تفسیر المیزان

و حرف «فاء» که در جمله «فَمَن يُؤمِن» آمده، براى اين است که مطلب را نتيجه و فرع مطالب قبلى کند. البته در اين جا علت را تفريع بر معلول کرده، تا بفهماند حجت و علت ايمان آوردنشان به قرآن به محض شنيدن آن و بدون درنگ اين بوده که هر کس به پروردگار خود ايمان داشته باشد، نه دچار ترس از «بَخس» مى شود و نه ترس از «رَهَق». و حاصل معناى آيه اين است که: ما وقتى قرآن را که کتاب هدايت است شنيديم، بدون درنگ ايمان آورديم. براى اين که هر کس به قرآن ايمان بياورد، در حقيقت به پروردگار خود ايمان آورده، و هر کس به پروردگار خود ايمان بياورد، ديگر ترس ندارد. نه ترس از نقصان در خير، که مثلا خدا به ظلم، خير او را ناقص کند، و نه ترس از اين که مکروه احاطه اش کند. چنين کسى ديگر چرا عجله نکند و بدون درنگ ايمان نياورد و در اقدام بر ايمان آوردن، ترديد کند که مثلا نکند ايمان بياورم و دچار «بَخس» و «رَهَق» شوم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۷۰ ویژگی های دو طایفه جنّیان: مُسلِمُون و قَاسِطُون «وَ أَنَّا مِنَّا الْمُسلِمُونَ وَ مِنَّا الْقَاسِطونَ فَمَنْ أَسلَمَ فَأُولَئک تحَرَّوْا رَشداً»: مراد از کلمه «مُسلِمُون» اين است که ما تسليم امر خداييم. پس ‍ مسلمون کسانی اند که امر را تسليم خدا کردند، و در هرچه بخواهد و دستور دهد، مطيع او هستند. و مراد از کلمه «قَاسِطُون»، مايلين به سوى باطل است. در مجمع البيان گفته که: «قَاسِط» به معناى عدول کننده از حق است، بر خلاف کلمۀ «مُقسِط» که به معناى عدول کننده به سوى حق است. و معناى آيه اين است که: ما گروه جنيان، به دو طايفه تقسيم مى شويم: يک طايفه آن هايى که تسليم امر خدا و مطيع او هستند. و طايفه ديگر، کسانى که از تسليم شدن براى امر خدا - با اين که حق است - عدول کرده و منحرف شده اند. و کلمه «تَحَرّى» در جمله «فَمَن أسلَمَ فَأولئکَ تَحَرّوا رَشَداً» در مورد هر چيزى استعمال شود، به معناى گشتن براى يافتن آن است. و معناى جمله اين است که: کسانى که تسليم امر خدا شدند، آن ها در صدد يافتن واقع و پيدا کردن حق بر آمدند. «وَ أَمَّا الْقَاسِطونَ فَکانُوا لِجَهَنَّمَ حَطباً»: و اما منحرفان، هيزم جهنّم اند و در دوزخ با سوختن معذب مى شوند. جانشان مشتعل مى گردد. عينا نظير منحرفان از انس، که قرآن کريم درباره آن ها فرموده: «فَاتّقُوا النّارَ الّتِى وَقُودُهَا النّاس». بسيارى از مفسّران، جمله «فَمَن أسلَمَ فَأُولئکَ... لِجَهَنّمَ حَطباً» را تتمۀ کلام جن دانسته اند. خواسته اند بگويند مؤمنين از جن، با اين کلام خود، قوم خود را مخاطب قرار داده اند. ولى بعضى گفته اند: اين قسمت کلام خداى تعالى است، و خطاب در آن به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است. «وَ أَلَّوِ استَقَامُوا عَلى الطرِيقَةِ لاَسقَيْنَاهُم مَّاءً غَدَقاً لِّنَفْتِنَهُمْ فِيهِ»: کلمه «أن» در اول آيه، مخفّفه از «أنّ» - با تشديد - است و مراد از «طريقه»، طريقه اسلام است. و «استقامت بر طريقه»، به معناى ملازمت و ثبات بر اعمال و اخلاقى است که ايمان به خدا و به آيات او، اقتضاى آن را دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۷۱ و «مَاء غَدَق» به معناى آب بسيار است، و بعيد نيست از سياق استفاده شود که جملۀ «لَأسقَينَاهُم مَاءً غَدَقاً»، مَثَلى باشد که بخواهد توسعه در رزق را برساند. جمله «لِنَفتِنَهُم فِيه» هم، اين احتمال را تأييد مى کند، چون خداى تعالى غالبا با توسعه رزق، بندگان را امتحان مى کند. پیامد استقامت بر طريقۀ اسلام، و فرجام اعراض از ياد خدا و معناى آيه اين است: به درستى که داستان از اين قرار است که اگر جن و انس بر طريقه اسلام، يعنى تسليم خدا بودن استقامت بورزند، ما رزق بسيارى روزيشان مى کنيم، تا در رزقشان امتحانشان کنيم. در نتيجه، آيه شريفه در معناى آيه زير خواهد بود که مى فرمايد: «وَ لَو أنّ أهلَ القُرى آمَنُوا وَ اتّقوا لَفَتَحنَا عَلَيهِم بَرَکَاتٍ مِنَ السّمَاء وَ الأرض». آيات شريفه، از اوائل سوره يعنى از جملۀ «إنّا سَمِعنَا قُرآناً عَجَباً» تا آيه مورد بحث، نقل کلام جنيان بود. در نتيجه آيه مورد بحث، عطف است بر جملۀ «أنّهَ استَمَعَ...»، و معناى مجموع معطوف و معطوف عليه، اين است که: بگو به من وحى شد، که جمعى از جن قرآن را شنيدند... و به من وحى شد که اگر جنّ و انس بر طريقه اسلام استقامت بورزند، چنين و چنان مى شود. «وَ مَن يُعْرِض عَن ذِکْرِ رَبِّهِ يَسلُکْهُ عَذَاباً صعَداً»: «عَذَاب صَعد»، آن عذابى است که دائما بيشتر مى شود، و معذَّب را مغلوب تر مى کند. بعضى گفته اند: به معناى عذاب شاقّ است. و اعراض از ذکر خدا، لازمه استقامت نداشتن بر طريقه است، و اصل در سلوک عذاب هم، همين است. و به همين جهت، به جاى اين که ملزوم را بياورد و بفرمايد «وَ مَن لَم يَستَقِم عَلَى الطّرِيقَة يَسلُکهُ...»، لازمه آن را ذکر کرد، تا به اين وسيله بفهماند سبب اصلى در دخول آتش، همين اعراض از ذکر خداست. و همين معنا نيز علت التفاتى است که از تکلم مع الغير (ما به ايشان آب بسيار مى دهيم)، به غيبت: (ذِکر رَبِّهِ) به کار رفته، و گرنه مقتضاى ظاهر اين بود که بفرمايد: «وَ مَن يُعرِض عَن ذِکرِناَ نَسلُکهُ...». خواست تا با ذکر کلمه «رَبّ» بفهماند صفت ربوبيّت مبدأ اصلى عذاب کردن معرضين از ياد خداست. و به همين جهت، به جاى جملۀ «ما چنين و چنان مى کنيم»، فرمود: «پروردگارش چنين و چنانش مى کند»، تا به مبدأ اصلى اشاره کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۷۲ بعضى از مفسرّان، جمله «يَسلُکهُ» را در بردارنده معناى «يَدخُلُ» دانسته و گفته اند: «يَسلُکهُ در اين جا، به معناى اين است که او را به سوى آتش راه مى برد، و داخل آتش مى کند»، و به همين جهت مفعول دوم گرفته، و گرنه فعل «يَسلُکُ» به خودى خود، دو مفعول نمى گيرد. و معناى آيه روشن است. بحث روایی: (رواياتى درباره ایمان آوردن جنیان به پیامبر «ص» و...) در مجمع البيان گفته: واحدى، از سعيد بن جبير، از ابن عباس روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» براى خصوص جن قرآن نخوانده بود، و اصلا در اين جريان جن را نديده بود، بلکه به اتفاق طايفه اى از اصحاب خود راه افتاده بود تا به بازار عکاظ برود، و اين در ايامى بود که جنيان و شياطين از صعود به آسمان ممنوع شده بودند، ديگر خبرهاى آسمان به ايشان نمى رسيد، و شيطان ها يکديگر را ديده بودند که چه پيش آمده؟ گفتند: ديگر دست ما به خبرهاى آسمان نمى رسد، هر کس از ما بخواهد بالا برود، شهاب را به سرکوبی اش مى فرستند. و بعد از بگو مگوها، به اين نتيجه رسيدند که حتما در عالَم حادثه اى رُخ داده، بايد مشرق و مغرب عالَم را بچرخيد و علت اين را پيدا کنيد. آن روز که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» به سوى بازار عکاظ روانه بود. طايفه اى از جن براى جستجوى آن علت به سرزمين تهامه آمده بودند، و از جلو رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» گذر کردند، در حالى که آن جناب مشغول نماز صبح بود. همين که صوت قرآن را از آن جناب شنيدند، ايستادند تا خوب گوش دهند. سپس گفتند: حادثه همين است. اين است که بين ما و اخبار آسمانى حائل شده. بدون درنگ، نزد قوم خود برگشتند و گفتند: «إنّا سَمِعنَا قُرآناً عَجَباً يَهدِى إلَى الرُّشد فَآمَنّا بِهِ وَ لَن نُشرِک بِرَبّنَا أحداً». خداى تعالى بعد از اين جريان، به رسول گرامى خود وحى کرد که به امتت بگو که: چنين و چنان شده: «قُل أوحِىَ إلىّ أنّه استَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الجِنّ». اين روايت را بخارى و مسلم هم، در صحيح خود آورده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۷۳ مؤلف: قمى هم، در تفسير خود، نزديک به اين معنا را آورده. و آن روايت را در سوره «احقاف»، در ذيل آيه «وَ إذ صَرَفنَا إلَيکَ نَفَراً مِنَ الجِنّ...» نقل کرديم. ليکن ظاهر روايت قمى اين است که آن چند نفرى که آيات سوره احقاف در موردشان نازل شده، همين چند نفرى بوده اند که آيات سوره مورد بحث درباره شان نازل شده است. و ظاهر آيات دو سوره با اين معنا نمى سازد. براى اين که ظاهر کلام آنان در سوره احقاف که گفتند: «إنّا سَمِعنَا کِتَاباً أنزِلَ مِن بَعدِ مُوسى يَهدِى إلَى الحَقّ» اين است که به موسى و تورات آن جناب هم ايمان داشته بودند، و ظاهر آيات اين سوره، اين است که قبل از شنيدن قرآن، مشرک بوده و اصلا معتقد به مسأله نبوت نبودند. و لازمه اين معنا، دو گونگى آيات است، مگر آن که کسى ظهور اين آيات را قبول نکند. ودر همان کتاب از علقمة بن قيس روايت آورده که گفت: از عبداللّه بن مسعود پرسيدم: از شما چه کسانى در شب جن، با رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بود؟ گفت احدى از ما در آن شب در حضور آن جناب نبود. در شب جن، ما رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را در مکه گم کرديم، و در به در، به دنبالش گشتيم، و در آخر گفتيم حتما آن جناب را ربوده اند، و يا به معراج رفته. در هنگامى که در دره ها دنبالش مى گشتيم، ديديم از ناحيه «حراء» مى آيد. پرسيديم: يا رسول اللّه کجا بوديد؟ ما خيلى ناراحت شديم، و بر جان تو ترسيديم؟ و نيز به وى گفتيم: امشب از ساعتى که شما را گم کرديم تا اين ساعت، شبى را گذرانديم که هيچ قومى بدتر از آن را به سر نبرده است. حضرت در پاسخ ما فرمود: امشب مبلّغ جنّيان نزدم آمد. رفته بودم تا برايش قرآن بخوانم. آنگاه ما را با خود برد، و جاى پاى جنّيان را و جاى آتش و اجاقشان را به ما نشان داد. و اما اين که کسى از ما با او بوده نه، احدى نبوده. و نيز در همان کتاب، از ربيع بن انس روايت آورده که گفت: خداى تعالى جَد (بهره مندى) ندارد، و جن اين سخن را از نادانى گفته اند، و خداى تعالى هم، عين گفته آنان را حکايت کرده. اين معنا از امام باقر و امام صادق «عليهما السلام» نيز روايت شده. مؤلف: مراد از «جدّى» که روايت آن را نفى کرده، به معناى حظ و بهره مندى و شانس است، نه «جدّ» به معناى عظمت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۷۴ و در احتجاج از على «عليه السلام» روايت کرده که در حديثى فرمود: جنّ، وقتى به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» برخورد، که آن جناب در بطن النخل بود، و در آن جا عذرخواهى کردند که ما مثل مشرکان پنداشتيم خدا احدى را بعد از مُردن زنده نمى کند. و در آن هنگام از جنيان، هفتاد و يک هزار نفر بودند، و با رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بر اين پيمان بيعت کردند، که نماز و روزه و زکات و حج و جهاد را انجام دهند، و خيرخواه مسلمانان باشند. جنيان پذيرفته و از اين که قبلا عليه خدا سخنان دور از حق گفته بودند، عذرخواهى کردند. مؤلف: بيعت «جنّيان» با پيامبر «صلى اللّه عليه و آله و سلم» که نماز و روزه و ساير واجبات را به جاى آورند، مطلبى است که خداى تعالى آن را تصديق فرموده، آن جا که در اوائل همين سوره، سخن آنان را حکايت کرده که گفتند: «آمَنّا بِهِ»، و نيز گفتند: «وَ أنّا لَمّا سَمِعنَا الهُدى آمنّا بِهِ». و اما اين که عبادات جنيان و مخصوصا زکات و جهادشان به چه نحو است، براى ما مجهول است، و عذرخواهى اول آنان هم، خيلى براى ما روشن نيست. و در تفسير قمى، به سند خود، از زراره روايت کرده که گفت: من از امام باقر «عليه السلام»، از آيه «وَ أنّه کَانَ رِجَالٌ مِنَ الإنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِنَ الجِنّ فَزادُوهُم رَهَقاً» پرسيدم. فرمود: رسم دوره جاهليت اين بود که مردى راه مى افتاد تا به نزد کاهن برود، و معتقد بود شيطان به کاهن وحى مى کند، و از کاهن مى خواست تا به شيطان بگويد فلان شخص به تو پناه برده. و نيز در همان کتاب، در تفسير آيه: «فَمَن يُؤمِن بِرَبّه فَلا يَخَافُ بَخساً وَ لا رَهَقاً» آمده که فرمود: «بَخس» به معناى نقصان، و «رَهَق»، به معناى عذاب است. و از عالم سؤال شد: آيا مؤمنين از جن داخل بهشت مى شوند؟ فرمود: نه، وليکن خداى تعالى بين بهشت و دوزخ، حظيره ها و دشت هايى دارد که مؤمنين جن و فاسقان شيعه در آن جا منزل مى کنند. مؤلف: گويا منظور از اين حظيره ها، بعضى از درجات بهشت باشد، که پايين تر از بهشت صالحان است. اين را هم بايد دانست که در بعضى از روايات، از طرق ائمّه اهل بيت «عليهم السلام»، «هدى» و «طريقه» بر ولايت على «عليه السلام» تطبيق شده؛ که صرفا همان تطبيق کلى بر مصداق است، نه تفسير. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۷۵ آيات ۱۸ - ۲۸ سوره جّن وَ أَنَّ الْمَساجِدَ للَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً(۱۸) وَ أَنَّهُ لمََّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ کادُوا يَکُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً(۱۹) قُلْ إِنَّمَا أَدْعُوا رَبى وَ لا أُشرِک بِهِ أَحَداً(۲۰) قُلْ إِنّى لا أَمْلِک لَکمْ ضرًّا وَ لا رَشداً(۲۱) قُلْ إِنّى لَن يجِيرَنى مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ وَ لَنْ أَجِدَ مِن دُونِهِ مُلْتَحَداً(۲۲) إِلا بَلَاغاً مِّنَ اللَّهِ وَ رِسلَاتِهِ وَ مَن يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسولَهُ فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَداً(۲۳) حَتى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ فَسيَعْلَمُونَ مَنْ أَضعَف نَاصِراً وَ أَقَلُّ عَدَداً(۲۴) قُلْ إِنْ أَدْرِى أَ قَرِيبٌ مَّا تُوعَدُونَ أَمْ يجْعَلُ لَهُ رَبى أَمَداً(۲۵) عَالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً(۲۶) إِلا مَنِ ارْتَضى مِن رَّسولٍ فَإِنَّهُ يَسلُک مِن بَينِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصداً(۲۷) لِّيَعْلَمَ أَن قَدْ أَبْلَغُوا رِسلَاتِ رَبهِمْ وَ أَحَاط بِمَا لَدَيهِمْ وَ أَحْصى کلَّ شىْءٍ عَدَدَا(۲۸) «ترجمه آيات» و اين که مساجد از آن خداست، پس با خدا احدى را مخوانيد (۱۸). و اين که وقتى بنده خدا (محمّد) برخاست تا او را عبادت کند، جمعيت بسيارى دورش جمع شدند (۱۹). (اى محمد) بگو من تنها پروردگارم را مى خوانم و احدى را در عبادتم شريک او نمى سازم (۲۰). بگو من به خودى خودم، هيچ نفع و ضررى و هيچ رشد و هدايتى را، برای شما مالک نیستم (۱ ۲). بگو احدى نيست که مرا از عذاب خدا پناه دهد و من به جز او، هيچ پناهگاهى ندارم (۲۲). ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۷۶ تنها وظيفه من رساندن رسالت هاى او به مردم است و کسى که خدا و رسولش را نافرمانى کند، آتش جهنم براى ابد نصيبش خواهد شد (۲۳). کفار همچنان رسول خدا را ضعيف و خوار مى شمارند، تا روزى که ببينند آنچه را که وعده داده شده بودند، پس به زودى به دست خواهند آورد که ياور چه کسى ناتوان و اندک است (۲۴). بگو من خود نمى دانم که آن عذابى که وعده اش را به شما داده اند، نزديک است و يا پروردگارم مدتى براى آن مقرر فرموده (۲۵). عالِم به غيب اوست، پس جز او کسى غيب نمى داند، چون او کسى را بر غيب خود مسلط نمى کند (۲۶). مگر کسى از رسولان را که شايسته و مرضىّ اين کار بداند، که خدا براى چنين کسانى، از پيشِ رو و پشت سر، حافظانى در کمين مى گمارد (۲۷). تا معلوم کند آيا رسالات پروردگار خود را ابلاغ کردند يا نه و او بدانچه در نفس رسولان است، نيز احاطه دارد و عدد هر چيزى را شمرده دارد (۲۸). «بیان آيات» در اين آيات، مسأله نبوت تسجيل شده، و مسأله وحدانيت خداى تعالى و مسأله معاد را به عنوان نتيجه از داستان جن ذکر مى کند. «وَ أَنَّ الْمَساجِدَ للَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً»: اين آيه عطف است بر آيه «أنّه استَمَعَ»، و جمله «أنّ المَسَاجِدَ لله» به منزله تعليل براى جمله بعد است که مى فرمايد: «پس با خدا احدى را نپرستيد و نخوانيد». پس در حقيقت، تقدير آيه چنين است: «لا تَدعُوا مَعَ اللّه أحداً غَيرَهُ لِأنّ المَسَاجِدَ لله: با خدا احدى غير او را مخوانيد، براى اين که مساجد تنها مالِ اوست». و مراد از «دعا»، عبادت و پرستش است. در جاى ديگر هم، عبادت را دعا و دعا را عبادت خوانده و فرموده: «وَ قَالَ رَبّکُمُ ادعُونِى أستَجِب لَکُم إنّ الّذِينَ يَستَکبِرُونَ عَن عِبَادَتِى سَيَدخُلُونَ جَهَنّم دَاخِرِين». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۷۷ وجوه مختلف در اين که «مساجد»، از آنِ خدا است مفسران در اين که منظور از «مَسَاجد» چيست، اختلاف کرده اند. بعضى گفته اند: مراد از آن، کعبه است. بعضى گفته اند: مسجد الحرام است. بعضى آن را مسجد الحرام و مسجد الاقصى دانسته اند. و اشکالى که به اين سه قول وارد است، اين است که کلمه «مَسَاجِد» جمع است، و با يک مسجد و دو مسجد منطبق نمى شود. بعضى ديگر گفته اند: همۀ حرم است. اين قول هم بدون دليل حرف زدن است. بعضى گفته اند: همه سطح زمين است، چون رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: «همۀ زمين را براى من مسجد و طهور کردند». اين حديث هم، به بيش از اين دلالت ندارد که امت اسلام مى توانند در هر نقطه از زمين نماز بخوانند، به خلاف آنچه از کيش يهود و نصارا مشهور است که نمازشان، تنها بايد در کنيسه و کليسا واقع شود. حديث تنها جواز را مى رساند، و اما اين که همه زمين را مسجد بخواند، تا هرجا کلمه «مساجد» گفته شد، شامل قطعه قطعه هاى سطح زمين گردد، چنين دلالتى ندارد. بعضى هم گفته اند: مراد از آن، نمازها است که جز براى خدا خوانده نمى شود. اين نيز، بدون دليل سخن گفتن است. و از امام جواد «عليه السلام» روايت شده که: مراد از «مساجد»، اعضاى هفتگانه بدن آدمى است که در هنگام سجده بايد روى زمين قرار گيرد و عبارتند از: پيشانى، دو کف دست، دو سرِ زانو، و دو سرِ انگشتان بزرگ پا، که روايتش به زودى، در بحث روايتى از نظر شما خواهد گذشت إن شاء الله، و همين معنا از سعيد بن جبير و فراء و زجاج نيز نقل شده. و اما با در نظر گرفتن اين حديث آنچه به نظر ما مناسب تر است، اين است که بگوييم: مراد از «براى خدا بودن» مواضع سجده از انسان، اين است که مواضع هفتگانه سجود، تشريعا به خدا اختصاص دارد (نه اين که غير از اين هفت عضو از بدن انسان، مِلک خدا نيست. نه، همه مِلک تکوينى خدا هست و اين هفت عضو، تشريعا هم از آنِ خداست). و مراد از «دعا» - که فرموده «پس غير خدا را نخوانيد» - نيز همان سجده است. چون روشن ترين مظاهر و مصاديق عبادت و يا خصوص نماز، همان سجده است، و اصلا نماز به خاطر سجده است، که عبادت ناميده مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۷۸ و معناى آيه اين است که: بگو به من وحى شده که چند نفر جنّى، چنين و چنان کردند، و نيز به من وحى شده که اعضاى سجده مختص به خداى تعالى است. پس سجده را تنها براى خدا کنيد، و اين اعضا را در سجده براى او به کار بنديد - و يا او را تنها با اين اعضا عبادت کنيد - و سجده مکنيد و يا عبادت مکنيد غير او را. مراد از کسانى که هنگام نماز پيامبر«ص»، در اطرافش جمع مى شدند «وَ أَنَّهُ لمََّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ کادُوا يَکُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً»: کلمه «لبَد» - به کسره لام و فتحه باء جمع لُبده - به ضمه لام و سکون باء - است، و «لُبده»، به معناى مجتمعى متراکم و فشرده است. و منظور از کلمه «عَبدُ الله»، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است. آيه بعدى هم بر اين معنا دلالت دارد. و اگر از آن جناب تعبير به «عبد اللّه» کرده، براى اين بود که به منزله زمينه چينى باشد براى آيه بعدى که مى فرمايد: «قُل إنّما أدعُوا رَبّى'»، و مناسب تر با سياق آيات بعدى اين است که ضمير جمع در «کَادُوا» و در «يَکوُنُونَ» به مشرکان برگردد. چون مشرکان بودند که بر آن جناب در هنگامى که نماز و قرآن مى خواند، ازدحام کرده و استهزايش نمودند، و صداى خود را بلند مى کردند، تا به طورى که گفته اند، صداى آن جناب به گوش کسى نرسد. و معناى آيه اين است که: وقتى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بر مى خاست تا خدا را با نماز عبادت کند، مشرکان آن قدر به طرفش مى آمدند، که نزديک مى شد جمعيت انبوهى بشوند. بعضى از مفسران گفته اند: دو ضمير مذکور به «جن» بر مى گردد، و اين جنّيان بودند که پيرامون آن جناب جمع شده، تراکم مى کردند و از درِ تعجب از آنچه از آن جناب مى ديدند، از عبادتش و از تلاوت قرآن، به آن جناب خيره مى نگريستند. چون چنين چيزى تا آن روز نديده و نشنيده بودند. بعضى ديگر گفته اند: ضميرها به مؤمنان و گروندگان به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بر مى گردد. آنان بودند که دور آن جناب جمع شده، و در نماز به وى اقتدا مى کردند. و وقتى قرآن مى خواند، سکوت محض مى شدند تا کلام خدا را بشنوند. ولى اين دو وجه آن طور که بايد، با سياق آيات بعدى نمى سازد، همچنان که قبلا هم اشاره شد. «قُلْ إِنَّمَا أَدْعُوا رَبّى وَ لا أُشرِک بِهِ أَحَداً»: در اين آيه به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» امر فرموده تا وجه عبادت خود را براى آنان بيان کند، به بيانى که حيرت و تعجب آنان را بر طرف سازد. چون گفتيم از آن جناب اعمالى ديده بودند و سخنانى شنيده بودند که تا آن روز، از احدى، نه ديده و نه شنيده بودند. و اين تعجب، وادارشان کرده بود عمل آن جناب را حمل بر نوعى حيله و مکر نموده، بگويند با اين خدعه، مى خواهد بت هاى ما را از بين ببرد، تا به اغراض مادى خود برسد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۷۹ و حاصل آن بيان که چنين اثرى را دارد، اين است که بگويد: من از آنچه مى بينيد انجام مى دهم، هيچ مقصدى از آن مقاصد که در نظر شما است و مرا به آن متهم مى کنيد، ندارم. تنها و تنها پروردگار يگانه ام را مى خوانم، و احدى را شريک او نمى گيرم، و عبادت انسان نسبت به کسى که او را پروردگار خود شناخته، چيزى نيست که مورد ملامت و تعجب قرار گيرد. بيان جایگاه پيامبر«ص»، نسبت به پروردگار و نسبت به مردم «قُلْ إِنى لا أَمْلِک لَکمْ ضرًّا وَ لا رَشداً»: آنچه از سياق آيات کريمه استفاده مى شود، اين است که: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» به دستور پروردگار، موقعيت خود نسبت به پروردگارش و نسبت به مردم را بيان کرده. درباره موقعيتى که نسبت به خداى تعالى دارد، گفته که: من او را مى خوانم و کسى را شريک او نمى دانم: «إنّما أدعُوا رَبّى وَ لا أشرِکُ بِهِ أحداً». و درباره موقعيتش نسبت به مردم فرموده: من هم بشرى مثل شمايم، و مثل شما، مالک رشد و ضرر خودم نيستم. تا چه رسد به اين که با اراده خودم، به شما ضرر برسانم، و يا با قدرتى که دارم، شما را به خيرى که خودم مى خواهم ارشاد کنم؛ بلکه من تنها مأمورى از ناحيه خدا هستم که شما را دعوت کنم، و جز امتثال او چاره اى ندارم. و کسى که مرا از کيفر خدا پناه دهد، سراغ ندارم. نه تنها من سراغ ندارم، بلکه چنين ملجأ و پناهى براى مخالفان و عصيانگران او وجود ندارد. نه براى من و نه براى شما. پس شما هم، چاره اى جز اطاعت خدا و رسولش نداريد و کسى که خدا و رسولش را عصيان کند، آتش جهنم را دارد، که در آن تا ابد جاودانه به سر ببرد. و به زودى، يعنى وقتى وعده خدا را ببينيد، همه خواهيد فهميد. و لازمه اين سياق اين است که: مراد از «مالکيت ضرر»، قدرت بر واقع ساختن ضرر بر مشرکان باشد، هر وقت که بخواهد. و مراد از «مالکيت رشد»، قدرت بر رساندن نفع به ايشان از راه اصابه واقع باشد. و بنابراين، معناى آيه اين مى باشد که: من ادعا نمى کنم که مى توانم به شما ضرر و يا نفع برسانم. بعضى گفته اند: مراد از ضرر، «غى» (گمراهى و خطا) است، که در مقابلش رشد را آورده، و تعبير از «غَىّ» به ضرر، از باب تعبير به مسبّب از سبب است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۸۰ «قُلْ إِنى لَن يجِيرَنى مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ وَ لَنْ أَجِدَ مِن دُونِهِ مُلْتَحَداً إِلا بَلَاغاً مِّنَ اللَّهِ وَ رِسالَاتِهِ»: فعل «يُجِيرنِى» از مصدر «اجاره» است، که به معناى دادن جوار (پناه و همسايگى) است. و حکم جوار دادن اين است که جوار دهنده بايد از پناهنده خود حمايت کند، و جلو هر کسى را که بخواهد به او آسيب رساند، بگيرد. و ظاهرا کلمه «مُلتَحَد»، اسم مکان و به معناى محلى باشد که شخص مورد آسيب خود را به آن محل کنار بکشد، تا از شرى که متوجه اوست، ايمن بماند. ولى بعضى گفته اند: اين کلمه به معناى محل دخول است، و جمله «مِن دُونِهِ» متعلق به اين کلمه، و به منزله قيدى توضيحى براى آن است، و ضمير در آن، به خداى تعالى بر مى گردد. و کلمه «بلاغ» به معناى تبليغ است. و استثناى «إلّا بَلاغاً»، استثنا از کلمه «مُلتَحداً» است. و جمله «مِنَ الله» متعلق است به مقدر، و تقدير آن «کَائناً مِنَ الله» است. هرچند که شايد به ذهن برسد که متعلق به کلمه «بَلاغاً» باشد، ولى نمى تواند متعلق به آن باشد. براى اين که ماده «بلاغ» اگر بخواهد متعدى شود، با حرف «عَن» متعدى مى شود، نه با حرف «مِن». و به همين جهت است که بعضى از همان هايى که «مِنَ الله» را متعلق به «بَلاغاً» دانسته اند، گفته اند: کلمه «مِن» در اين جا، به معناى «عَن» است، و معناى جمله به هرحال اين است که: من تفاوتى با شما ندارم، به جز تبليغ اسما و صفاتى که خدا داراى آن است. و در باره کلمه «وَ رِسَالاته» بعضى گفته اند: عطف است بر کلمه «بَلاغاً»، و تقدير کلام «إلّا بَلاغاً مِنَ اللّه وَ إلّا رِسَالاتِه» است. بعضى ديگر گفته اند: عطف است بر کلمه جلاله «الله»، و کلمه «مِن»، به معناى «عَن» است، و معناى جمله «إلّا بَلاغاً عَنِ اللّه وَ عَن رِسَالاتِه» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۸۱ و در باره اين که کلمه «إلّا» بلاغ و رسالات را از چه چيزى استثناء مى کند، قولى ديگر هست، و آن اين است که: مستثنى منه مفعول، جمله «لا أملّکُ» است، و معناى آيه اين است که: من براى شما نه مالک ضررى هستم و نه رشد، تنها چيزى را که مالک هستم بلاغ از خدا و رسالات اوست. ليکن يک مطلب در آيه هست که اين توجيه را بعيد مى سازد و آن، اين است که اگر اين طور بود، ديگر نمى بايست جمله «لَن يُجِيرَنِى مِنَ اللّه أحد...» - که کلامى از نو و استينافى است - بين مستثنى و مستثنى منه فاصله شود، و از اين که مى بينيم فاصله شده، مى فهميم که مستثنى منه «ضرا» و «رشدا» نيست. و معناى دو آيه بنابر آنچه ما گفتيم، اين است: بگو احدى نيست که مرا از عذاب خدا پناه دهد و من بدون او هيچ ملتحد و مکانى که بتوان به آن جا پناه برد، نمى يابم، الا تبليغ از او. يعنى الا اين که آنچه دستورم داده، امتثال کنم و به شما برسانم. و آن دستور اين است که اسما و صفاتش را براى شما بيان کنم. و الا اين که رسالت هايى را که درباره شرايع دين دارد، به شما برسانم. «وَ مَن يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسولَهُ فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَداً»: مفرد آوردن ضمير در «لَهُ» با اين که عاصيان خدا و رسول يک نفر نيستند، به اعتبار لفظ «مَن: کسى که» است. همچنان که جمع آوردن در «خَالِدينَ» به اعتبار معناست و عطف رسول بر خدا، در جمله «وَ مَن يَعصِ اللّه وَ رَسُولَهُ»، بدين جهت بوده که عصيان رسول هم، عصيان خدا است. چون رسول چيزى به جز رسالات خدا ندارد و معلوم است که ردّ چنين کسى، ردّ بر خداى سبحان است و طاعتش هم، طاعت خداى تعالى است. همچنان که در جاى ديگر هم فرمود: «مَن يُطِع الرّسُولَ فَقَد أطاعَ الله». و مراد از «معصيت» - به طورى که سياق آيات سابق شهادت مى دهد - نافرمانى خدا در دستوراتى است که درباره اصول دين دارد. مانند توحيد و نبوت و معاد و ساير متفرعات آن. بنابراين، وعده و تهديد به خلود در آتش که در آيه آمده، تنها شامل کفار و منکران اصول دين مى شود، نه هر عاصى و گنهکار و متخلّف از فروع دين. پس اين که بعضى ها با اين آيه استدلال کرده اند بر اين که: هر گنهکارى مخلّد در آتش است، استدلال صحيحى نيست. و از ظاهر کلام بر مى آيد که جمله «وَ مَن يَعصِ الله...»، جزو کلام خداى سبحان است، نه اين که تتمه کلام رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۸۲ «حَتى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ فَسيَعْلَمُونَ مَنْ أَضعَف نَاصِراً وَ أَقَلُّ عَدَداً»: کلمه «حَتّى» دلالت دارد بر معنايى که مدخولِ حتى، غايت آن معناست، و از مدخولِ حتّى، يعنى جمله «إذَا رَأوا...» به دست مى آيد که مشرکان در صدد استضعاف رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بودند، و ياوران آن جناب - يعنى مؤمنان - را ضعيف مى شمردند، و عدد آن ها را اندک مى دانستند. پس اين کلام دلالت دارد بر معنايى که از کلام حذف شده، و کلام غايت آن را بيان مى کند. مثلا چنين بوده که: «کفار، همواره تو را استضعاف مى کردند و يارانت را ضعيف و اندک مى شمردند و مى شمردند، تا اين که عذاب خدا را ديدند...». و منظور از جمله «آنچه وعده داده شده اند»، آتش جهنم است. چون عذاب موعود در آيه، همان است. و آيه شريفه جزو کلام خداى تعالى و خطابى است که به رسول گرامى خود کرده، و اگر جزو کلام رسول «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بود، با در نظر گرفتن اين که در اول آيه فرمود: «قُل - بگو»، بايد فرموده باشد: «حَتّى إذَا رَأيتُم مَا تُوعَدُون فَسَتَعلَمُون... - تا روزى که شما مشرکان وعده خدا را ببينيد، آن وقت مى فهميد...». «قُلْ إِنْ أَدْرِى أَ قَرِيبٌ مَّا تُوعَدُونَ أَمْ يجْعَلُ لَهُ رَبى أَمَداً»: کلمه «أمد» به معناى غايت است. و آيه شريفه به منزله پيشگيرى از يک توهمى است که حال مشرکان اقتضاى آن را دارد. گويا وقتى تهديد را شنيده اند، پرسيده اند: اين تهديد چه روزى به وقوع مى پيوندد؟ در پاسخ به ايشان فرموده: بگو من نمى دانم نزديک است، يا دور... «عَالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً»: يعنى احدى را بر غيب خود اظهار نمى کند، و اظهار کسى بر هر چيز، به معناى آن است که او را در رسيدن به آن چيز کمک کنى و او را بر آن مسلط سازى. مى فرمايد: من کسى را براى احاطه به غيب خودم کمک نمى کنم، و بر غيب خود مسلط نمى سازم. و کلمه «عَالِمُ الغَيب»، خبرى است براى مبتدايى که حذف شده، و تقدير کلام: «هُوَ عَالِمُ الغَيب» است، و مفاد کلمه به کمک سياق اين است که مى خواهد بفهماند علم غيب، مختص به خداى تعالى است، و علم او، ظاهر و باطن سراسر عالَم را فرا گرفته. و به همين جهت، براى نوبت دوم، غيب را به خودش نسبت داد و فرمود: کسى را بر غيب خود مسلط نمى کند، و نفرمود: کسى را بر آن مسلط نمى کند تا اختصاص را برساند، و گرنه نمى رسانيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۸۳ و معناى آيه اين است که: خداى تعالى، عالِم به تمامى غيب ها است. آن هم به علمى که اختصاص به خودش دارد. پس هيچ کس از مردم را به غيب خود - که مختص به خودش مى باشد - آگاه نمى کند. در نتيجه مفاد آيه، سلب کلى است. هرچند بعضى از مفسران اصرار ورزيده اند در اين که مفاد آن سلب جزیى است، و مى خواهد بفرمايد خداى تعالى، تمامى غيب خود را در اختيار کسى قرار نمى دهد. و مؤيّد گفتار ما، ظاهر سياق آياتى است که به زودى مى آيد. رده:تفسیر المیزان