تفسیر المیزان

المیزان جلد۲۰ بخش۱

* * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳ «سوره معارج » ==آيات ۱ - ۱۸ سوره معارج== * سوره «معارج»، مکّى است و چهل و چهار آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * سَأَلَ سائلُ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ(۱) لِّلْکَافِرِينَ لَيْس لَهُ دَافِعٌ(۲) مِنَ اللَّهِ ذِى الْمَعَارِج (۳) تَعْرُجُ الْمَلَائکةُ وَ الرُّوحُ إِلَيْهِ فى يَوْمٍ کانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْف سنَةٍ(۴) فَاصبرْ صَبراً جَمِيلاً(۵) إِنّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً(۶) وَ نَرَاهُ قَرِيباً(۷) يَوْمَ تَکُونُ السمَاءُ کالمُْهْلِ(۸) وَ تَکُونُ الجِْبَالُ کالْعِهْنِ(۹) وَ لا يَسئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً(۱۰) يُبَصّرُونهُمْ يَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ يَفْتَدِى مِنْ عَذَابِ يَوْمِئذِ بِبَنِيهِ(۱۱) وَ صاحِبَتِهِ وَ أَخِيهِ(۱۲) وَ فَصِيلَتِهِ الَّتى تُئْوِيهِ(۱۳) وَ مَن فى الاَرْضِ جَمِيعاً ثمَّ يُنجِيهِ(۱۴) کَلا إِنّهَا لَظى (۱۵) نَزَّاعَةً لِّلشوَى (۱۶) تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلى (۱۷) وَ جَمَعَ فَأَوْعَى (۱۸) «ترجمه آيات» به نام خداى رحمان و رحيم. سائلى از کفار درخواست عذابى کرد، که لا محاله واقع مى شد (۱). و کافران، دافعى براى آن نداشتند (۲). عذابى از ناحيه خدايى که در درگاهش براى فرشتگان، درجاتى دارد (۳). ملائکه و روح، در روزى که مقدار آن پنجاه هزار سال است (يعنى در روز قيامت)، به سوى او عروج مى کنند (۴). پس تو که مورد چنين درخواستى از آنان قرار گرفته اى، به خوبى صبر کن (۵). کفّار، آن روز را دور مى پندارند (۶). ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴ ولى ما نزديکش مى بينيم (۷). روزى است که آسمان، چون مس ذوب شده مى شود (۸). و کوه ها، چون پشم حلاجى شده مى گردند (۹). و هيچ حامى و دوستى، سراغ دوستش را نمى گيرد (۱۰). با اين که دوستان را به دوستان نشان مى دهند، مجرم آرزو مى کند اى کاش مى شد فرزندان را در برابر عذاب آن روز، فدا کرد (۱۱). و دوستان و برادر را (۱۲). و خويشاوندانى که او را از خود مى دانستند (۱۳). و بلکه همه مردم روى زمين را، تا خودش از عذاب نجات پيدا کند (۱۴). اما هيهات! چه آرزوى خامى که آتش دوزخ، شعله ور است (۱۵). و در هم شکنندۀ اعضاى بدن است (۱۶). او، هر روگردان از حق و مستکبرى را به سوى خود مى خواند (۱۷). و همه آن هايى را که اموال را جمع و ذخيره کردند، در خود جاى مى دهد (۱۸). «بیان آيات» مضامين سوره معارج آنچه سياق اين سوره دست مى دهد، اين است که مى خواهد روز قيامت را توصيف کند به آن عذاب هايى که در آن، براى کفار آماده شده، از همان آغاز، سخن از عذاب دارد. و سؤال سائلى را حکايت مى کند که از عذاب الهى کفار پرسيده، و اشاره مى کند به اين که اين عذاب، آمدنى است، و هيچ مانعى نمى تواند از آمدنش جلوگير شود. و نيز عذابى است نزديک، نه دور، که کفار مى پندارند. آنگاه به صفات آن روز و عذابى که براى آنان تهيه شده، پرداخته، مؤمنان را که به انجام وظائف اعتقادى و عملى خود مى پردازند، استثنا مى کند. و اين سياق، شبيه به سياق سوره هاى مکى است. چيزى که هست از برخى از مفسران حکايت شده که گفته اند: آيه «وَ الّذِينَ فِى أموَالِهِم حَقٌّ مَعلُوم» در مدينه نازل شده، و اعتبار عقلى هم اين نظريه را تأييد مى کند، براى اين که ظاهر عبارت «حَقّ معلوم»، زکات است که در مدينه و بعد از هجرت تشريع شد. و اگر ما اين آيه را مدنى بدانيم، ناگزير مى شويم که آيات بعدى آن را هم، که تحت استثنا قرار دارند و چهارده آيه اند، که از جملۀ «إلّا المُصلّين» شروع و به جملۀ «فِى جَنّاتٍ مُکرَمُون» ختم مى شوند، مدنى بدانيم. براى اين که همه سياقى متحد دارند، و مستلزم يکديگرند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵ و مدنى بودن آيات بعد از استثنا، اقتضا دارد مستثنى منه را هم که حداقل سه آيه است و از جملۀ «إنّ الإنسانَ خُلِقَ هَلُوعاً» شروع و به جملۀ «مَنُوعاً» ختم مى شود، مدنى بدانيم. علاوه بر اين، آيه «فَمَا لِلّذِينَ کَفَرُوا قِبَلَکَ مُهطِعِين»، نيز به روشنى متفرع بر ماقبل خودش است. و از سوى ديگر، آيه مذکور تا آخر سوره، سياقى واحد دارند. پس بايد بگوييم اين ها هم، مدنى هستند. اين از جهت سياق. و اما از جهت مضامين، همين آيات آخر سوره خيلى با وضع منافقان - که اطراف پيامبر را گرفته بودند، و از چپ و راست احاطه اش کرده بودند - مناسبت دارد. چون سخن از کسانى مى راند که «عَنِ اليَمِين وَ عَنِ الشّمَالِ عِزِين: از راست و چپ متفرق مى شوند» بودند. و اين، مناسب حال کسانى است که بعضى از احکام خدا را رد مى کردند. و مخصوصا آيه «أيَطمَعُ کَلُّ امرِءٍ مِنهُم...»، و آيه «عَلى أن نُبَدّلَ خَيراً مِنهُم...» که بيانش خواهد آمد، و خواهيم گفت: به منافقان بيشتر مى چسبد، تا به کفار مکه. و اين را هم مى دانيم که پيدايش نفاق منافقان در مدينه بوده، نه در مکه. خواهى پرسيد: پس ‍ چرا از منافقين به «الّذِينَ کَفَرُوا» تعبير کرده؟ مى گوييم: نظير اين تعبير، در سوره «توبه» و غير آن آمده. (چون واقعيت منافقان، کفر است). از اين هم که بگذريم، مفسران روايت کرده اند که اين سوره درباره کسى نازل شد که گفته بود: «اللّهُمّ إن کَانَ هذَا هُوَ الحَقُّ مِن عِندِک فَأمطِر عَلَينَا حِجَارَةً مِنَ السّمَاء أوِ ائتِنَا بِعَذابٍ أليم» که در آن سوره تفسيرش ‍ گذشت. و گفتيم سياق آن و سياق آيات بعد از آن، سياقى مدنى است، نه مکى. وليکن از امام صادق «عليه السلام» روايت شده که فرمود: مراد از «حقّ معلوم» در آيه شريفه، حقى است که صاحبِ مال به عنوان صدقه از مال خودش جدا مى کند، نه زکات واجب. و بالاخره نمى توان اتفاق مفسران را بر اين که اين سوره در مکه نازل شده، ملاک قرار داد. علاوه بر اين، چنين اتفاقى هم در کار نيست، بلکه بين آنان اختلافى روشن است. و نيز نبايد به گفته ابن عباس اعتنا کرد که گفته: اين سوره بعد از سوره «الحاقّه» نازل شده. مراد از درخواست سائل، از عذاب واقع شونده «سأَلَ سائلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ»: کلمه «سؤال»، هم به معناى طلب و هم به معناى دعا است، و به همین جهت با حرف «باء» متعدّی ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۶ شده. نظير آيه «يَدعُونَ فِيهَا بَکُلّ فَاکِهَةٍ آمِنين». و بعضى گفته اند: فعل «سَئَلَ» در خصوص اين آيه، متضمن معناى اهتمام و اعتنا بوده، و بدين جهت با حرف «باء» متعدّى شده، و معنايش: «درخواست و اعتنا کرد به عذاب واقع» مى باشد. بعضى ديگر گفته اند: اصلا حرف «باء» در اين جا زيادى است، و تنها به منظور تأکيد آورده شده، ولى برگشت همه اين وجوه به يک معناست، و آن عبارت است از: درخواست عذاب از خدا از در کفر و طغيان. بعضى ديگر گفته اند: حرف باء در اين جا به معناى «عَن: از» است، همچنان که در جمله «فَسأل بِهِ خَبيراً»، به اين معنا آمده. ولى اين وجه درست نيست، چون در آيه سوره فرقان هم، به معناى «عَن» نيست. علاوه بر اين، سياق آيات بعدى و مخصوصا آيه: «فَاصبِر صَبراً جَمِيلاً» با سؤال به معناى استفسار و خبرگيرى نمى سازد. پس آيه شريفه، درخواست عذاب را از بعضى از کفّار حکايت مى کند، نه خبرگيرى از آن را، و عذاب درخواست شده را به اوصافى وصف کرده که به نوعى تهکّم و تحقير بر اجابت دعا دلالت دارد، و آن وصف «واقع» و وصف «لَيسَ لَهُ دَافِع» است. و معنايش اين است که: سائلى از کفار، عذابى را از خدا درخواست کرد که مخصوص کافران است، و به زودى به آنان مى رسد، و قطعا بر آنان واقع مى شود، و دافعى برايش ندارند. خلاصه چه درخواست بکنند و چه نکنند، واقع شدنى است. پس همين کلمه «واقع» در آيه، جوابى است تحقيرآميز، و اجابتى است نسبت به درخواست سائل. «لِلْکَافِرِينَ لَيْس لَهُ دَافِعٌ»: جار و مجرور «لِلکَافِرِين» و همچنين جملۀ «لَيسَ لَهُ دَاِفع»، متعلق است به «عذاب واقع»، و صفت آن است. و ما قبلا به معناى آيه اشاره کرديم و گفتيم که جمله مذکور، هم اجابت درخواست آن سائل است و هم تحقير اوست. «مِنَ اللَّهِ ذِى الْمَعَارِج»: جار و مجرور «مِنَ الله» متعلق است به کلمۀ «دافع»، مى فرمايد: سائل، هيچ برگرداننده و دافعى از جانب خدا ندارد. چون اين معنا مسلّم است که اگر سائل نامبرده، دافعى براى آن عذاب داشته باشد، از ناحيه غير خدا نيست. البته احتمال هم دارد که متعلق به کلمۀ عذاب باشد، و فرموده باشد: «عذابى از ناحيه خداى ذى المعارج». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۷ مقصود از توصيف خداى تعالى به «ذِى المَعَارج» و کلمۀ «مَعارِج»، جمع «مَعرَج» است که مفسران، آن را به آلت صعود يعنى نردبان معنا و به مقامات ملکوت که فرشتگان هنگام مراجعه به خداى سبحان به آن عروج مى کنند، تفسير کرده اند. جمله بعد هم که مى فرمايد: «تَعرُجُ المَلائکَةُ وَ الرّوحُ إلَيه فِى يَومٍ...» معارج را به همين معنا تفسير کرده. پس خداى سبحان، معارجى از ملکوت و مقاماتى از پايين به بالا دارد که هر مقام بالاتر، از مقام پايين تر خود، شريف تر است، و ملائکه و روح، هر يک بر حسب قربى که به خدا دارند، در آن مقامات بالا مى روند، و اين مقامات حقايقى ملکوتى هستند، نه چون مقامات دنيا وهمى و اعتبارى. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از معارج، درجاتى است که اعتقادات حقّه و اعمال صالحه به حسب اختلاف ارزش هايش بدان مقامات بالا مى روند. همچنان که خداى تعالى فرموده: «إلَيهِ يَصعَدُ الکَلِمُ الطّيِّب وَ العَمَلُ الصّالِحُ يَرفَعُهُ»، و نيز فرموده: «وَلکِن يَنَالُهُ التّقوى مِنکُم». بعضى ديگر گفته اند: مراد از معارج ، مقامات قربى است که مؤمنان، با ايمان و عمل صالح خود، به آن مقامات ارتقا مى يابند. همچنان که خداى تعالى فرموده: «هُم دَرَجَاتٌ عِندَ اللّه وَ اللّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعمَلُون»، و نيز فرموده: «لَهُم دَرَجَاتٌ عِندَ رَبّهِم وَ مَغفِرَة وَ رِزقٌ کَرِيم»، و نيز فرموده: «رَفِيعُ الدّرَجَات ذُو العَرش». وليکن حق مطلب آن است که برگشت دو وجه اخير، به همان وجه اول است، و درجات ياد شده، همان طور که گفتيم، واقعيت هاى خارجى هستند، نه چون مقامات دنيايى که صرف وهم و اعتبار است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۸ «تَعْرُجُ الْمَلَائکةُ وَ الرُّوحُ إِلَيْهِ فى يَوْمٍ کانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْف سنَةٍ»: منظور از روزى که مقدارش پنجاه هزار سال است، به طورى که از سياق آيات بعدى بر مى آيد، روز قيامت است، و مراد از اين مقدار - به طورى که گفته اند - اين است که: اگر آن روز با روزهاى دنيا و زمان جارى در آن تطبيق شود، معادل پنجاه هزار سال دنيا مى شود. (نه اين که در آن جا هم، از گردش خورشيد و ماه، سال هايى شمسى و قمرى پديد مى آيد). منظور از عروج «ملائکه» و «روح» در روز قيامت به سوى خدا منظور از عروج «ملائکه» و «روح» به سوى خدا در آن روز، رجوع آن ها است به سوى خداى تعالى، در هنگامى که همه عالَم به سوى او بر مى گردند. چون روز قيامت، روزى است که اسباب و وسائط از بين مى رود و روابط بين آن ها و بين مسبباتشان مرتفع مى گردد و ملائکه، که وسائط موکل بر امور عالَم و حوادث هستى اند، هنگامى که سببيّت بين اسباب و مسببات قطع گردد و آن را خداوند زايل گرداند و همه به سوى او برگردند، آن ها نيز بر مى گردند و به معارج خود عروج مى کنند. و همۀ ملائکه، پيرامون عرش پروردگارشان را فرا مى گيرند و صف مى کشند، همچنان که فرمود: «وَ تَرَى المَلائِکَةَ حَافّينَ مِن حَولِ العَرشَ»، و نيز فرموده: «يَومَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ المَلائِکَةُ صَفّاً». و از ظاهر کلام چنين بر مى آيد که: مراد از «روح»، آن روحى است که در آيه شريفه: «قُل الرَّوحُ مِن أمرِ رَبّى»، آن را از امر خودش خوانده، و اين روح غير ملائکه است. همچنان که از ظاهر آيه: «يُنَزِّلُ المَلائِکَةَ بِالرّوحِ مِن أمرِهِ»، اين تفاوت به روشنى استفاده مى شود. پس نبايد به گفتار بعضى از مفسران اعتنا کرد که گفته اند: مراد از روح، جبرئيل است، هرچند که در آيه «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِين عَلى قَلبِکَ»، و آيه: «قُل نَزَّلَهُ رُوحُ القُدُسِ مِن رَبّکَ»، به جبرئيل اطلاق شده، وليکن در اولى مقيد شده به قيد «أمين»، و در دومى به قيد «قُدُس»، و مطلق، غير مقيّد است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۹ «فَاصبرْ صَبراً جَمِيلاً»: از آن جا که درخواست «عذاب واقع» از ناحيه سائلِ مورد نظر، از روى استکبار و زورآزمايى بوده و تحمل شنيدن اين قسم سخنان بر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» گران بود، در اين جمله، آن جناب را امر به صبر کرد، و صبر را به صفت «جميل» توصيف فرمود. و «صبر جميل»، صبرى است خالص که در آن شائبه اى از بیتابى و شکايت نباشد، و در آيه بعدى، اين دستور را تعليل کرده به اين که: آن روزى که عذاب مورد سؤال در آن قرار دارد، نزديک است. کافران، عذاب قيامت را دور مى بينند و خداوند، نزديک مى بيند «إِنّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً وَ نَرَاهُ قَرِيباً»: دو ضمير در «يَرَونَهُ» و در «نَريهُ» به عذاب، و يا به يوم القيامة و عذابى که در آن است، بر مى گردد. مؤيد احتمال اول، آيه بعدى است که مى فرمايد: «يَومَ تَکُونُ السّمَاءُ کَالمُهل». و مراد از «رُؤيت»، نزديک بودن آن عذاب و يا آن روز و اعتقاد به آن است، که به نوعى عنايت مجازى، رؤيتش خوانده. و اگر کفّار عذاب قيامت را دور مى بينند و به دورى آن معتقدند، اين اعتقادشان ظنّى است، و امکان آن را بعيد مى پندارند. نه اين که معتقد به معاد باشند، ولى آن را دور بپندارند. چون کسى که معتقد به معاد است، هرگز درخواست عذاب آن را نمى کند، و اگر هم بکند، صِرف لقلقۀ زبان است. و اما رؤيت خداى تعالى، به معناى علم آن حضرت است به اين که قيامت، محقّق است و آنچه آمدنى است، نزديک هم هست. در اين دو آيه، امر خدا به صبر جميل تعليل شده. چون تحمل اذيت و صبر در مقابل ناگواری ها، وقتى ناگواری ها را آسان مى سازد، که يقين داشته باشد به اين که فَرَج نزديک است، و همواره به ياد آن باشد. در نتيجه، کلام در اين آيه در معناى اين است که فرموده باشد: در برابر استکبار آنان که به آنان جرأت داد درخواست عذاب کنند، صبرى جميل کن. صبرى که آميخته با جزع و شکوه نباشد. براى اين که ما مى دانيم که عذاب نزديک است، بر خلاف آنان، که آن را دور مى پندارند. و ما مى دانيم که آن عذاب تخلّف پذير نيست. نه تنها واقع مى شود، بلکه نفسِ واقع است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۰ «يَوْمَ تَکُونُ السمَاءُ کالمُْهْلِ»: کلمه «مُهل»، به معناى فلزات ذوب شده است. مس ذوب شده و يا طلا و يا غير آن. بعضى گفته اند: به معناى ته مانده روغن زيتون است. بعضى ديگر گفته اند: به معناى قير نامرغوب است. و کلمۀ «يَوم» - به طورى که از سياق بر مى آيد - ظرفى است متعلق به کلمه «واقع». «وَ تَکُونُ الجِْبَالُ کالْعِهْنِ»: کلمه «عِهن»، به معناى مطلق پشم است، و شايد مراد از آن، پشم حلاجى شده باشد. همچنان که در آيه اى ديگر فرموده: «وَ تَکُونُ الجِبالُ کَالعِهنِ المَنفُوش». بعضى گفته اند: «عِهن»، به معناى پشم قرمز است. و بعضى ديگر گفته اند: پشم الوان است، چون کوه ها هم داراى رنگ هاى مختلف اند. بعضى سفيد و بعضى قرمز و بعضى به فرموده خداى تعالى، در سوره فاطر، «غَرَابِيبُ سُود» (سياه) است. بيان سختى روز قيامت بر گنهکاران «وَ لا يَسئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً»: کلمه «حَمِيم»، به معناى خويشاوند نزديکى است که انسان اهتمام به امر او داشته و برايش دلسوزى بکند. و اين جمله، اشاره است به سختى روز قيامت، به طورى که هر انسانى در آن روز، آن قدر مشغول به خويشتن است که به کلّى نزديکان خود را از ياد مى برد، به طورى که هيچ حميمى از حال حميم خود نمى پرسد. «يُبَصّرُونَهُمْ»: ضمير جمع در «يُبَصّرُون» و ضمير جمع «هُم»، هر دو به «حميم» ها بر مى گردد. خواهى گفت: جمع «حميم» - که أحماء باشد - قبلا در کلام نيامده بود تا ضمير جمع به آن برگردد؟ مى گوييم: آرى، ليکن سياق آن را مى فهماند، و مصدر «تَبصير» که فعل «يُبَصّرُ» از آن مشتق است، به معناى نشان دادن و روشنگرى است، و معناى جمله مورد بحث اين است که: خويشاوند هر کسى را به او نشان مى دهند، ولى او به خاطر گرفتاری هاى خودش، احوالى از آنان نمى پرسد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۱ و جمله مورد بحث، جمله اى است مستأنفه و در معناى جواب است از سؤالى مقدّر. گويى وقتى گفته شد: «هيچ حميمى، از حال حميم خود نمى پرسد»، شخصى پرسيده: مگر انسان آن روز، خويشاوند خود را مى بيند؟ جواب مى دهد: «يُبَصّرُونَهُم». ممکن هم هست اين جمله، صفت «حَمِيماً» باشد. آن وقت معنا چنين مى شود: «هيچ حميمى، از حال حميمى که نشانش مى دهند، نمى پرسد». و يکى از تفسيرهاى بسيار ناچسب، کلام بعضى از مفسران است که گفته اند: معناى جمله «يُبَصّرُونَهُم»، اين است که ملائکه، کفّار را نشان مى دهند. و نيز کلام بعضى ديگر که گفته اند: مؤمنان، دشمنان کافر خود را نشان مى دهند که چگونه در عذاب شکنجه مى شوند و آن وقت به ايشان زخم زبان مى زنند. و همچنين، کلام بعضى ديگر که گفته اند: پيروان ضلالت، پيشوايان ضلالت را نشان مى دهند که اين ها، رؤساى ما بودند. همه اين وجوه باطل است، چون دليلى بر آن ها نيست. «يَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ يَفْتَدِى مِنْ عَذَابِ يَوْمِئذِ بِبَنِيهِ * وَ صاحِبَتِهِ وَ أَخِيهِ * وَ فَصِيلَتِهِ الَّتى تُئْوِيهِ * وَ مَن فى الاَرْضِ جَمِيعاً ثمَّ يُنجِيهِ»: در مجمع البيان گفته: مصدر «مودّت» که فعل «يَوَدُّ» از آن مشتق است، هم به معناى آرزو مى آيد و هم به معناى محبت. هم گفته مى شود: «وَدَدتُ الشَئَ: من آرزومند فلان چيزم»؛ و هم گفته مى شود: «وَدَدتُ الشَئَ: من فلان چيز را دوست مى دارم». و گاهى در يک مورد، هر دو معنا را مى دهد. و ممکن است استعمالش در معناى آرزو از باب تضمين باشد، يعنى به طور ضمنى بر آن دلالت کند. و در معناى «يَفتَدِى» گفته: «افتداء» - که مصدر آن است - به معناى اين است که مثلا اگر ضررى متوجه جان خودت و يا شخصى ديگر شده، چيزى را فداى او کنى، و آن ضرر را با آن بَدَل و عوض، برگردانى. و در معناى کلمۀ «فَصِيله» گفته است: وقتى از يک قبيله که همه در جدّ بزرگ مشترک اند، يک تيره جدا شود، و جدّى اختصاصى و جداگانه براى خود قائل شود، آن تيره را «فصيلۀ» از آن قبيله مى گويند. و بعضى ديگر گفته اند: «فَصِيله»، به معناى عشيره نزديکى است که از يک قبيله جدا شده باشد. نظير پدران نزديک و عموهاى نزديک. و سياق اين آيات سياق اعراض و ترقى نسبت به جمله: «وَ لا يَسئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۲ در نتيجه، چنين معنا مى دهد که: مجرم به خاطر جرمش، آن قدر عذابش شديد مى شود که آرزو مى کند: اى کاش مى توانست نزديکترين اقارب و گرامى ترين عزيزان خود، مثلا فرزندان و برادران و فصيلۀ خود را قربان خود مى کرد، و بلکه تمامى انسان هاى روى زمين را - اگر اختيارشان به دست او بود - مى داد و عذاب را از خود دور مى کرد. و معلوم است کسى که از شدّت عذاب حاضر است عزيزان خود را فداى خود کند، ديگر کى احوال آنان را مى پرسد. و معناى آيه اين است که: «يَوَدُّ المُجرِمُ» گنهکار آرزو مى کند - حال چه مسلمان گنهکار و چه کافر - که اى کاش مى توانست قربانى خود مى کرد، و در مقابل برداشتن عذاب از خودش - اين جمله قائم مقام مفعول «يَوَدُّ» است - «بَنِيه» فرزندان خود را که محبوب ترين مردم نزد اوست، و «صَاحِبَتِهِ» و رفيق خود را که همواره با او انس مى ورزيد و دوستش مى داشت، و چه بسا بر پدر و مادر خود مقدّمش مى داشت، و «أخِيه» و برادر خود را که پشت و پناهش بود، و «فَصِيلَتِهِ» که عشيره نزديک او بودند، «الّتِى تُؤوِيه»، و او را از خود و متصل به خود مى دانستند، «وَ مَن فِى الأرضِ جَمِيعاً»، و همۀ انسان هاى روى زمين را فداى خود مى کرد، «ثُمّ يُنجِيه»، در نتيجۀ اين عوض دادن، او را از عذاب نجات مى داد. َ ويژگى آتش جهنم و بيان کسانى را که به سوى خود مى طلبد «کَلّا إِنّهَا لَظى * نَزَّاعَةً لِّلشوَى * تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلى * وَ جَمَعَ فَأَوْعَى»: کلمه «کَلّا» به معناى ردع و زير بار نرفتن است. و ضمير «إنّها» به جهنم و يا به آتش بر مى گردد. و اگر آتش را «لَظى» خوانده، براى اين است که اندرون را کباب مى کند و شعله ور مى سازد. و کلمۀ «نَزّاعَة»، اسم مبالغه از نزع - کندن - است، و کلمۀ «شَوى» به معناى اطراف بدن از قبيل دست و پا و امثال آن است. وقتى گفته مى شود: «رَمَاهُ فَأشوَاهُ»، معنايش اين است که او را پرت کرد و دست و پايش را خُرد ساخت. اين گفتار راغب بود. و کلمه «إيعَاء» - که مصدر «أوعى» است - وقتى در مورد مال استعمال مى شود، به معناى نگهدارى آن در وعاء - ظرف - است. پس اين که فرمود: «کَلّا»، خواست آرزوى نجات از عذاب به وسيله دادن فداء را رد کند، و در بيان علت اين رد فرموده: «إنّهَا لَظى». و حاصل اين تعليل اين است که: جهنم آتشى است شعله ور، که اعضاء و جوارح واردين خود را مى سوزاند. کار آن، اين است که مجرمان را مى طلبد تا عذابشان کند، پس با فديه دادن از مجرمان بر نمى گردد. حال آن فديه هرچه مى خواهد، باشد. بنابراين، معناى جملۀ «إنّها لَظى» اين است که: دوزخ، آتشى است که صفتش اشتعال است، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۳ و ممکن نيست صفت خود را از دست داده خمود و خاموش گردد. و معناى «نَزّاعَةً لِلشَّوى» اين است که صفت ديگر آن سوزاندن اندام هاى دوزخيان است، و هرگز اثرش در مورد هيچ کسى که در آن معذّب است، باطل نمى شود. «تَدعُوا مَن أدبَرَ وَ تَوَلّى وَ جَمَعَ فَأوعى» - يعنى آتش دوزخ، کسانى را مى طلبد که به دعوت الهى که آنان را به ايمان به خدا و عبادت او دعوت مى کرد، پشت کردند و به جاى آن، اموال را جمع نموده، در گنجينه ها نگهدارى مى نمودند، و در راه خدا به سائل و محروم نمى دادند. و اين معنا، آن معنايى است که با سياق استثناى بعدى که مى فرمايد «إلّا المُصَلّين... وَ الّذِينَ فِى أموَالِهِم حَقٌّ مَعلُومٌ * لِلسّائِلِ وَ المَحرُوم» تناسب دارد. بحث روایی: (روايتى درباره نزول آيات اول سوره معارج) در مجمع البيان مى گويد: سيد ابواحمد براى ما حديث کرد که حاکم ابوالقاسم حسکانى، برايم حديثى با ذکر سند از جعفر بن محمد الصادق از پدران بزرگوارش «عليهم السلام» نقل کرد که فرمودند: بعد از آن که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، على «عليه السلام» را به خلافت نصب کرد و فرمود: «مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ: هر که من مولاى او هستم، على مولاى اوست»؛ خبر به شهرهاى عرب رسيد. از آن جمله، خبر به گوش نعمان بن حارث فهرى رسيد. از ديار خود حرکت نموده، به نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مشرّف شد و عرضه داشت: به ما دستور دادى که به «لا إله إلّا الله» اعتراف کنيم، و نيز به اين که تو رسول خدايى شهادت دهيم، و دستور دادى جهاد کنيم، حج به جاى آوريم، روزه بگيريم، نماز بخوانيم؛ و ما هم قبول کرديم. آيا به اين مقدار راضى نشدى، تا اين که اين پسر را به خلافت نصب نموده، گفتى: «مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ»؟ حال بگو بدانم اين از ناحيه خودت بود و يا از ناحيه خداى تعالى؟ فرمود: به آن خدايى سوگند که به جز او معبودى نيست، اين دستور از ناحيه خدا بود. نعمان بن حارث برگشت، در حالى که مى گفت: «بار الها! اگر اين سخن حق است و از ناحيه تو است، پس سنگى از آسمان بر سر ما ببار». همين که سخنش تمام شد، خداى تعالى، با سنگى آسمانى بر سرش کوبيد و او را در جا کشت، و اين آيه را نازل فرمود: «سَألَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِع». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۴ مولّف: اين معنا به چند طريق، از طرق شيعه نيز نقل شده. و بعضى از علما آن را رد کرده اند که حديثى جعلى است. چون سوره «معارج» در مکه نازل شده. ولى خواننده عزيز توجه نمود که گفتيم در مکّى بودن اين سوره، اشکال است. و در الدر المنثور است که فاريابى، عبد بن حميد، نسائى، ابن ابى حاتم، حاکم (وى حديث را صحيح دانسته) و ابن مردويه، همگى از ابن عباس روايت کرده اند که در تفسير جمله: «سَألَ سَائِلٌ» گفته است: سائل، نضر بن حارث بود که گفت: «بار الها! اگر خلافت على حق و از ناحيه تو است، سنگى از آسمان بر سر ما ببار». و نيز در همان کتاب است که ابن ابى حاتم، از سدى روايت کرده که در تفسير «سَألَ سَائِلٌ» گفته: اين آيه در مکّه درباره نضر بن حارث نازل شده، که گفته بود: «بارالها! اگر اين همان حقى است که از ناحيه تو نازل شده ...»؛ و عذاب وى، در روز جنگ بدر واقع شد. مؤلف: اين معنا از غير سدى نيز روايت شده. و در بعضى از روايتشان آمده که: گويندۀ «بارالها! اگر اين حق و از ناحيه تو است ...»، حارث بن علقمه بوده، که مردى از عبدالدار بود. و در بعضى ديگر آمده که سائل عذاب، ابوجهل بن هشام بوده که در روز جنگ بدر درخواست آن را کرد. و لازمه اين حديث آن است که سوره معارج، در مدينه نازل شده باشد و اين، با آنچه که در اين احاديث آمده که در مکه نازل شده، مغايرت دارد. و به هرحال، سوره بعد از سخن آن گوينده که گفت: «بارالها! اگر اين همانا حق و از ناحيه تو است ...» نازل شده، و ما در سابق در باره سياق آيه سخن گفتيم. چند روايت ديگر درباره طول روز قيامت و احوال آن روز و در امالى شيخ، به سندى که به امام صادق «عليه السلام» رسانده از آن جناب نقل کرده که فرمود: آگاه باشيد و به حساب کشى از نفس خود بپردازيد، قبل از اين که خداى تعالى، از شما حساب بکشد. براى اين که در قيامت پنجاه موقف است. هر موقفى، مثل هزار سال از سال هاى دنيا است. آنگاه اين آيه را تلاوت فرمود: «فِى يَومٍ کَانَ مِقدَارُهُ خَمسِينَ ألف سَنَة». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۵ مؤلف: اين معنا، در روضه کافى هم، از حفص بن غياث، از آن جناب نقل شده. و در مجمع البيان است که ابوسعيد خدرى روايت کرده که گفت: شخصى از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» پرسيد: بلندى روز قيامت چقدر است؟ فرمود: به آن خدايى که جان محمّد به دست اوست، براى مرد آن قدر سبک است، که به قدر يک نماز واجبى که در دنيا بخواند، بيشتر طول نمى کشد. مؤلف: اين روايت را، الدر المنثور هم، از عده اى از کتب حديث، از ابوسعيد، از آن جناب نقل کرده. و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «يَومَ تَکُونُ السّمَاءُ کَالمُهل» مى گويد: «مُهل»، به معناى قلع و مس آب شده است. آن روز، آسمان نيز اين طور ذوب مى شود. و در همان کتاب، در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» آمده که در معانى جمله «يُبَصّرُونَهُم» مى فرمود: يعنى با اين که دوستان ايشان را معرفى مى کنند (که اين فلان رفيق تو است)، با اين حال احوال يکديگر را نمى پرسند. و در همان کتاب، در تفسير جمله: «نَزّاعَة لِلشّوَى» فرمود: چشم او را مى کَنَد و رويش را سياه مى کند. و باز همان کتاب، در تفسير «تَدعُوا مَن أدبَرَ وَ تَوَلّى» فرمود: يعنى تو او را به سوى ايمان مى کشانى و او مى گريزد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه