المیزان جلد۱۹ بخش۴۵
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۷۹
اوصاف و فضائل حضرت مريم «ع»
«الّتِى أحصَنَت فَرجَهَا فَنَفَخنَا فِيهِ مِن رُوحِنَا» - در اين قسمت از آيه، مريم را به خاطر عفتش مى ستايد. و ستايش مريم «عليها السلام» در قرآن کريم مکرر آمده، و شايد اين به خاطر رفتار ناپسندى باشد که يهوديان نسبت به آن جناب روا داشته، و تهمتى باشد که ايشان به وى زدند. و قرآن کريم، در حکايت آن مى فرمايد: «وَ قَولِهِم عَلَى مَريَمَ بُهتَاناً عَظِيماً»، و در سوره انبياء هم، نظير اين قصه آمده، مى فرمايد: «وَ الّتِى أحصَنَت فَرجَهَا فَنَفَخنَا فِيهَا».
«وَ صَدّقَت بِکَلِمَاتِ رَبّهَا» - يعنى مريم کلمات پروردگار خود را - که به قول بعضى همان وحى انبيا باشد - تصديق کرد. بعضى ديگر گفته اند: مراد از کلمات خداى تعالى در اين جا، وعده و تهديد و امر و نهى خداست، ولى اين وجه درست نيست. زيرا بنابراين، ديگر احتياج نبود نام کتب خدا را ببرد. چون کتب آسمانى، همان وعده و وعيد و امر و نهى است.
«وَ کُتُبِهِ » - منظور از کُتُب خداى تعالى، همان کتبى است که شرايع خداى تعالى در آن است. شرايعى که از آسمان نازل شده، مانند: کتاب تورات و انجيل، و اصطلاح قرآن هم، در کتب آسمانى همين است، و شايد منظور از تصديق کلمات پروردگارش و تصديق کتب خداى تعالى، اين باشد که مريم «عليها السلام»، صديقه بوده، همچنان که در آيه زير فرموده: «مَا المَسِيحُ بنُ مَريَمَ إلّا رَسُولٌ قَد خَلَت مِن قَبلِهِ الرُّسُلُ وَ أُمُّهُ صِدّيقَةٌ».
«وَ کَانَت مِنَ القَانِتِين » - يعنى مريم از زمرۀ مردمى بود که مطيع خدا و خاضع در برابر اويند، و دائما بر اين حال هستند. و اگر مريم «عليها السلام» را با اين که زن بود، فردى از قانتين خواند، با اين که کلمه مذکور جمع مذکر است، بدين جهت بود که بيشتر قانتين، مردان هستند.
مؤيد اين که «قنوت» به اين معناست، اين است که قنوت به همين معنا در آيه اى ديگر، در خصوص مريم «عليها السلام» آمده. آن جا که ملائکه، به حکايت قرآن کريم، مريم را ندا داده، مى گويند: «يَا مَريَمُ اقنُتِى لِرَبّکِ وَ اسجُدِى وَ ارکَعِى مَعَ الرّاکِعيِن».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۸۰
ولى بعضى از مفسران احتمال داده اند: مراد از «قانتين»، خصوص قوم و قبيله خود مريم باشد. چون آن جناب از خاندان و از بيتى به وجود آمد که عموما اهل صلاح و طاعت بودند. ولى اين احتمال بعيد است. اولا به خاطر وجهى که قبلا ذکر کرديم، و ثانيا به خاطر اين که آيه شريفه، در مقام تعريض به دو تن از زنان رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است، و در چنين مقامى، مناسب آن است که منظور از قانتين، عموم اهل طاعت و خضوع براى خدا باشد.
بحث روایتی
در تفسير برهان، از شرف الدين نجفى، و او بدون ذکر سند، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در شأن نزول آيه شريفه: «ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً لِلّذِينَ کَفَرُوا امرَأتَ نُوحٍ وَ امرَأتَ لُوطٍ ...» فرموده: اين مَثَل را خداى تعالى، براى عايشه و حفصه زده، که عليه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و در دشمنى با آن جناب، دست به دست هم داده، سرّ او را فاش کردند.
و در مجمع البيان، از ابوموسى، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که فرمود: از مردان، بسيارى به حد کمال رسيدند، ولى از زنان، به جز چهار نفر، به حد کمال نرسيدند. اول: آسيه، دختر مزاحم، همسر فرعون. و دوم: مريم، دختر عمران. و سوم: خديجه، دختر خُوَيلد. و چهارم: فاطمه، دختر محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بودند.
و در الدر المنثور است که احمد و طبرانى و حاکم، (وى حديث را صحيح دانسته)، از ابن عباس روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرموده: افضل زنان اهل بهشت، خديجه، دختر خُوَيلد، و فاطمه، دختر محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، و مريم، دختر عمران، و آسيه، دختر مزاحم، همسر فرعون است. و در فضيلت او، همين بس که خداى تعالى، داستانش را در قرآن براى ما ذکر کرده که گفت: «رَبّ ابنِ لِى عِندَکَ بَيتاً فِى الجَنّة».
و در همان کتاب آمده که طبرانى، از سعد بن جناده روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: خداى تعالى، مريم، دختر عمران و همسر فرعون و خواهر موسى را در بهشت به ازدواج من در آورد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۸۱
درباره نحوه کشته شدن «آسیه»، همسر فرعون
مؤلف: به طورى که از روايات بر مى آيد، «آسيه»، همسر فرعون، به دست همسرش فرعون کشته شد. چون فرعون به دست آورده بود که وى به خداى يگانه ايمان آورده. و اما اين که به چه صورت کشته شده، روايات اختلاف دارند.
در بعضى از آن ها آمده که: وقتى فرعون مطلع شد که همسرش به خدا ايمان آورده، به او تکليف کرد که به کفر برگردد و او، زير بار نرفت و حاضر نشد جز خدا، کسى را بپرستد. فرعون دستور داد سنگ بسيار بزرگى بر سرش بيفکنند، به طورى که زير سنگ خُرد شود، و مأمورينش همين کار را کردند.
و در بعضى ديگر آمده که: وقتى او را براى عذاب حاضر کردند، دعايى کرد که خداى تعالى، آن را در قرآن کريم حکايت نموده و آن، اين بود که گفت: «رَبّ ابنِ لِى عِندَکَ بَيتاً فِى الجَنّة...». و خداى تعالى، دعايش را مستجاب نمود، و قبل از شهادت، خانۀ خود را در بهشت ديد. آنگاه جان شريفش از کالبد جدا شد، و سپس صخرۀ بسيار بزرگى را بر جسد بيجانش انداختند.
و در بعضى ديگر آمده که: فرعون او را با چهار ميخ به زمين کوبيد، و از ناحيه سينه شکنجه اش داد، و در آخر، سنگ آسيایى روى سينه اش گذاشت و در برابر تابش خورشيد رهايش کرد - و خدا داناتر است.
* * *
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۸۲
«سوره مُلک »
آيات ۱ - ۱۴ سوره مُلک
* سوره «مُلک»، مکّى است و سى آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
تَبَارَک الَّذِى بِيَدِهِ الْمُلْک وَ هُوَ عَلى کُلِّ شىْءٍ قَدِيرٌ(۱)
الَّذِى خَلَقَ الْمَوْت وَ الحَْيَوةَ لِيَبْلُوَکُمْ أَيُّکمْ أَحْسنُ عَمَلاً وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ(۲)
الَّذِى خَلَقَ سَبْعَ سمَاوَاتٍ طِبَاقاً مَّا تَرَى فى خَلْقِ الرَّحْمَانِ مِن تَفَوُتٍ فَارْجِع الْبَصرَ هَلْ تَرَى مِن فُطورٍ(۳)
ثمَّ ارْجِع الْبَصرَ کَرَّتَينِ يَنقَلِب إِلَيْک الْبَصرُ خَاسِئاً وَ هُوَ حَسِيرٌ(۴)
وَ لَقَدْ زَيَّنَّا السمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصابِيحَ وَ جَعَلْنَاهَا رُجُوماً لِّلشيَاطِينِ وَ أَعْتَدْنَا لهَُمْ عَذَاب السعِيرِ(۵)
وَ لِلَّذِينَ کَفَرُوا بِرَبّهِمْ عَذَاب جَهَنَّمَ وَ بِئْس الْمَصِيرُ(۶)
إِذَا أُلْقُوا فِيهَا سمِعُوا لهََا شهِيقاً وَ هِىَ تَفُورُ(۷)
تَکادُ تَمَيزُ مِنَ الْغَيْظِ کلَّمَا أُلْقِىَ فِيهَا فَوْجٌ سأَلهَُمْ خَزَنَتهَا أَ لَمْ يَأْتِکُمْ نَذِيرٌ(۸)
قَالُوا بَلى قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَکَذَّبْنَا وَ قُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِن شىْءٍ إِنْ أَنتُمْ إِلا فى ضلَالٍ کَبِيرٍ(۹)
وَ قَالُوا لَوْ کُنَّا نَسمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا کُنَّا فى أَصحَابِ السعِيرِ(۱۰)
فَاعْترَفُوا بِذَنبهِمْ فَسحْقاً لاَصحَابِ السعِيرِ(۱۱)
إِنَّ الَّذِينَ يَخْشوْنَ رَبَّهُم بِالْغَيْبِ لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِيرٌ(۱۲)
وَ أَسِرُّوا قَوْلَکُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمُ بِذَاتِ الصدُورِ(۱۳)
أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِيف الخَْبِيرُ(۱۴)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۸۳
«ترجمه آیات»
به نام خداوند بخشنده بخشايشگر.
پر برکت است خدايى که مُلک به دست اوست و او بر هر چيزى تواناست (۱).
کسى که موت و حيات را آفريده، تا شما را بيازمايد که کدامتان خوش رفتارتريد، و او عزيزى آمرزنده است (۲).
آن خدايى که هفت طبقه آسمان را آفريد، تو در خلق رحمان هيچ تفاوتى نمى بينى، به دقت نظر کن، آيا هيچ فطور و اختلالى در نظام عالَم به چشمت مى خورد؟ (۳)
نه، مسلما اگر دوباره هم نظر بيندازى، پلک چشمت از خستگى مى افتد و اختلالى نخواهى يافت (۴).
ما آسمان دنيا را با چراغ هايى زينت داديم و آن ها را وسيلۀ رجم شيطان ها قرار داديم (تا براى شنيدن اخبار غيبى به آسمان نزديک نشوند)، و براى آن شيطان ها، عذابى دردناک تهيه کرده ايم (۵).
و کسانى هم که به پروردگار خود کافر شدند، عذاب جهنم دارند و چه بد بازگشت گاهى است (۶).
زمانى که در آتش افکنده مى شوند، از آتش صداى نفسى مى شنوند که با همان نفس، ايشان را چون هوا به داخل خود مى کشد، در حالى که فوران مى کند (۷).
گويى از شدت غضب مى خواهد متلاشى شود، هر فوجى که داخل آن مى شود، خازنان آتش مى پرسند: مگر پيامبرى بيم رسان برايتان نيامد؟ (۸)
مى گويند: چرا آمد، ولى ما تکذيب کرديم و گفتيم خدا هيچ پيامى نازل نکرده و شما با سايرين هيچ فرقى نداريد، جز اين که در ضلالتى بزرگ هستيد (۹).
و نيز مى گويند: (و احسرتا) اگر گوش داده بوديم و تعقل مى کرديم، از دوزخيان نمى بوديم (۱۰).
و در آخر، به گناه خود اعتراف مى کنند، پس خُرد و نابود باد ياران دوزخ (۱۱).
محققا کسانى که از پروردگار خود با اين که او را نديده اند، حساب مى برند و نگرانى دارند، آمرزش و اجرى کبير دارند (۱۲).
و شما سخن خود را چه فاش بگوييد و چه پنهان بداريد، او داناى به اسرار نهفته در سينه ها است (۱۳).
آيا کسى که موجودات را آفريده، از حال آن ها آگاه نيست؟ در حالى که او از اسرار دقيق با خبر و نسبت به همه چيز عالِم است (۱۴).
محتوای سوره مبارکه مُلک
«بیان آیات»
غرض اين سوره، بيان عموميت ربوبيت خداى تعالى، براى تمامى عالَم است، در مقابل مسلک وثنی ها
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۸۴
که معتقدند براى هر يک از نواحى عالَم، ربّى جداگانه است که يا از خيل فرشتگان است، و يا از مخلوقات ديگر، و خداى عزّوجلّ، ربّ همۀ عالَم نيست، بلکه تنها ربّ آن ارباب است و بس.
و به همين جهت، در این سوره بسيارى از نعمت هاى الهى، از خلقت و تدبير را نام مى برد. چون در حقيقت، ذکر اين نعمت ها استدلالى است بر ربوبيت عامّۀ الهى.
و نيز به همين مناسبت است که سخن را با کلمه «تَبَارَکَ» آغاز کرده. چون اين کلمه به معناى کثرت صدور برکات از ناحيه خداى عزوجل است. و نيز مکرر جناب ربوبى را به صفت رحمان که مبالغه در رحمت است، مى ستايد. چون رحمت، همان عطيه در قبال استدعاى حاجتمند است. و در اين سوره، سخنى هم از انذار و تهديد آمده، و در آخر به مسأله حشر و قيامت منتهى مى گردد.
و مضامين آيات آن، به دو مسأله خلاصه مى شود: يکى دعوت به يگانگى او در ربوبيت را بپذيرند. و دوم اين که به معاد معتقد شوند. و اين سوره، به شهادت سياق آياتش، در مکّه نازل شده است.
بیان کمال تسلط خدا بر مُلک، در جملۀ «بِيَدِهِ المُلک»
«تَبَارَک الَّذِى بِيَدِهِ الْمُلْک وَ هُوَ عَلى کُلِّ شىْءٍ قَدِيرٌ»:
کلمه «تبارک» درباره هر چيزى استعمال شود، از کثرت صدور خيرات و برکات از آن چيز خبر مى دهد.
و جمله «الّذِى بِيَدِهِ المُلک»، از آن جا که مطلق است، شامل تمامى ملک مى گردد. و اين تعبير، يعنى «خدايى که مُلک به دست اوست»، استعاره به کنايه است. مى خواهد به طور کنايه از کمال تسلط خدا بر مُلک خبر دهد و بفهماند آن چنان مُلک در مشت اوست که به هر نحو بخواهد، در آن تصرف مى کند. همان طور که يک انسان نيرومند موم را در دست خود به هر شکل بخواهد در مى آورد و مى چرخاند، پس خداى تعالى به نفس خود، مالک هر چيز و از هر جهت است، و نيز مالک مُلک هر مالک ديگر است.
پس توصيف خداى عزّوجلّ به اين که مُلک به دست اوست، توصيفى وسيع تر از توصيف او به «مَلِيک» در جملۀ «عِندَ مَلِيکٍ مُقتُدِر»، و صريح تر و مؤکدتر است از توصيف او در جمله «لَهُ المُلک».
و جملۀ «وَ هُوَ عَلى کُلّ شَئٍ قَدِير» اشاره است به اين که قدرت خداى تعالى محدود
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۸۵
به هيچ حدى و منتهى به هيچ نهايتى نيست، و لازمۀ اطلاق مُلک هم، به حَسَب سياق همين است. هرچند که صرف نظر از سياق، مطلق آوردن مُلک (که از صفات فعل است)، از لوازم اطلاق قدرت است که از صفات ذات است.
در اين آيه شريفه، علاوه بر آنچه افاده نمود، اشاره اى هم به حجتى دارد که با آن حجت، بر امکان معاد استدلال مى شود، و توضيحش به زودى مى آيد.
وجه اين که فرمود: «خَلَقَ المَوتَ وَ الحَیاةَ»
«الَّذِى خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الحَْيَوةَ لِيَبْلُوَکُمْ أَيُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ»:
کلمه «حيات» در مورد چيزى به کار مى رود که آن حالتى دارد که به خاطر داشتن آن حالت داراى شعور و اراده شده است. و کلمه «موت» به معناى نداشتن آن حالت است. چيزى که هست، به طورى که از تعليم قرآن بر مى آيد، معناى ديگرى به خود گرفته و آن، عبارت از این است که همان موجود داراى شعور و اراده، از يکى از مراحل زندگى به مرحله اى ديگر منتقل شود. قرآن کريم، صرف اين انتقال را «موت» خوانده، با اين که منتقل شونده شعور و اراده خود را از دست نداده. همچنان که از آيه «نَحنُ قَدّرنَا بَينَکُمُ المَوت... فِيمَا لا تَعلَمُون» اين معنا استفاده مى شد. بنابراین، ديگر نبايد پرسيد: چرا در آيه مورد بحث فرموده: «خدا، موت و حيات را آفريده»، مگر مرگ هم آفريدنى است؟ چون گفتيم: از تعليم قرآن بر مى آيد که «مرگ» به معناى عدم حيات نيست، بلکه به معناى انتقال است. امرى وجودى که مانند حيات، خلقت پذير است.
علاوه براين، اگر مرگ را امر عدمى بگيريم، همان طور که عامّۀ مردم هم چنين مى پندارند، باز خلقت پذير هست. چون اين عدم با عدم هاى صرف فرق دارد و مانند کورى و تاريکى، عدم ملکه است، که حظى از وجود دارد.
جمله «لِيَبلُوَکُم أيّکُم أحسَنُ عَمَلاً»، بيانگر هدف از خلقت موت و حيات است. و با در نظر گرفتن اين که کلمۀ «بَلاء» (که مصدر لِيَبلُوَکُم است)، به معناى امتحان است، معناى آيه چنين مى شود: خداى تعالى، شما را اين طور آفريده که نخست موجودى زنده باشيد، و سپس بميريد. و اين نوع از خلقت مقدمى و امتحانى است، و براى اين است که به اين وسيله، خوب شما از بدتان متمايز شود. معلوم شود کدامتان از ديگران بهتر عمل مى کنيد، و معلوم است که اين امتحان و اين تمايز، براى هدفى ديگر است. براى پاداش و کيفرى است که بشر با آن مواجه خواهد شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۸۶
آفرينش مرگ و حيات، برای معلوم شدن بهترین انسان های نیکوکار
آيه مورد بحث علاوه بر مفادى که گفتيم افاده مى کند، اشاره اى هم به اين نکته دارد که مقصود بالذّات از خلقت، رساندن جزاى خير به بندگان بوده. چون در اين آيه سخنى از گناه و کار زشت و کيفر نيامده. تنها عمل خوب را ذکر کرده و فرموده: خلقت حيات و موت براى اين است که معلوم شود کداميک عملش بهتر است. پس صاحبان عمل نيک مقصود اصلى از خلقت اند، و اما ديگران به خاطر آنان خلق شده اند.
ذيل آيه هم که مى فرمايد: «وَ هُوَ العَزِيزُ الغَفُور»، مطالب صدر را تأييد نموده، مى فهماند او عزيز است. چون ملک مطلق و قدرت مطلقه خاص اوست. پس هيچ کس نيست که بر او غالب شود، و اگر مخالفان و عاصيان خود را قدرت مخالفت و عصيان داده، به منظور آزمايش بوده، و به زودى از آنان انتقام مى گيرد. و نيز مى فهماند او غفور است. چون از بسيارى گناهان در دنيا عفو مى کند، و بسيارى از آن ها را به طورى که وعده داده، در آخرت مى آمرزد.
و در عين حال با آوردن اين دو نام، هم عاصيان را تخويف کرد و هم تطميع نمود. چون وقتى اين دو نام در سياق دعوت ذکر شوند، تخويف و تطميع را مى رساند.
اين را هم بايد دانست که مضمون آيه شريفه، صرف ادعاى بدون دليل نيست، و آن طور که بعضى پنداشته اند، نمى خواهد مسأله خلقت مرگ و زندگى را براى آزمايش، در دل ها تلقين کند. بلکه مقدمه اى بديهى و يا نزديک به بديهى است، که به لزوم و ضرورت بعث براى جزا حکم مى کند. براى اين که انسانى که به زندگى دنيا قدم نهاده، دنيايى که دنبال آن مرگ است، ناچار عملى و يا به عبارتى اعمالى دارد که آن اعمال هم يا خوب است يا بد، ممکن نيست عمل او يکى از اين دو صفت را نداشته باشد. و از سوى ديگر به حسب فطرت، مجهز به جهازى معنوى و عقلائى است، که اگر عوارض سویى در کار نباشد، او را به سوى عمل نيک سوق مى دهد، و بسيار اندک اند افرادى که اعمالشان متصف به يکى از دو صفت نيک و بد نباشد و اگر باشد، در بين اطفال و ديوانگان و ساير مهجورين است.
و آن صفتى که بر وجود هر چيزى مترتب مى شود، و در غالب افراد سريان دارد، غايت و هدف آن موجود به شمار مى رود. هدفى که منظور آفرينندۀ آن از پديد آوردن آن، همان صفت است. مثل حيات نباتى فلان درخت که غالبا منتهى مى شود به بار دادن درخت. پس فلان ميوه که بار آن درخت است، هدف و غايت هستى آن درخت محسوب مى شود، و معلوم مى شود منظور از خلقت آن درخت، همان ميوه بوده. و همچنين، حُسن عمل و صلاح آن، غايت و هدف از خلقت انسان است، و اين نيز معلوم است که صلاح و حُسن عمل، اگر مطلوب است، براى خودش مطلوب نيست، بلکه بدين جهت مطلوب که در به هدف رسيدن موجودى ديگر
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۸۷
دخالت دارد. آنچه مطلوب بالذات است، حيات طيبه اى است که با هيچ نقصى آميخته نيست، و در معرض لغو و تأثيم قرار نمى گيرد. بنابر اين بيان، آيه شريفه در معناى آيه زير است که مى فرمايد: «کُلّ نَفسٍ ذَائِقَةُ المَوتِ وَ نَبلُوکُم بِالشّرِّ وَ الخَيرِ فِتنَةً».
«الَّذِى خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقاً ...»:
آن خدايى که هفت آسمان را آفريد، در حالى که طباق هستند. يعنى مطابق و مثل هم اند. البته مفسران، اين طور احتمال داده اند. و ما در تفسير سوره «حم سجده»، مطالبى که مى توانستيم در اين باره ايراد کنيم، ايراد نموديم.
مقصود از نبودن تفاوت در خَلق چیست؟
«مَا تَرى فِى خَلقِ الرّحمنِ مِن تَفَاوُتٍ» - راغب مى گويد: کلمه «فَوت» به معناى دور شدن چيزى است از انسان، به طورى که دست يافتن به آن دشوار باشد. و در قرآن کريم آمده که: «وَ إن فَاتَکُم شَئٌ مِن أزوَاجِکُم إلَى الکُفّار: اگر از زنان شما چيزى نزد کفار مانده باشد». آنگاه مى گويد: کلمه «تفاوت» که مصدر باب «تفاعل» از ماده «فوت» است، به معناى اختلاف دو چيز در اوصاف و خصوصيات است. گويا اين از آن دور و آن از اين دور است. خصوصيات اين در آن نيست و خصوصيات آن در اين نيست. اين کلمه هم در قرآن آمده مى فرمايد: «مَا تَرَى فِى خَلقِ الرّحمنِ مِن تَفَاوُتٍ: در خلقت خدا چيزى که از مقتضاى حکمت خارج باشد، وجود ندارد».
پس منظور از نبودن تفاوت در خلق، اين است که تدبير الهى در سراسر جهان زنجيروار متصل به هم است، و موجودات بعضى به بعض ديگر مرتبط اند. به اين معنا که نتايج حاصله از هر موجودى عايد موجود ديگر مى شود، و در نتيجه دادنش به موجوداتى ديگر وابسته و نيازمند است. در نتيجه اصطکاک اسباب مختلف در عالَم خلقت، و برخوردشان نظير برخورد دو کفۀ ترازو است که در سبکى و سنگينى، دائما در حال مقابله مى باشند. اين مى خواهد سبکى کند، او نمى گذارد، او مى خواهد سنگينى کند، اين نمى گذارد. اين مى خواهد بلند شود، او نمى گذارد، او مى خواهد بلند شود، اين مانع مى شود. و نتيجه اين کشمکش آن است که ترازودار بهره مند مى شود. پس دو کفۀ ترازو در عين اختلافشان در به دست آمدن غرض ترازودار اتفاق دارند. و يا به عبارتى ديگر، اختلاف آن ها است که باعث مى شود ترازودار جنس کشيدنى خود را بکشد و وزن آن را معلوم کند.
پس منظور از نبودن تفاوت در خلق اين شد که: خداى عزّوجلّ، اجزاى عالَم خلقت را طوری آفریده که
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۸۸
هر موجودى بتواند به آن هدف و غرضى که براى آن خلق شده برسد، و اين از به مقصد رسيدن آن ديگرى مانع نشود، و يا باعث فوت آن صفتى که براى رسيدنش به هدف نيازمند است، نگردد.
خطاب در جملۀ «مَا تَرى: نخواهى ديد»، خطاب به شخص رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نيست، بلکه خطاب به هر کسى است که مى تواند ببيند. و اگر کلمه «خَلق» را به کلمۀ «رحمان» اضافه کرد، و به نام مقدس رحمان نسبت داد، براى است که اشاره کند به اين که غايت و هدف از خلقت، رحمت عام اوست، و اگر کلمۀ «تفاوت» را نکره - بدون الف و لام - آورد، با در نظر گرفتن اين که نکره در سياق نفى قرار دارد و نکره در سياق نفى عموميت را مى رساند، در نتيجه معنا چنين مى شود که: در سراسر جهان هيچ تفاوتى نمى بينى.
«فَارجِع البَصَرَ هَل تَرى مِن فُطُورٍ» - کلمه «فطور» به معناى اختلال و بى نظمى است. و مراد از «إرجاع بصر»، تکرار نظر است، و اين کنايه است از اين که اگر بخواهى يقين کنى که در سراسر خلقت تفاوتى نيست، بايد با دقت نظر کنى.
«ثمَّ ارْجِع الْبَصرَ کَرَّتَينِ يَنقَلِب إِلَيْک الْبَصرُ خَاسِئاً وَ هُوَ حَسِيرٌ»:
کلمه «خاسئ» اسم فاعل از ماده «خسأ» است، و اين ماده به معناى نارسايى در ديد چشم، و يا به قول راغب سرسرى ديدن و گذشتن است. راغب در معناى کلمه «حاسر» گفته: این ماده به معناى خستگى در اثر تمام شدن نيرو است، به چنين کسى، هم حاسر مى گويند و هم محسور. اما حاسر به اين تصور که خود او، خودش را خسته کرده. و اما محسور به اين تصور که تمام شدن نيرو خسته اش کرده. و اين که فرمود: «يَنقَلِب إلَيکَ البَصَرُ خَاسِئاً وَ هُوَ حَسِير»، هم ممکن است به معناى حاسر باشد، و هم به معناى محسور.
و کلمه «کَرّتَين»، تثنيه «کرة» است که به معناى رجعت و برگشتن است، و اگر به صيغه تثنيه آورده، صرفا براى اين بوده که تکثير و تکرار را برساند، و چنين معنا دهد که در خلقت آسمان ها و زمين بنگر، آيا هيچ تفاوت و ناسازگارى در بين موجودات آن مى بينى؟ و دوباره و سه باره و چند باره برگرد و نظر بيفکن، که اگر چنين کنى، نظرت خسته مى شود و از کار مى افتد، و هيچ تفاوتى نخواهى ديد.
پس در اين دو آيه، به اين نکته اشاره شده که نظام جارى در عالَم، نظامى است واحد و متصل الأجزاء و مرتبط الأبعاض.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۸۹
«وَ لَقَدْ زَيَّنَّا السّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ ...»:
کلمه «مصابيح» جمع مصباح (چراغ) است، و اگر ستارگان را چراغ ناميده، به خاطر نورى است که از آن ها تلألؤ مى کند، و ما قبلا - در سوره حم سجده - در اين باره بحث کرديم.
مراد از اين که: ستارگان را رجوم براى شياطين قرار داديم
«وَ جَعَلنَاهَا رُجُوماً لِلشّيَاطِين » - يعنى ما ستارگان را که آسمان را با آن ها زينت داديم، رجم هايى - تيرها - قرار داديم، و با آن ها شياطينى را که به آسمان نزديک مى شوند تا خبرهاى آسمانى را استراق سمع کنند، تيرباران مى کنيم. همچنان که در جاى ديگر فرمود: «إلّا مَن استَرَقَ السّمعَ فَأتبَعَهُ شِهَابٌ مُبِين»، و نيز فرموده: «إلّا مَن خَطَفَ الخَطفَةَ فَأتبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ».
بعضى از مفسران گفته اند: جمله مورد بحث دلالت دارد بر اين که مراد از کواکب که آسمان را زينت داده، تمامى ستارگان آسمان است. چه ثوابت و سيارات، و چه شهاب ها. چون ثوابت و سيارات، هر يک در جاى خود و در مدار خود قرار دارد، و نمى تواند منظور از رجوم باشد. و دو کلمۀ «کواکب» و «نجم»، همان طور که بر ستارگان فعلى اطلاق مى شود، بر شهاب ها نيز اطلاق مى شود.
بعضى ديگر گفته اند: شهاب ها تکه هايى هستند که از کواکب جدا مى شوند، و به وسيله آن ها، شيطان ها رجم مى شوند. و اما خود کواکب به هيچ وجه فرو نمى ريزند، مگر وقتى که خدا بخواهد همه را فانى سازد. اين وجه با نظريه هاى علمى امروز موافق تر است، و اما اين که رجم شيطان ها، به وسيله شهاب ها چه معنا دارد، قبلا مختصرى درباره اش بحث کرده ايم.
«وَ أعتَدنَا لَهُم عَذَابَ السّعِير» - يعنى ما براى شيطان ها که همانا اشرار از جنيّان هستند، عذاب دوزخ را تهيه کرده ايم که آتشى است مشتعل.
«وَ لِلَّذِينَ کَفَرُوا بِرَبّهِمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ»:
بعد از آن که پاره اى از نشانی هاى ربوبيت خداى تعالى را ذکر کرد، به دنبالش تهديد کافران و منکران به ربوبيت او را آورد. و قرار اين سوره بر همين منوال است که حجت ها را آميخته با تهديد و انذار بياورد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۹۰
و مراد از «الّذِينَ کَفَرُوا» عموم کسانى هستند که به ربوبيت خدا کافر باشند. چه وثنى هاى بت پرست، که به کلّى ربوبيت خدا را براى عالَم منکرند، و مى گويند خداى تعالى، تنها ربّ ارباب هاى ايشان است. و چه آن هايى که اصلا منکر ربوبيت هستند، و چه آن هايى که مثل يهود و نصارا، بين خدا و پيامبرانش جدايى انداخته، يکى آن خدايى را قبول دارد که موسى را فرستاده، و آن ديگرى خدايى را مى پرستد که عيسى را فرستاده، و هر يک به خدا و پيغمبر ديگرى کافر شدند.
آيه شريفه در عين اين که جنبه تداخل را دارد، چنان هم نيست که نسبت به ماقبل خود مربوط و متصل نباشد، بلکه هم به آيه «الّذِى خَلَقَ المَوتَ وَ الحَيوةَ لِيَبلُوَکُم أيّکُم أحسَنُ عَملاً وَ هُوَ العَزِيزُ الغَفُور» اتصال دارد. (چون در آن سخن از مرگ و مغفرت رفته، و در اين سخن از عذاب جهنم رفته است)، و هم به آيه قبليش اتصال دارد. چيزى که هست، نسبت به آيه قبليش جنبۀ تعميم بعد از تخصيص را دارد. در آيه قبلى، عذاب سعير را در خصوص شيطان ها ذکر مى کرد، و در اين آيه، عذاب جهنم را شامل عموم کافران مى داند.
وصف جهنم و سؤال و جواب فرشتگان موکّل بر دوزخ، با دوزخيان
«إِذَا أُلْقُوا فِيهَا سَمِعُوا لهََا شَهِيقاً وَ هِىَ تَفُورُ تَکادُ تَمَيزُ مِنَ الْغَيْظِ»:
راغب مى گويد: کلمه «شهيق» به معناى طولانى شدن «زفير» است، و «زفير»، به معناى ردّ نفس، و به عبارت ديگر «باز دم» است، البته باز دمى کشيده.
و «فوران» که مصدر فعل «تَفُور» است، بنابه گفته صاحب مجمع البيان، به معناى ارتفاع جوشش است. و کلمه «تميز»، به معناى تقطع و تفرق است، و کلمه غيظ به معناى شدت خشم است.
و معناى آيه اين است که: وقتى کفار در جهنم ريخته مى شوند، صداى شهيقى از آن مى شنوند. شهيقى که چون مغناطيس آنان را به داخل خود مى کشاند. همان طور که با شهيق هوا داخل سينه کشيده مى شود، در حالى که جوشان است، و ايشان را مانند نخودى که در ديک جوشان بالا و پائين مى شود، بالا و پائين مى کند، به طورى که گويى از شدت غضب، مى خواهد متلاشى شود.
«کُلَّمَا أُلْقِىَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلهَُمْ خَزَنَتهَا أَ لَمْ يَأْتِکمْ نَذِيرٌ»:
هر دسته اى که داخل جهنم مى شوند، خازنان جهنم از ايشان مى پرسند: مگر براى شما
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۹۱
پيامبرى نيامد، و شما را از چنين عذابى انذار نکرد؟ کلمه «فوج» - به طورى که راغب مى گويد - به معناى جماعتی است که به سرعت از جايى عبور کنند. و در اين جمله، اشاره است به اين که کفار، دسته دسته داخل دوزخ مى شوند، همچنان که آيه زير هم، به اين معنا اشاره نموده، مى فرمايد: «وَ سِيقَ الّذِينَ کَفَرُوا إلى جَهَنّمَ زُمَراً»، و اين به خاطر آن است که هر متبوعى با تابعين گمراه خود داخل مى شوند. همچنان که در آيه زير فرموده: «وَ يَجعَلُ الخَبِيثَ بَعضَهُ عَلى بَعضٍ فَيَرکُمَهُ جَمِيعاً فَيَجعَلَهُ فِى جَهَنّم»، که در ذيل آيه اى از سوره «انفال» توضيح اين معنا گذشت.
کلمه «خزنه» جمع خازن است، که به معناى نگهبان چيزى است که ذخيره اش کرده باشند، و منظور از «خزنه»، ملائکه اى است که موکّل بر آتش اند، و انواع عذاب هاى جهنم را تدبير مى کنند. و درباره همان هاست که مى فرمايد: «عَلَيهَا مَلائِکَةٌ غِلاظٌ شِدَادٌ»، و نيز مى فرمايد: «وَ مَا أدريکَ مَا سَقَر... عَلَيهَا تِسعَةَ عَشَر وَ مَا جَعَلنَا أصحَابَ النّارِ إلّا مَلائِکَة».
و معناى آيه اين است که: هر دسته اى که در جهنم ريخته مى شوند و يا به سوى آن سوق داده مى شوند، ملائکه موکّل بر دوزخ و نگهبانان آن، از درِ توبيخ مى پرسند: مگر براى شما نذير، يعنى پيامبرى که شما را از چنين عذابى بترساند، نيامده؟!
«قَالُوا بَلى قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَکَذَّبْنَا ...»:
اين جمله حکايت پاسخى است که دوزخيان به فرشتگان خازن دوزخ مى دهند، و در آن اعتراف مى کنند به اين که نذير بر ايشان آمد، و از آتش دوزخ انذارشان کرد، ولى تکذيبش کردند و افترا به او بستند.
«وَ قُلنَا مَا نَزّلَ اللّهُ مِن شَئ» - اين جمله بيان تکذيب ايشان است، و همچنين جملۀ «إن أنتُم إلّا فِى ضَلالٍ کَبِير».
ولى بعضى گفته اند: جمله دومى، کلام فرشتگان نامبرده است، که به دوزخيان - بعد از آن که اعتراف
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۹۲
کردند - مى گويند: شما در ضلالتى روشن بوده ايد. ولى اين احتمال و همچنين احتمال ديگرى که بعضى داده اند که: جمله مذکور کلام ملائکه نامبرده از زبان پيامبران آن کفار باشد، از سياق آيه بعيد است.
رده:تفسیر المیزان