ آمَنُوا هَل أدُلُّکُم ...»، «وَ بَشّرِ المُؤمِنِين».
اين بشارت، در مقابل بشارتى است که در آيه شريفه زير واقع شده، مى فرمايد: «إنّ اللّه اشتَرَى مِنَ المُؤمِنِينَ أنفُسَهُم وَ أموَالَهُم بِأنَّ لَهُمُ الجَنّةَ ... فَاستَبشِرُوا بِبَيعِکُمُ الّذِى بَايَعتُم بِهِ»،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۴۳۹
و از اين محاذات و مقابله روشن مى شود که مژده اى هم که در آيه مورد بحث داده شده، در خصوص نصرت و فتح نيست، بلکه مجموع پاداش هايى است که خدا در دنيا و آخرت مى دهد.
همه اين مطالب، امورى است که از آيه شريفه به کمک سياق و اعراب کلماتش، استفاده مى شود، ولى مفسران در معناى آيه، سخنانى ديگر گفته اند که سياق، آن طور که بايد، با آن مساعد نيست، و به همين جهت، از نقل آن خوددارى کرديم. بعضى هم احتمال داده اند که جملۀ «وَ بَشّرِ المُؤمِنِين»، استينافى و جديد باشد.
رده:تفسیر المیزان