تفسیر المیزان

بیان این که: مراد از «الّذِينَ کفَرَوُا»، منافقان اطراف پيامبر«ص» بودند بعضى گفته اند که: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در کنار کعبه نماز مى خواند و قرآن تلاوت مى کرد. مشرکان پيرامونش جمع مى شدند و حلقه حلقه مى نشستند و به او گوش فرا داده، مسخره اش مى کردند، و مى گفتند: اگر اين مؤمنان آن طور که محمّد مى گويد، داخل بهشت شوند، ما قبل از آنان داخل خواهيم شد. و بدين مناسبت بود که اين آيات نازل گرديد. ليکن اين معنا با سياق آيات سازگار نيست. چون از ظاهر جمله «فَمَالِ الّذِين...» بر مى آيد که مى خواهد رفتار آنان را متفرع کند بر ماقبل، يعنى بر محروميت مردم از بهشت، بجز طايفه اى از آنان (مؤمنان). ولى بنابه مضمون روايت، جمع شدن پيرامون پيغمبر از ناحيه مشرکان از شدّت عداوت بوده، مى خواستند هرچه بيشتر آن جناب را اذيت و اهانت کنند، و اين که گفتند ما، قبل از مؤمنان داخل بهشت مى شويم - با اين که مشرک و منکر معاد بودند، و اصلا دوزخ و بهشتى را قبول نداشتند - نمى تواند جز از درِ استهزاء باشد. با اين حال چگونه ممکن است اين رفتار مشرکان را متفرع بر آيات قبل کرد که سخن از دوزخ و بهشت دارد؟ و به طور تعجب پرسيده: چه چيز اينان را وادار کرده که به جنّت طمع ببندند، با اين که خداى تعالى مى داند که آنان اصلا بهشت و دوزخى را قبول ندارند. پس ناگزير بايد بگوييم: مراد از جملۀ «لِلّذِينَ کَفَرُوا»، منافقانى است که ظاهرا به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» ايمان آوردند، ولى دوباره در دل به کفر اول خود برگشتند، و پاره اى از احکام را رد نمودند. همچنان که از آيه: «ذَلِکَ بِأنّهُم آمَنُوا ثُمّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِم» و آيه: «لا تَعتَذِرُوا قَد کَفَرتُم بَعدَ إيمَانِکُم»، و آيه: «فَأعقَبَهُم نِفَاقاً فِى قُلُوبِهِم» بر مى آيد که قرآن، منافقان را کافر خوانده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۱ بنابراين، آيه مورد بحث مربوط به طايفه اى از مسلمانان است که ايمان آورده و داخل مؤمنان بودند، و بيشتر از مؤمنان واقعى، چپ و راست رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را احاطه مى کردند، ولى در باطن به بعضى از احکام که بر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نازل شده، کفر ورزيدند و اعتنايى به آن نکردند. خداى سبحان در اين آيات، توبيخشان کرده که از احاطه کردن رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و همواره با آن جناب بودن، سودى نخواهند برد و نبايد طمع بهشت کنند. چون از آنانى که داخل بهشت شوند، نيستند، و نه مى توانند قضا و قدر خدا را لغو کنند، و نه خدا را به ستوه آورند. مؤيد اين وجه، آيه بعدى است که مى فرمايد: «إنّا لَقَادِرُونَ عَلى أن نُبَدّلَ خَيراً مِنهُم...» که معنايش به زودى مى آيد. َ«کَلّا إِنَّا خَلَقْنَاهُم مِّمَّا يَعْلَمُونَ»: در اين آيه، طمع آنان را رد مى کند که به هيچ وجه ممکن نيست با کفر داخل بهشت شوند. و منظور از اين که فرمود: ما ايشان را از چيزى خلق کرده ايم که خودشان مى دانند، اين است که ما ايشان را از نطفه خلق کرديم. و اين جمله مربوط به مابعد است، و مجموع آن و جمله ما بعدش، ردّ قبلى را تعليل مى کند. و خلاصه آن تعليل اين است که: ما آنان را از نطفه خلق کرديم، که خودشان هم مى دانند. وقتى چنين است، براى ما آسان است که آنان را از بين برده، قومى ديگر به جاى آنان خلق کنيم، که بهتر از آنان و مؤمن باشند، و چيزى از احکام دين خدا را رد نکنند. و کسى نيست که بر قضا و قدر ما سبقت گيرد و ما را عاجز سازد، تا اين کفار هم طمع کنند از آنان باشند، و با کفر داخل بهشت گردند و قضاء و قدر ما را نقض کنند. چند وجه در معناى «إنّا خَلَقنَاهُم مِمّا يَعلَمُون» «إنّا خَلَقنَاهُم مِمّا يَعلَمُونَ»: بعضى از مفسران گفته اند: کلمه «مِن» در جمله: «مِن مَا يَعلَمُون»، معناى لام تعليم ترجمه را مى دهد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۲ و به آيه چنين معنا مى دهد: «ما آنان را براى آنچه مى دانند، خلق کرديم»، که همان استکمال به وسيله ايمان و اطاعت است، و از طريق وحى و اخبار رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، اين معنا را فهميده اند. پس چون براى اين منظور خلقشان کرده ايم، بايد خود را به اين غرض برسانند، و داراى ايمان و اطاعت کنند، تا ما داخل جنتشان کنيم. پس چگونه طمع دارند با حالت کفر، داخل جنت شوند. بعضى ديگر گفته اند: کلمۀ «مِن»، ابتداى غايت را مى رساند، و معناى آيه اين است که: ما ابتداى خلقت آنان را از نطفه اى چرکين - که هيچ تناسبى با عالَم قدس و طهارت ندارد - آغاز کرديم، تا به وسيله ايمان و اطاعت، طاهر شود و به اخلاق ملائکه متخلّق گردد و داخل بهشت شود. و اينان که کافرند، کجا مى توانند چنين شوند. بعضى ديگر گفته اند: مراد از «مَا يَعلَمُون»، جنس است و معنايش اين است که: ما اين کفار را از جنس آدميان که خودشان مى دانند، خلق کرديم؛ و يا از جنس آنچه خود مى دانند، خلق کرديم، نه از جنس حيواناتى که عقل و فهم ندارند، پس حجت ما بر آنان تمام است. ليکن اين سه وجه، از نظر ما، وجوهى بى ارزش است. «فَلا أُقْسِمُ بِرَبّ المَْشارِقِ وَ المَْغَارِبِ إِنَّا لَقَادِرُونَ * عَلى أَن نُّبَدِّلَ خَيراً مِّنْهُمْ وَ مَا نحْنُ بِمَسبُوقِينَ»: يعنى مشارق خورشيد، و مغارب آن. چون خورشيد در هر روز از ايام سال هاى شمسى، مشرق و مغربى جداگانه دارد. هيچ روزى از مشرِقِ ديروزش طلوع و در مغربِ ديروزش غروب نمى کند، مگر در مثل همان روز در سال هاى آينده. احتمال هم دارد مراد از «مشارق و مغارب»، مشرق هاى همه ستارگان و مغرب هاى آن ها باشد. بيان وجوهى از التفات در آيه: «فَلا أُقسِمُ بِرَبِّ المَشَارِقِ وَ المَغَارِب ...» در اين آيه شريفه با همه کوتاهی اش، وجوهى از التفات به کار رفته. در جملۀ «فَلا أُقسِمُ»، التفاتى از تکلم با غير، (ما ايشان را خلق کرديم)، به متکلم وحده (من سوگند مى خورم)، به کار رفته، و وجه آن، تأکيد بيشتر سوگند است. چون سوگند را به شخص خودش نسبت مى دهد. و در جمله «بِرَبّ المَشَارِقِ وَ المَغَارِب»، التفاتى از تکلّم وحده (من سوگند مى خورم)، به غيبت (به پروردگار مشرق ها و مغرب ها) به کار رفته. و وجه آن، اين است که خواسته به صفتى از صفات خودش اشاره نموده، بفهماند اين که مى گويم: «مَن»، يعنى همان «مَن» که مبدأ خلقت انسان ها در قرون متوالى هستم، و اداره کنندۀ مشرق ها و مغرب هايم. چون طلوع هاى پشت سرِ هم و غروب هاى متوالى، ملازم با گذشت زمان است، و گذشت زمان دخالتى تامّ در تکوّن انسان ها در قرون متوالى، و نيز پيدايش حوادث در روى زمين دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۳ و در جملۀ «إنّا لَقَادِرُون»، دوباره از غيبت (پروردگار مشارق و مغارب)، به متکلّم مع الغير التفات شده و وجه آن، اين است که: خواسته به عظمت خودش اشاره کند. چون زمينه کلام، زمينۀ به رُخ کشيدن قدرتش بود. و نکته ديگر اين که: در چنين زمينه اى، سخن از ربوبيت مشارق و مغارب گفتن، در حقيقت علت قدرت را ذکر کردن است، تا با اين تعليل بفهماند کسى که تدبير همه حوادث عالَم منتهى به او است، هيچ حادثه اى او را به ستوه نمى آورد و او را از پديد آوردن حادثى ديگر جلوگير نمى شود. چون حوادث، فعل او هستند. پس هيچ خلقى از خلایق، او را از اين که آن خلق را مبدل به خلقى بهتر کند، مانع نمى تواند بشود، و گرنه خود آن خلق هم شريک او در تدبير عالَم مى شد، و خداى سبحان، واحدى است که در ربوبيت شريکى ندارد - دقت فرماييد. و در جملۀ «إنّا لَقَادِرُون عَلى أن نُبَدّلَ خَيراً مِنهُم»، کلمه «عَلى»، متعلق به لَقَادِرُونَ است، و مفعول اول فعل «نُبَدّلُ»، ضمير حذف شده اى است که به کفار بر مى گردد، و به اين منظور حذف شده، و نفرموده «نُبَدّلُهُم» که به خوارى و بى مقدارى امر آنان اشاره نموده، بفهماند که خداى تعالى، اعتنايى به کارشان ندارد. و کلمۀ «خَيراً»، مفعول دوم است که در حقيقت صفتى است که جاى موصوف خود نشسته، و تقدير کلام: «إنّا لَقَادِرُونَ عَلى أن نُبَدّلَهُم قَوماً خَيراً مِنهُم» است. يعنى ما قادريم بر اين که ايشان را مبدّل کنيم به قومى که بهتر از آنان باشند، و بهتر بودن آن ها به اين است که مردمى با ايمان باشند و به او کفر نورزند. پيروِ حق باشند و حق را رد نکنند. «وَ مَا نَحنُ بِمَسبُوقِين» - منظور از «سبقت»، غلبه است که به طور استعاره سبقت خوانده شده، و مسبوق شدن خدا، استعاره از اين است که مخلوق او، جلوی کار او را بگيرد و نگذارد آنان را مبدّل به قومى بهتر کند. و سياق آيه شريفه، خالى از تأييد مطالب قبل نيست، که گفتيم مراد از «الّذِينَ کَفَرُوا»، قومى از منافقان است، نه مشرکان، که معاند با دين و منکر اصل معادند. وجه اين تأييد اين است که: ظاهر عبارت «خَيراً مِنهُم»، يا دلالت دارد و يا حداقل إشعار دارد بر اين که در افراد مورد نظر، شائبۀ خيريّت هست، که خدا مى خواهد کسانى را به جاى آنان قرار دهد که از آنان، خيريّت بيشترى داشته باشند، و در مشرکان هيچ شائبه خيريت نيست تا آنان که به جاى ايشان مى آيند، بهتر باشند. به خلاف منافقانى که اين مقدار خيريت دارند که حفظ ظاهر اسلام را نموده، آن را رد نکردند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۴ پس از آنچه گذشت، روشن گرديد که جملۀ «إنّا خَلَقنَاهُم مِمّا يَعلَمُون» تا آخر سه آيه ، کلمۀ «کَلّا» را تعليل مى کند. و حاصل مضمون اين سه آيه، اين است که: نه، حاشا، براى اين که اين ها خودشان مى دانند که از نطفه خلق شده اند و خلقت از نطفه، خلقتى است جارى، و ربّ و مدبّر اين حوادث جاريه - که يکى از آن ها همين خلقت انسان ها، نسلا بعد نسل است - خداست، و خدا قادر است که اينان را از بين برده، اشخاصى بهتر از آنان را به جايشان قرار دهد. اشخاصى که اعتناى به امر دين دارند و لياقت دارند که داخل بهشت شوند، و اين طايفه نمى توانند خدا را از خلقت اشخاص بهتر و داخل بهشت کردن آنان جلوگير شوند. البته اگر آنان را داخل بهشت کند، به خاطر کمال ايمان ايشان است، نه اين که محکوم و مجبور به اين کار شده باشد. پس اين تقدير الهى - که بهشت مخصوص صالحان از اهل ايمان است - هرگز نقض نمى شود. «فَذَرْهُمْ يخُوضوا وَ يَلْعَبُوا حَتى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِى يُوعَدُونَ»: در اين آيه، رسول گرامى خود را دستور مى دهد آنان را در آنچه هستند، رها کند و اصرار نورزد به اين که با استدلال، آنان را به راه آورد و با موعظه و اندرز آنان، خود را به تعب اندازد. و اين که وضع آنان را خوض و لعب ناميده، دلالت دارد بر اين که طايفه مورد بحث، از اصرار و لجبازى که دارند، خير نمى بينند، و اين اصرارشان، نظير بازى است که جز در عالَم خيال، هيچ سود حقيقى در آن نيست. پس بايد رها شوند، تا آن روزى را که وعده داده شده اند، ديدار کنند و آن، روز قيامت است. و اين که کلمۀ «يَوم» را اضافه کرد به ضميرى که به آنان بر مى گردد، و فرمود روزشان، اشاره دارد به اين که آن روز، به نوعى اختصاص به ايشان دارد، و آن عبارت است از اختصاص به عذاب. بيان وعدۀ «روز قيامت» به کافران و حوادث دشوار آن روز «يَوْمَ يخْرُجُونَ مِنَ الاَجْدَاثِ سِرَاعاً کَأَنهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ»: اين آيه، روز مذکور را که وعده اش را به آنان داده اند، يعنى روز قيامت را بيان مى کند. کلمه أجداث جمع «جَدَث» است که به معناى قبر است. و کلمۀ «سِراع»، جمع «سَِريع» است. و کلمۀ «نُصُب»، آن چيزى را گويند که به منظور علامت در سرِ راه ها نصب مى کنند، تا رهنورد به وسيله آن، راه را گُم نکند. ولى بعضى از مفسران اين کلمه را به معناى صنم (بت) - که به منظور عبادت نصب مى شود - گرفته اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۵ ليکن اين معنا از کلام خدا به دور است، که مُردگان زنده شده از قبر را، به کسانى تشبيه کند که به سوى بت مى دوند. چون مصدر «إيفاض» - که فعل «يُوفِضُونَ» از آن مشتق است - به معناى سرعت گرفتن است. «خَاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ذَلِک الْيَوْمُ الَّذِى کانُوا يُوعَدُونَ»: کلمه «خُشُوع» به معناى تأثّر خاصى است در قلب، که به دنبال مشاهده عظمت و کبريا در قلب پيدا مى شود. نظير اين کلمه در اعضاى بدن، کلمه «خُضُوع» است، و اگر خشوع را به ديدگان نسبت داده، با اين که گفتيم حالت قلبى است، بدين جهت است که آثار خشوع قلبى در چشم ظاهر مى شود. و کلمۀ «رهق»، به معناى پوشاندن و فراگرفتن چيزى است به قهر و غلبه. و معناى اين آيه و آيه قبلش، اين است که: روز قيامت از قبرها در مى آيند، در حالى که سرگردان مى دوند. گويا به سوى علامتى مى دوند تا راه را پيدا کنند، در حالى که اثر خشوع قلبى در ديدگانشان هويدا باشد. آرى آن روزى که در دنيا وعده داده مى شدند، همين روز است. «ذَلِکَ اليَومُ الّذِى کَانُوا يُوعَدُون» - کلمۀ «ذَلِک»، اشاره است به اوصافى که قبلا براى قيامت ذکر کرده بود. يعنى بيرون شدن از قبر و سرگردان دويدن و هويدا شدن آثار خشوع قلبى در ديدگان. بحث روایی: (رواياتى در ذيل برخى آيات گذشته) در الدر المنثور است که عبد بن حميد، از عبادة بن انس روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» داخل مسجد شد و فرمود: چرا مى بينم حلقه حلقه جمع شده ايد، مانند حلقه هايى که در جاهليت تشکيل مى داديد، که مردى پشت سرِ برادر خود نشسته است. اين روايت را از ابن مردويه، ازابو هريره نيز نقل کرده، ولى عبارت روايت دوم چنين است: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» خارج شد، در حالى که اصحابش حلقه حلقه نشسته بودند. فرمود: چرا شما را «عِزين» - حلقه حلقه - مى بينم. و نيز اين معنا را از جابر بن سمره نقل کرده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۶ و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «کَلّا إنّا خَلَقنَاهُم مِمّا يَعلَمُون»، از معصوم نقل کرده که فرمود: يعنى از نطفه و سپس علقه. و در معناى جملۀ «فَلا أُقسِمُ» فرمود: يعنى «أُقسِمُ». و در معناى جملۀ «بِرَبّ المَشَارِق وَ المَغَارِب» فرمود: يعنى مشرق هاى زمستانى و مشرق هاى تابستانى، مغرب هاى زمستانى و مغرب هاى تابستانى. و در کتاب معانى، به سند خود، از عبداللّه بن ابى حماد، و او بدون ذکر سندى که تا اميرالمؤمنين برسد، از آن جناب روايت کرده که فرمود: خورشيد سيصد و شصت مشرق و سيصد و شصت مغرب دارد. از آن نقطه اى که امروز طلوع کرده، ديگر طلوع نمى کند تا سال بعد در همان روز. و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «يَومَ يَخرُجُونَ مِنَ الأجدَاثِ سِراعاً» فرمود: يعنى از قبر. و در معناى جملۀ «کَأنّهُم إلى نُصُبٍ يَوفِضُون» فرمود: يعنى به طرف دعوت کنندگان مى روند و صدا مى زنند. و در معناى «تَرهَقُهُم ذِلّة» فرمود: يعنى دچار ذلت مى شوند. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۷ «سوره نوح» آيات ۱ - ۲۴ سوره نوح * سوره «نوح»، مکّى است و بيست و هشت آيه دارد بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * إِنَّا أَرْسلْنَا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ أَنْ أَنذِرْ قَوْمَک مِن قَبْلِ أَن يَأْتِيَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ(۱) قَالَ يَا قَوْمِ إِنّى لَکمْ نَذِيرٌ مُّبِينٌ(۲) أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِيعُونِ(۳) يَغْفِرْ لَکم مِّن ذُنُوبِکمْ وَ يُؤَخِّرْکُمْ إِلى أَجَلٍ مُّسمًّى إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذَا جَاءَ لا يُؤَخَّرُ لَوْ کُنتُمْ تَعْلَمُونَ(۴) قَالَ رَبّ إِنّى دَعَوْتُ قَوْمِى لَيْلاً وَ نَهَاراً(۵) فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعَاءِى إِلّا فِرَاراً(۶) وَ إِنّى کلَّمَا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فى ءَاذَانهِمْ وَ استَغْشوْا ثِيَابهُمْ وَ أَصرُّوا وَ استَکْبرُوا استِکْبَاراً(۷) ثُمَّ إِنّى دَعَوْتهُمْ جِهَاراً(۸) ثُمَّ إِنّى أَعْلَنتُ لهَُمْ وَ أَسرَرْتُ لهَُمْ إِسرَاراً(۹) فَقُلْتُ استَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفَّاراً(۱۰) يُرْسِلِ السمَاءَ عَلَيْکُم مِّدْرَاراً(۱۱) وَ يُمْدِدْکُم بِأَمْوَالٍ وَ بَنِينَ وَ يجْعَل لَّکمْ جَنَّاتٍ وَ يجْعَل لَّکُمْ أَنهَاراً(۱۲) مَّا لَکُمْ لا تَرْجُونَ للَّهِ وَقَاراً(۱۳) وَ قَدْ خَلَقَکُمْ أَطوَاراً(۱۴) أَلَمْ تَرَوْا کَيْف خَلَقَ اللَّهُ سبْعَ سمَاوَاتٍ طِبَاقاً(۱۵) وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشمْس سِرَاجاً(۱۶) وَ اللَّهُ أَنبَتَکُم مِّنَ الاَرْضِ نَبَاتاً(۱۷) ثمَّ يُعِيدُکُمْ فِيهَا وَ يخْرِجُکُمْ إِخْرَاجاً(۱۸) وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمُ الاَرْض بِساطاً(۱۹) لِّتَسلُکُوا مِنهَا سبُلاً فِجَاجاً(۲۰) قَالَ نُوحٌ رَّب إِنهُمْ عَصوْنى وَ اتَّبَعُوا مَن لَّمْ يَزِدْهُ مَالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلا خَساراً(۲۱) وَ مَکَرُوا مَکْراً کبَّاراً(۲۲) وَ قَالُوا لا تَذَرُنَّ ءَالِهَتَکمْ وَ لا تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لا سوَاعاً وَ لا يَغُوث وَ يَعُوقَ وَ نَسراً(۲۳) وَ قَدْ أَضلُّوا کَثِيراً وَ لا تَزِدِ الظالِمِينَ إِلا ضلَالاً(۲۴) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۸ «ترجمه آيات» به نام خدايى که رحمتى عام و خاص و محدود و نامحدود دارد. ما نوح را به سوى قومش فرستاديم و گفتيم که قوم خود را، قبل از آن که عذابى دردناک فراشان گيرد، انذار کن (۱). او به قوم خود گفت: اى مردم! من براى شما بيم رسانى روشنگرم (۲ ). و دعوتم اين است که اللّه را بپرستيد و از عذابش پروا نموده، مرا اطاعت کنيد(۳). تا گناهانى از شما را بيامرزد و تا اجلى که برايتان مقدر کرده مهلت دهد، که اگر چنين نکنيد، قبل از رسيدن به اجل حتمى، دچار اجل ديگر مى شويد. آرى اگر بناى فهميدن داشته باشيد، مى دانيد که اجل خدايى، وقتى برسد، تأخير نمى پذيرد (۴). (اما هرچه بيشتر تذکر داد، کمتر به نتيجه رسيد، تا به کلّى از هدايت قومش مأيوس شد) گفت: پروردگارا! من قوم خود را شب و روز دعوت کردم (۵). ولى دعوتم جز زيادتر شدن فرارشان، فايده اى نداد (۶). و من هرچه دعوتشان کردم، تا تو ايشان را بيامرزى، انگشت ها به گوش نهاده، جامه به سر کشيدند و بر عناد خود اصرار و به وجهى ناگفتنى، استکبار ورزيدند (۷). اين بار، به بانگ بلند دعوتشان کردم (۸). و نوبتى علنى و گاهى سرّى، آن هم به چه زبانى دعوت نمودم (۹). (مثلا به ايشان اين طور گفتم) که از پروردگارتان طلب مغفرت کنيد، که او بسيار آمرزنده است (۱۰). که اگر چنين کنيد، ابر آسمان را مرتب بر شما مى باراند (۱۱). و به وسيله اموال و فرزندان، ياری تان مى کند و برايتان باغ ها رويانيده و نهرها جارى مى سازد (۱۲). راستى، شما را چه مى شود که براى خدا عظمتى قائل نيستيد (۱۳). با اين که اوست که شما را به اشکال و احوالى مختلف آفريد (۱۴). آيا نديديد که چگونه خدا هفت طبقه آسمان را خلق کرد (۱۵). و ماه را در آن ها، نور و خورشيد را، چراغ فروزنده قرار داد (۱۶). آرى، و خدا بود که شما را چون گياه از زمين به نحوى ناگفتنى رويانيد (۱۷). و سپس او است که شما را به زمين برگردانيده، و باز به نحوى ناگفتنى، از زمين خارج مى کند (۱۸). ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۹ و خدا است که زمين را برايتان گسترد (۱۹). تا بعضى از قسمت هاى آن را، با راه هاى باريک و فراخ و يا کوهى و دشتى، طى کنيد (۲۰). نوح سپس اضافه کرد: پروردگارا! ايشان نافرمانيم کردند و فرمان کسانى را بردند که مال و اولاد، به جز خسارت، برايشان بار نياورد (۲۱). (بار الها) نيرنگى عظيم کردند (۲۲). و به مردم گفتند: آلهه خود را ترک مى گوييد، مخصوصا بت «ود» و «سواع» و «يغوث» و «يعوق» و «نسر» را (۲۳). و آن ها، گروه بسيارى را گمراه کردند، خداوندا! ستمگران را جز ضلالت بيشتر سزا مده (۲۴). «بیان آيات» اين سوره، به رسالت نوح به سوى قومش، و به اجمالى از دعوتش، و اين که قوم او اجابتش نکردند، و در آخر به پروردگار خود شکوه نمود و نفرينشان کرد، و براى خود و پدر و مادر خود و هر مرد و زنى که با ايمان داخل خانه اش شود، استغفار کرد. و به اين که در آخر، عذاب بر آن قوم نازل شده، همگى غرق شدند، اشاره مى کند. اين سوره، به شهادت سياق آياتش، در مکّه نازل شده است. «إِنَّا أَرْسلْنَا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ أَنْ أَنذِرْ قَوْمَک مِن قَبْلِ أَن يَأْتِيَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ»: جمله «أن أنذِر قَومَکَ...»، رسالت نوح را تفسير مى کند. در حقيقت، تقدير کلام «وُ أوحَينَا إلَيه أن أنذِر...» است. يعنى ما نوح را به سوى قومش فرستاده و به وى وحى کرديم که قوم خودت را، قبل از اين که عذابى اليم به سراغشان آيد، انذار کن. و اين سخن دلالت دارد بر اين که: قوم نوح، به خاطر شرک و گناهان در معرض عذاب بوده اند. همچنان که از کلام آن جناب، در آيه بعدى که فرموده: «إنّى لَکُم نَذِيرٌ مُبِين أنِ اعبُدُوا اللّهَ وَ اتّقُوهُ»، نيز اين معنا استفاده مى شود. چون «انذار» به معناى ترساندن است، و ترساندن همواره از خطر محتملى است که اگر هشدار و تحذير نباشد، حتما مى رسد. و جمله «مِن قَبلِ أن يَأتِيَهُم عَذَابٌ ألِيمٌ» مى رساند که اين عذاب اليم، متوجه ايشان بوده، و اگر هشدار نوح «عليه السلام» نباشد، حتما خواهد آمد، و از ايشان دست بردار نخواهد بود. دعوت نوح«ع»، به اصول سه گانه دين: توحید و نبوت و معاد «قَالَ يَا قَوْمِ إِنى لَکمْ نَذِيرٌ مُّبِينٌ * أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِيعُونِ»: اين آيه شريفه، رسالت نوح «عليه السلام» را به طور اجمال و تفصيل بيان مى کند. جمله «إنّى لَکُم نَذِيرٌ مُبِين»، به طور اجمال و جمله «أنِ اعبُدُوا الله...»، به طور تفصيل. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۰ و اگر کلمه «قوم» را به ضمير راجع به خودش اضافه کرد و گفت «يَا قَومِى» - که جمله «يَا قَومِ» مخفّف آن است، براى اين بود که اظهار دلسوزى و مهربانى کند، و خواست بفرمايد: شما همگى مردم من ايد، و مجتمع قومى ما، من و شما را يک جا جمع کرده. بدى و ناراحتى شما مرا هم ناراحت مى کند. و من براى شما، جز خير و سعادت چيزى نمى خواهم. به همين جهت، شما را از عذابى که پشتِ سر داريد، هشدار مى دهم. در جمله «أنِ اعبُدُوا الله»، ايشان را به توحيد در عبادت مى خواند. چون مردم نوح بت پرست بودند، و مذهب وثنيّت (بت پرستى) داشتند، که اجازه نمى دهد مردم، خداى تعالى را بپرستند. نه به تنهايى، و نه با غير. بلکه تنها مجازند با پرستش بت ها، ارباب بت ها را بپرستند، تا آن ارباب که مستقيما خدا را مى پرستند، نزد خدا شفاعت ايشان کنند. در حقيقت، عبادت پرستندگان خود را روى عبادت خود نهاده، تحويل خدا دهند. و اگر اين مذهب، اجازه پرستش خداى تعالى را مى داد، حتما خدا را به تنهايى مى پرستيدند. پس دعوت چنين مردمى به عبادت خدا، در حقيقت دعوت به «توحيد در عبادت» است. و جمله «وَ اتّقُوهُ»، دعوتشان را به اجتناب از گناهان کبيره و صغيره است. يعنى شرک و پايين تر از شرک، و انجام اعمال صالحه اى که انجام ندادنش گناه است. و جمله «وَ أطِيعُونِ»، دعوتشان به اطاعت از خودش است، و اطاعتشان از او، مستلزم اين است که رسالتش را تصديق نموده، معالم دين خود را و دستور يکتاپرستى را از او بگيرند. و اين دستورات را سنّت حياتى خود قرار دهند. پس جمله «أنِ اعبُدُوا اللّه وَ اتّقُوهُ وَ أطِيعُون»، ايشان را به اصول سه گانه دين دعوت مى کند. جمله اول، يعنى: «وَ اعبُدُوا الله» به «توحيد»، و جملۀ «وَ اتّقُوهُ» به تصديق «معاد» - که اساس تقوا است، دعوت مى کند. چون اگر معاد و حساب و جزاى آن نبود، تقواى دينى معناى درستى نمى داشت. و جملۀ «وَ أطِيعُون»، به تصديق اصل نبوت - که همان اطاعت بى چون و چرا است - مى خوانَد. بعضى از گناهانی که با ايمان آوردن، آمرزيده مى شود «يَغْفِرْ لَکُم مِّن ذُنُوبِکُمْ»: کلمه «يَغفِر» در اين جا مجزوم است، چون جواب امر است، و در قواعد عربيت قرار بر همين است که فعلى را که در جواب امر قرار مى گيرد، به جزم بخوانند. و کلمه «مِن» در اين جمله - به طورى که از سياق استفاده مى شود - براى تبعيض است، و معناى اين که فرمود: «اين که خدا را بپرستيد، و از او بترسيد، و مرا اطاعت کنيد، تا بعضى از گناهانتان را بيامرزد»، اين است که: اگر چنين کنيد، خدا چنين مى کند، (پس در حقيقت برگشت امر و جواب امر، به دو جمله شرط و جزا است، و بدين سبب، جوابش به جزم خوانده مى شود)، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۱ و منظور از بعضى گناهان، آن گناهانى است که قبل از ايمان و در حال کفر مرتکب شدند، به خدا شرک ورزيدند، و گناهانى کوچکتر مرتکب شدند. و اما گناهانى که از آن به بعد مرتکب نشده اند، و بعد از ايمان آوردن در آينده مرتکب مى شوند، منظور نيست. چون معنا ندارد گناهانى که هنوز رُخ نداده، آمرزيده شود. و نيز معنا ندارد که از حالا وعدۀ آمرزش آن را بدهد و بفرمايد گناهان آينده شما و يا هر گناهى که از شما محقق شود، مى آمرزد. چون چنين وعده اى، مستلزم آن است که تکاليف الهى ملغى شود. چون وقتى مجازات در مقابل مخالفت آن تکاليف لغو شد، خود تکاليف هم لغو مى شود. مؤيد اين معنا، ظاهر آيه زير است که مى فرمايد: «يَا قَومَنَا أجِيبُوا دَاعِىَ اللّه وَ آمِنُوا ِبهِ يَغفِر لَکُم مِن ذُنُوبِکُم»، و آيه زير که مى فرمايد: «يَدعُوکُم لِيَغفِرَ لَکُم مِن ذُنُوبِکُم»، و آيه زير که مى فرمايد: «قُل لِلّذِين کَفَرُوا إن يَنتَهُوا يَغفِر لَهُم مَا قَد سَلَفَ». وسعت آمرزش گناهان، به مقدار وسعت ايمان وعمل صالح است و اما آيه شريفه «يَا أيّهَا الّذِينَ آمَنُوا هَل أدُلّکُم عَلى تِجَارَةٍ تُنجِيکُم مِن عَذَابٍ ألِيمٍ * تُؤمِنُونَ بِاللّه وَ رَسُولِهِ وَ تُجَاهِدُونَ فِى سَبِيلِ اللّه بِأموَالِکُم وَ أنفُسِکُم ذَلِکُم خَيرٌ لَکُم إن کُنتُم تَعلَمُونَ * يَغفِر لَکُم ذُنُوبَکُم وَ يُدخِلکُم جَنّات»، که ظاهرش آمرزش همه گناهان است، منافاتى با آيات مذکور ندارد. براى اين که مغفرت را در اين آيه، مترتب کرده بر استمرار ايمان و عمل صالح، و ادامۀ آن تا آخر عمر. پس اين آيه هم، شامل گناهانى که هنوز واقع نشده، مى شود، و چنين وعده اى نداده که ايمان امروز، گناهان آينده و يا به طور کلى گناهان را مى آمرزد. نه، بلکه وسعت آمرزش، درست به مقدار وسعت ايمان و عمل صالح است، و حاصلش ‍ اين است که: ايمانِ تا آخر عمر، گناهان تا آخرِ عمر را مى آمرزد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۲ بعضى از مفسران به عموميت آيه سوره صف اعتماد نموده، متمايل به اين نظريه شده اند که آمرزش گناهان به وسيله ايمان در بين امت ها فرق دارد. به حکم اين آيه، در امت اسلام، باعث آمرزش همه گناهان است و در ساير امت ها، باعث آمرزش بعضى از گناهان مى شود. کما اين که اين ظاهر قول نوح به امتش مى باشد: «يَغفِر لَکُم مِن ذُنُوبِکُم»، و قول رسولان در آيه دهم سوره ابراهيم: «يَدعُوکُم لِيَغفِرَ لَکُم مِن ذُنُوبِکُم: خداوند شما را دعوت مى کند تا بعضى از گناهانتان را بيامرزد»؛ و قول جن در آيه سى و يکم سوره احقاف: «يَا قَومَنَا أجِيبُوا دَاعِىَ اللّه وَ آمِنُوا بِهِ يَغفِر لَکُم مِن ذُنُوبِکُم» = «اى قوم ما! دعوت کننده الهى را اجابت کنيد و به او ايمان آوريد، تا بعضى از گناهانتان را ببخشد». ليکن اين نظريه درست نيست، براى اين که هرچند ظهور آيه سوره صف چنين ظهورى است، اما مورد آن با مورد آيات ديگر تفاوت دارد، که بيانش گذشت. علاوه بر اين، آيه سوره انفال صراحت داشت در مغفرت گناهان گذشته و مخاطب در آن، کفّار همين امت اند. بعضى ديگر گفته اند: کلمه «مِن» در جمله «مِن ذُنُوبِکُم» اصلا براى تبعيض نيست، تا اين همه بگومگو راه بيندازد، بلکه زايده است. اين سخن هم درست نيست، براى اين که اين کلمه در جمله اثباتى (مثبت) زايده واقع نمى شود و اگر بعضى از علما اين کلمه را در بعضى از جملات اثباتى زايده گرفته اند، قولشان ضعيف است. و نظير اين قول در ضعف، قول کسى است که گفته: کلمه «مِن» بيانيه است. و قول آن ديگرى که گفته: اين کلمه براى ابتداى غايت است. رده:تفسیر المیزان