المیزان جلد۲۰ بخش۱۵
اشاره به مضامين سوره مبارکه دهر
«بیان آیات»
اين سوره در آغاز، خلقت انسان را بعد از آن که نامى از او در ميان نبود، خاطرنشان مى سازد، و سپس مى فرمايد که: خداى تعالى او را به راهى که تنها راه اوست، هدايت کرد. حال يا اين انسان شکر هدايتش را مى گزارد، و يا کفران مى کند.
آنگاه مى فرمايد: براى «کافران» انواعى از عذاب و براى «ابرار»، الوانى از نعمت آماده کرده، و اوصاف آن نعمت ها را در طى هجده آيه شرح مى دهد. و همين دليل است بر اين که مقصود اصلى هم، بيان همين جهت بوده.
و پس از بيان اوصاف آن نعمت، روى سخن را به رسول گرامى خود نموده مى فرمايد: قرآن نازل شده از ناحيه اوست، و مايه تذکّر بشر است. پس بايد که در برابر حکم پروردگار خود صابر باشد، و هوا و هوس هاى کفّار را پيروى نکند. و بايد که پروردگار خود را، صبح و شام، به ياد بياورد و براى او شب ها به سجده بيفتد، و شبى طولانى تسبيح گويد.
و اين سوره، به شهادت سياقى که دارد، يا همه اش و يا حداقل اوائل آن که دوازده آيه است، در مدينه و نُه آيه ذيلش، در مکّه نازل شده است. روايات ائمه اهل بيت «عليهم السلام»، همه متفق اند بر اين که اين سوره در مدينه نازل شده. روايات اهل سنت هم، در اين باره بسيار زياد است.
با اين حال بعضى گفته اند: اين سوره تمامی اش در مکّه نازل شده، و به زودى بحث مفصل در اين باره، در بحث روايتى آينده - إن شاء اللّه - خواهد آمد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۹۳
«هَلْ أَتى عَلى الإنسانِ حِينٌ مِّنَ الدَّهْرِ لَمْ يَکُن شيْئاً مَّذْکُوراً»:
استفهام در اين آيه براى تثبيت مطلب است، و در نتيجه معنا را به طور سربسته اثبات مى کند، و معناى آن اين است که: به طور مسلّم، روزگارى بوده که نام و نشانى از انسان نبوده. و چه بسا مقصود آن مفسّرى هم که گفته کلمۀ «هَل» در اين آيه، به معناى کلمۀ «قَد» است، همين باشد. نه اين که خواسته باشد بگويد: يکى از معانى کلمۀ «هَل»، «به تحقيق» است، که بعضى خيال کرده اند.
و مراد از «انسان» در اين آيه، جنس بشر است. و اما اين که بعضى گفته اند: مراد از آن، آدم ابوالبشر است، با آيه بعدى سازگار نيست. چون آدم ابوالبشر از نطفه خلق نشده، و آيه بعدى در باره همين انسان مى فرمايد: «إنّا خلقنا الإنسَانَ مِن نُطفَة».
و کلمۀ «حين» به معناى يک قطعه محدود از زمان است. حال چه کوتاه باشد و چه طولانى. و کلمۀ «دهر»، به معناى زمانى ممتد و طولانى و بدون حد است. يعنى زمانى که نه اولش مشخص است، و نه آخرش.
مراد از اين که «انسان»، شئ قابل ذکرى نبوده
و منظور از جمله «شيئا مَذکُوراً» اين است که انسان چيزى نبود که با ذکر نامش، جزو مذکورات باشد. مثلا چيزى در مقابل زمين يا آسمان و خشکى و ترى و غيره بوده باشد. و بدين جهت، نامى از او در ميان نبود. هنوز خلق نشده بود تا موجود بشود و مثل ساير موجودات نامش برده شود و گفته شود: آسمان، زمين، انسان، درخت و غيره.
پس مذکور بودن انسان کنايه است از موجود بودن بالفعل او، و نفى آن، يعنى نفى مذکور بودنش تنها به مذکور بودنش خورده، نه به اصل شئ بودن انسان. نمى خواهد بفرمايد: انسان شئ نبود، چون مى دانيم «شئ» بوده، ولى شئ اى که مذکور شود نبوده. شاهدش اين است که مى فرمايد: «إنّا خَلَقنَا الإنسَانَ مِن نُطفَة...». براى اين که مى فهماند که مادۀ انسان موجود بوده، وليکن هنوز بالفعل به صورت انسان در نيامده بود.
و زمينه آيه شريفه و آيات بعدش، زمينۀ احتجاج است. مى خواهد بفهماند انسان موجودى است حادث، که در پديد آمدنش، نيازمند به صانعى است تا او را بسازد و خالقى که او را خلق کند، و همين طور هم بوده است. پروردگارش او را آفريده و به تدبير ربوبيش به ادوات شعور، يعنى سمع و بصر مجهزش کرده، تا با آن ادوات شعور به راه حق هدايت شود. راهى که در طول حياتش واجب است طى کند. حال اگر کفران کند، به سوى عذابى اليم مى رود، و اگر شکر کند، به سوى نعيمى مقيم سير مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۹۴
و معناى آيه اين است که: «هَل أتى: قَد أتى»: به تحقيق آمد بر آدمى، قطعه اى محدود از زمانى ممتد و غيرمحدود، در حالى که انسان بالفعل در شمار مذکورات نبود.
«إِنَّا خَلَقْنَا الإنسانََ مِن نُّطفَةٍ أَمْشاجٍ نَّبْتَلِيهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِيعَا بَصِيراً»:
کلمه «نطفه»، در اصل به معناى آبى اندک بوده، و سپس استعمالش در آب ذکوريت حيوانات که منشأ توليد مثل است بر معناى اصلى غلبه يافته. و کلمه «امشاج»، جمع کلمه «مَشيج» و يا «مَشَج» - به دو فتحه - و يا مَشِج - به فتحه اول و کسره دوم - است، و اين سه کلمه به معناى مخلوط و ممتزج است، و اگر نطفه را به اين صفت معرفى کرده، به اعتبار اجزاى مختلف آن و يا به اعتبار مخلوط شدن آب نر با آب ماده است.
و کلمه «إبتلاء» - که جمله «نَبتَلِيهِ» از آن مشتق است - به معناى نقل چيزى از حالى به حالى و طورى به طور ديگر است. مثلا طلا را در بوتۀ ابتلا مى کنند، تا ذوب شود و به شکلى که مى خواهند در آيد. و خداى تعالى، انسان را ابتلا مى کند. يعنى از نطفه خلقش مى کند، و سپس آن نطفه را علقه و علقه را مُضغه مى کند، تا آخر اطوارى که يکى پس از ديگرى به او مى دهد، تا در آخر خلقتى ديگرش مى کند.
بعضى از مفسّران گفته اند: مراد از ابتلاى انسان، امتحان او از راه تکليف است، ليکن اين سخن با تفريع «فَجَعَلنَاهُ سَمِيعاً بَصِيراً» نمى سازد. چون سميع و بصير شدن انسان، نمى تواند متفرّع بر امتحان انسان باشد.
و اگر مراد از آن تکليف بود، جا داشت تکليف را متفرع بر سميع و بصير بودن انسان کند، نه به عکس. و اگر از اين اشکال جواب بدهند و بگويند کلام پس و پيش شده، و تقدير: «خَلَقنَاهُ مِن نُطفَة أمشَاجٍ فَجَعَلنَاهُ سَمِيعاً بَصِيراً لِنَبتَلِيه» است، قابل اعتنا نيست.
«فَجَعلنَاهُ سَميعاً بَصِيراً» - سياق آيات و مخصوصا آيه «إنّا هَدَينَاهُ السّبِيل...» مى فهماند که ذکر سميع و بصير کردن بشر، براى اين بوده که به وسيله آن تدبير ربوبى را به یاد آورده، بفهماند تدبير ربوبى اقتضا کرد تا براى رساندن انسان به غايت هستی اش، او را سميع و بصير کند، تا آيات داله بر مبدأ و معاد را ببيند، و کلمۀ حق را که از جانب پروردگارش و از راه ارسال رُسُل و انزال کُتُب مى رسد، بشنود. و اين ديدن و شنيدن، او را به سلوک راه حق، و سير در مسير حيات ايمان و عمل صالح وادار سازد. اگر وادار شد، خداى تعالى او را به نعيم ابدى مى رساند و گرنه به عذاب مخلّد دچارشان مى سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۹۵
در آيه مورد بحث، با اين که کلمۀ «انسان» قبلا ذکر شده بود، و جا داشت به ضمير آن اکتفا کند و بفرمايد «إنّا خَلَقنَاهُ...»، اگر دوباره خود کلمه را ذکر کرد، به حکم اين که همواره وضع اسم ظاهر در موضع ضمير براى افادۀ نکته اى است، براى اين بوده که مسجّل کند خداى تعالى خالق و مدبّر امر او است.
و معناى آيه اين است که: ما انسان را از نطفه اى خلق کرديم که اجزايى است مختلط و ممتزج، در حالى که ما او را از حالى به حالى، و از طورى به طورى نقل مى دهيم، و به همين منظور او را سميع و بصير کرديم، تا دعوت الهى را که به وى مى رسد، بشنود و آيات الهى و دالّه بر وحدانيت او و بر نبوت و معاد را ببيند.
«إِنَّا هَدَيْنَاهُ السبِيلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً»:
کلمه «هدايت»، به معناى ارائه طريق است، نه رساندن به مطلوب. و مراد از «سبيل»، سبيل به حقيقت معناى کلمه است و آن، مسيرى است که آدمى را به غايت مطلوب برساند، و غايت مطلوب همان «حق» است.
و کلمه «شُکر»، به معناى آن است که نعمت را طورى آشکار به کار ببرى که به همه بفهمانى اين نعمت را فلان مُنعم به من داده، و ما تفسير اين کلمه را در ذيل آيه «وَ سَيَجزِى اللّهُ الشّاکِرين» ايراد نموده، گفتيم: حقيقت «شاکر بودن» بنده براى خدا اين است که خالص براى پروردگارش باشد، و در مقابل، «کفران» به معناى استعمال آن به نحوى است که از خلق بپوشانى که اين نعمت از منعم است.
و دو جمله «إمّا شَاکِراً» و «وَ إمّا کَفُوراً»، دو حال هستند از ضمير در «هَدَينَاهُ»، نه از کلمۀ «سَبيل» - که بعضى پنداشته اند - و کلمۀ «إمّا = يا» تقسيم و تنويع را مى رساند. و آيه را چنين معنا مى دهد: مردم در قبال هدايتى که ما کرديم، دو قسم و دو نوعند. يا شاکرند و يا کفور. خلاصه چه شاکر باشند و چه کفور، به هرحال هدايت شده اند.
و تعبير به «إمّا شَاکِراً وَ إمّا کَفُوراً»، بر دو نکته دلالت دارد:
نکته اول اين که: مراد از «سبيل»، سنت و طريقه اى است که بر هر انسانى واجب است که در زندگى دنيایی اش آن را بپيمايد و با پيمودن آن، به سعادت دنيا و آخرت برسد، که اين سبيل، او را به کرامت زُلفى و قرب پروردگارش سوق مى دهد. کرامتى که حاصلش دين حق است که نزد خداى تعالى، همان اسلام است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۹۶
اين را گفتيم تا روشن گردد اين که بعضى از مفسّران، «سبيل» را به راه بيرون شدن انسان از رحم تفسير کرده اند، تفسير صحيحى نيست.
نکته دوم - که اين تعبير بر آن دلالت دارد - اين است که: آن سبيلى که خدا بدان هدايت کرده، سبيلى است اختيارى و شکر و کفرى که مترتب بر اين هدايت است، در جو اختيار انسان قرار گرفته. هر فردى به هر يک از آن دو که بخواهد، مى تواند متصف شود، و اکراه و اجبارى در کارش نيست.
همچنان که در جاى ديگر فرمود: «ثُمّ السّبِيلَ يَسّرَهُ»، و اين که در آخر سوره فرموده: «فَمَن شَاءَ اتّخَذَ إلى رَبّهِ سَبِيلاً وَ مَا تَشَاؤُنَ إلّا أن يَشَاءَ الله»، مى فهماند آنچه از بنده وابسته به ارادۀ خداى تعالى است، مشيّت بنده است، نه عمل بنده، که مورد مشيّت خودِ بنده است. پس اين آيه هم نمى خواهد تأثير مشيّت بنده در عمل او را نفى کند، که مکرر در اين کتاب به اين نکته اشاره کرده ايم.
فرق بين هدايت تکوينى و هدايت تشريعى
و هدايتى که خود نوعى اعلام از ناحيه خداى تعالى و علامت گذارى بر سر راه بشريت است، دو قسم است:
قسم اول هدايت فطرى است: و آن عبارت از اين است که بشر را به نوعى خلقت آفريده، و هستيش را به الهامى مجهز کرده که با آن الهام اعتقاد حق و عمل صالح را تشخيص مى دهد، همچنان که در جاى ديگر فرمود: «وَ نَفسٍ وَ مَا سَوّيهَا * فَألهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقوَيهَا» و از اين آيه شريفه وسيع تر و عمومى تر آيه زير است که مى فرمايد: «فَأقِم وَجهَکَ لِلدّينِ حَنِيفاً فِطرَتَ اللّهِ الّتِى فَطَرَ النّاسَ عَلَيهَا لا تَبدِيلَ لِخَلقِ اللّهِ ذَلِکَ الدّينُ القَيّم» و فطرت خداى را حاکم بر تمامى خلائق مى داند، نه تنها بر انسان.
قسم دوم هدايت کلامى و زبانى است: که از طريق دعوت انجام مى شود، يعنى خداى تعالى انبيايى را مبعوث، و رسلى را ارسال، و کتبى را انزال، و شرايعى را تشريع مى کند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۹۷
و به اين وسيله پيش پاى بشر را در زندگی اش روشن، و سعادت و شقاوتش را بيان مى کند، و اين دعوت به طور مدام در بين بشر جريان داشته، و به وسيله دعوت فطرت تآييد مى شده، همچنان که فرمود: «إنّا أوحَينَا إلَيکَ کَمَا أوحَينَا إلى نُوحٍ وَ النّبِيّينَ مِن بَعدِهِ... رُسُلاً مُبَشّرِينَ وَ مُنذِرِينَ لِئَلّا يَکُونَ لِلنّاسِ عَلَى اللّه حُجّةً بَعدَ الرُّسُل».
و بين اين دو هدايت فرق هايى است. يکى اين است که: هدايت فطرى عمومى است و به همه مى رسد، احدى از انسان ها نيست که از اين عموميت مستثنى باشد. براى اين که هدايت فطرى لازمه خلقت بشر است، و در همه افراد در آغاز خلقتشان بالسويه موجود است.
چيزى که هست، بسا مى شود به خاطر عواملى، ضعيف و در بعضى در نهايت بى اثر مى گردد و آن عوامل، امورى است که نمى گذارد انسان متوجه شود به اين که عقل و فطرتش او را به چه مى خواند، و يا اگر چنين شواغل و موانعى در کار نيست و دعوت عقل و فطرتش را خوب مى فهمد، ليکن ملکات زشتى که (در اثر تکرار گناه) در دلش رسوخ يافته، نمى گذارد دعوت فطرت را اجابت کند. از قبيل: ملکۀ عناد، لجاجت و نظایر آن، که خداى تعالى در آيه زير، جامع همۀ آن ها را «هواى نفس» معرفى نموده، فرموده:
«أفَرَأيتَ مَن اتّخَذَ إلهَهُ هَويهُ وَ أضَلّهُ اللّهُ عَلى عِلمٍ وَ خَتَمَ عَلى سَمعِهِ وَ قَلبِهِ وَ جَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشَاوَة فَمَن يَهدِيهِ مِن بَعدِ الله»، و هدايتى که در اين آيه از هواپرستان نفى شده، هدايت به معناى «ايصال به مطلوب» است، نه هدايت به معناى «ارائه طريق».
خلاصه مى خواهد بفرمايد: ما او را به مطلوبش نمى رسانيم، نه اين که هدايت نمى کنيم، چون دنباله آيه آمده: «وَ أضَلَّهُ اللّهُ عَلى عِلمٍ».
و اما هدايت زبانى که دعوت دينى متضمن آن است، چيزى نيست که خداى تعالى از کسى دريغ بدارد. اين هدايت بايد به جامعه برسد و در معرض و دسترس عقل ها قرار گيرد، تا هر کس که حق را بر باطل مقدم مى دارد، دسترسى به آن هدايت داشته باشد.
و اما اين که اين هدايت به تک تک افراد جامعه برسد، چه بسا فراهم نشود. چون بسا مى شود علل و اسبابى که وسيله ابلاغ اين هدايت به تک تک افراد است، در پاره اى جوامع و يا پاره اى زمان ها و يا پاره اى اشخاص مساعدت نکند. چون معمولا هيچ انسانى چيزى را بى واسطه يا با واسطه از تمامى افراد بشر نمى خواهد، و اگر بخواهد، نمى تواند خواسته خود را به تمام افراد بشر برساند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۹۸
آيه شريفه «وَ إن مِن أمّةٍ إلّا خَلا فِيهَا نَذِير» به معناى اول، و آيه «لِتُنذِرَ قَوماً مَا أنذِرَ آبَاؤُهُم فَهُم غَافِلُونَ» به معناى دوم اشاره دارد. پس همين که دعوت انبيا به آدمى برسد و به طورى برسد که حق برايش روشن گردد، حجت خدا بر او تمام مى شود، و کسى که اين دعوت به وى نرسد، و يا اگر رسيد آن طور واضح که حق برايش منکشف شده باشد نرسيده، چنين کسى را خداى تعالى مورد فضل خود قرار داده، او را مستضعف خوانده، در باره آنان فرموده: «إلّا المُستَضعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَ النّسَاءِ وَ الوِلدَانِ لا يَستَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لا يَهتَدُونََ سَبِيلاً».
و يکى از ادله اى که دلالت مى کند بر اين که دعوت الهى - که همان هدايت به سبيل است - حق و واجب الاتباع بر انسان است، اين است که فطرت انسان بدان حکم مى کند، و خلقتش مجهّز به جهازى است که آن جهاز نيز؛ آدمى را به سوى آن سبيل - که همان اعتقاد حق و عمل صالح است - دعوت مى کند.
و علاوه بر اين، در خارج هم اين دعوت از طريق نبوت و رسالت صورت گرفته، و معلوم است که سعادت هر موجودى و کمال وجودش در آثار و اعمالى است که مناسب با ذات او و سازگار با ادوات و قوايى باشد که مجهز به آن است. انسان هم از اين کليت مستثنى نيست، سعادت و کمال او نيز در پيروى دين الهى است، که سنت حيات فطرى اوست. سنتى که هم عقلش بدان حکم مى کند و هم انبيا و رسولان «عليهم السلام» به سوى آن دعوتش کرده اند.
«إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلْکَافِرِينَ سلَاسِلا وَ أَغلَالاً وَ سعِيراً»:
کلمه «إعتاد» به معناى تهيه کردن است، و کلمه «سَلاسِل» جمع سلسله است، که به معناى قيدى است که دست و پاى مجرم را با آن مى بندند. و کلمه «أغلال» جمع «غُل» - به ضمۀ غين - است، که به گفته بعضى به معناى قيدى است که دست و پاى مجرم را به گردنش مى بندند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۹۹
راغب مى گويد: بنابراين، غل در خصوص چيزى استعمال مى شود که اعضاى مجرم در وسط آن جمع مى شود. و کلمۀ «سَعِير»، به معناى آتش افروخته است، و معناى آيه روشن است.
و اين آيه شريفه، به عاقبت وخيم انسان کفورى که قبلا در جملۀ «إمّا شَاکِراً وَ إمّا کَفُوراً» نامش به ميان آمده بود، اشاره مى کند. و اگر جزاى انسان کفور را بر جزاى انسان شاکر مقدم داشت، براى اين بود که در مورد «کفور» کلام را مختصر نموده، سپس به طور مفصل به جزاى افراد شاکر بپردازد.
«إِنَّ الاَبْرَارَ يَشرَبُونَ مِن کَأْسٍ کانَ مِزَاجُهَا کافُوراً»:
کلمه «کَأس» به معناى ظرف مخصوص نوشيدنى ها است. البته در صورتى که نوشيدنى در آن باشد. و کلمه «مِزاج» به معناى هر چيزى است که به وسيله آن، امتزاج صورت مى گيرد. نظير کلمه «حزام» که به معناى چيزى است که به وسيله آن عمل «حزم» انجام مى شود. و معناى کلمه «کافور» معروف است، و هر چيز خُنَک و خوشبويى را به آن مَثَل مى زنند. ولى بعضى گفته اند: در اين جا، نام چشمه اى است در بهشت.
مراد از «ابرار»، و صفات آنان
و کلمه «أبرار»، جمع کلمه «بَر» - به فتحه باء - است، و کلمه «بر» صفت مشبّهه از مصدر «بِر» - به کسره باء - است، که به معناى احسان است. و اين معنا در مورد کسى صادق است که عمل خود را نيکو بسازد، و از نيکو ساختن آن هيچ نفعى که عايد خودش بگردد، در نظر نگرفته باشد. نه جزايى که در مقابل عملش به او بدهند، و نه حتى تشکرى را.
و خلاصه کلمه «بَر» - به فتحه باء - به معناى کسى است که خير را بدان جهت که خير است مى خواهد، نه بدان جهت که اگر انجام دهد نفعى عايدش مى شود، بلکه حتى در صورتى هم که خودش آن را دوست نمى دارد، صرفا به خاطر اين که خير است انجام مى دهد، و بر تلخى آن که مخالف با خواهش نفسش است صبر مى کند، و عمل خير را بدان جهت که فى نفسه خير است انجام مى دهد، هرچند به زحمت و ضرر خود تمام شود، نظير وفاى به نذر. و يا بدان جهت که براى ديگران نافع است، انجام مى دهد، مانند اطعام طعام به بندگان مستحق خدا.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۰۰
و با در نظر گرفتن اين که هيچ خير و صلاحى در هيچ عملى نيست مگر با ايمان به خدا و رسولش و ايمان به روز جزا، همچنان که در آيه «أُولئِکَ لَم يُؤمِنُوا فَأحبَطَ اللّهُ أعمَالَهُم» و آياتى ديگر از اين معنا خبر داده.
لذا «أبرار»، کسانى هستند که عمل خير را به خاطر ايمان به خدا و رسول او و روز جزا انجام مى دهند. چون ايمانشان، ايمان رشد و بصيرت است. يعنى خود را بنده و مملوک پروردگار خود مى دانند، و معتقدند که خلق و امرشان به دست اوست، و خودشان مالک نفع و ضررى براى خود نيستند. قهرا معتقدند که نبايد اراده کنند مگر چيزى را که پروردگارشان اراده کرده، و انجام ندهند مگر عملى را که او بپسندد. در نتيجه اراده او را بر اراده خودشان مقدم مى دارند، و براى خشنودى او عمل مى کنند، هرچند که به ضرر خودشان تمام شود، بر آن ضرر و ناسازگارى با ميل درونى خود صبر مى کنند، و زحمت اطاعت او را تحمل نموده، آنچه مى کنند، به خاطر خشنودى او مى کنند، و در نتيجه، در مرحله عمل عبوديت را خالص براى خدا مى سازند.
اين صفات همان صفاتى است که خداى سبحان، «ابرار» را با آن توصيف کرده. اينک، آيات آن از نظر خواننده مى گذرد: «إنّمَا نُطعِمُکُم لِوَجهِ اللّه لا نُرِيدُ مِنکُم جَزَاءً وَ لا شُکُوراً». «وَ جَزَيهُم بِمَا صَبَرُوا». «لَيسَ البِرّ أن تُوَلُّوا وُجُوهَکُم قِبَلَ المَشرِقِ وَ المَغرِبِ وَلکِنَّ البِرَّ مَن آمَنَ بِالله».
و ما در تفسير همين آيه در سوره «بقره»، سخنى پيرامون معناى «بر» داشتيم؛ در آيه ۱۵ سوره «مطففين» نيز، بحثى خواهيم داشت، إن شاء الله.
و از آيه مورد بحث که مى فرمايد: «إنّ الأبرَارَ يَشرَبُونَ ...» از آن جا که در مقابل آيه: «إنّا أعتَدنَا لِلکَافِرِين ...» - که بيانگر حال کفّار در آخرت است - قرار گرفته، اين معنا به ذهن مى آيد که مى خواهد حال «ابرار» در آخرت را بيان کند و بفهماند که ايشان، در بهشت از شرابى ممزوج به کافور مى نوشند، شرابى خُنَک و معطر.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۰۱
«عَيْناً يَشرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونهَا تَفْجِيراً»:
کلمه «عَيناً» اگر منصوب شده، به خاطر حذف حرف جر بوده، و تقدير آن «مِن عَينٍ» بوده است. ممکن هم هست به خاطر اختصاص منصوب شده، و تقدير کلام «أخص عَيناً» بوده باشد. يعنى نوشيدن از کأس را که گفتيم از هر کأسى نيست، بلکه آن کأس را اختصاص مى دهم به چشمه اى که چنين و چنان است. و کلمه «شرب» - به طورى که گفته شده - هم به خودى خود متعدى مى شود و مى گويى: «شَرِبتُ المَاءَ: آب را نوشيدم»، و هم با حرف باء متعدى مى شود و مى گويى: «شَرِبتُ بِالکَأس = با کاسه نوشيدم». پس هر دو يک معنا را مى رساند.
و اگر از نوشندگان آن کأس تعبير به عباد اللّه کرد، براى اين بود که اشاره کند به اين که اگر از آن کأس مى نوشند، به خاطر اين است که به زيور عبوديت آراسته شدند، و به لوازم آن عمل کردند، اين معنا از سياق فهميده مى شود.
و «تَفجِير عَين» عبارت است از شکافتن زمين براى جارى ساختن آب هاى زير زمينى، و ما ناگزيريم در اين جا، تفجير عين را حمل کنيم بر صرف خواستن آن. چون اين معنا مسلّم است که جارى ساختن چشمه هاى بهشتى، نيازمند بيل و کلنگ نيست. آرى نعمت هاى بهشتى، به جز خواست و اراده اهل بهشت، هيچ هزينه ديگرى لازم ندارد. همچنان که فرمود: «لَهُم مَا يَشَاؤُنَ فِيهَا».
==بیان تجسّم اعمال «أبرار» در جهان آخرت==
و اين دو آيه، همانطور که قبلا اشاره کرديم، تنعّم ابرار را بيان مى کند، که چگونه از شراب بهشت و آخرت متنعم مى شوند. ديگران هم دو آيه مورد بحث را به همين معنا تفسير کرده اند، و بعيد نيست که اين دو آيه در مقام بيان حقيقت عمل صالح آنان بر اساس تجسم اعمال باشد، و بفهماند وفاى به نذر و اطعام طعام براى رضاى خدا، ظاهرش وفا و اطعام طعام است، اما باطنش، نوشيدن از کأسى است که مزاجش کافورى است. آن هم از چشمه اى که به طور مستمر، خودشان با اعمال صالح خود مى شکافند، و به زودى حقيقت عملشان در جنّة الخُلد برايشان ظاهر مى شود، هرچند که در دنيا به صورت وفا و اطعام طعام است.
در نتيجه، دو آيه مورد بحث در مجراى امثال آيه «إنّا جَعَلنَا فِى أعنَاقِهِم أغلالاً فَهِىَ إلى الأذقَانِ فَهُم مُقمَحُون» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۰۲
مؤيّد اين معنا، ظاهر جملۀ «يَشرَبُونَ» و جملۀ «يَشرَبُ بِهَا» است، که مى فهماند همين حالا مشغول نوشيدن اند، نه اين که در قيامت مى نوشند، و گرنه مى فرمود: «سَيَشرَبُونَ»، و «سَيَشرَبُوا بِهَا».
علاوه بر اين، نوشيدن، وفا کردن، اطعام نمودن و ترسيدن، همه را در يک سياق آورده و فرموده: «يَشرَبُونَ، يُوفُونَ، يَخَافُونَ، يُطعِمُونَ»، و نيز ذکر تفجير در جملۀ «يُفَجّرُونَهَا تَفجِيراً» مؤيّد ديگرى است، براى اين که ظهور دارد در اين که شکافتن چشمه و جارى ساختن آب آن را با اسباب اين کار انجام مى دهند، که همان وفا و اطعام و خوف است. پس حقيقت اين اعمال، همان تفجير عين است.
مفسّران، در تفسير مفردات اين دو آيه و اعراب آن ها، سخنانى بسيار و مختلف دارند که در تفاسير مفصل آمده، هر کس بخواهد از آنها مطلع شود، بايد به تفاسير مطوّل مراجعه کند.
«يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ يَخَافُونَ يَوْماً کَانََ شَرُّهُ مُستَطِيراً»:
کلمه «مُستَطِير»، اسم فاعل از فعل «استطار» است، که به معناى فاش کردن و منتشر کردن در اقطار است به منتها درجه انتشار. و به طورى که گفته اند: اين کلمه، بليغ تر از کلمه «طَارَ» است. وقتى مى گويند: «استَطَارَ الحَرِيق»، معنايش اين است که دامنۀ آتش سوزى گسترده شد. و يا وقتى مى گويند: «استَطَارَ الفَجر»، معنايش اين است که روشنى صبح گسترده گشت. و منظور از استطار شرّ آن روز، شرّ روز قيامت است، که روز به نهايت رسيدن شداید و اهوال و عذاب ها است.
و مراد از «ايفاى به نذر»، همان معناى معروف آن است. و اين که بعضى گفته اند: مراد از آن، تصميم قلبى بر عمل به واجبات، و يا پيروى شارع در همه احکام اوست، خلاف ظاهر لفظ است، و هيچ دليلى در کلام بر اين سخن دلالت نمى کند.
سبب و محلّ نزول آيه: «و يطعمون الطعام على حبّه ...»
«وَ يُطعِمُونَ الطعَامَ عَلى حُبِّهِ مِسکِيناً وَ يَتِيماً وَ أَسِيراً»:
ضمير در جمله «عَلى حُبِّهِ» - به طورى که از ظاهر عبارت بر مى آيد - به کلمه «طَعام» بر مى گردد، و منظور از «حُبّ طَعام» اشتياق و اشتهاى زياد به طعام است، به خاطر شدت احتياج به آن. مؤيّد اين معنا آيه شريفه «لَن تَنَالُوا البِرّ حَتّى تُنفِقُوا مِمّا تُحِبُّون» است.
ولى بعضى از مفسّران گفته اند: ضمير به خداى سبحان بر مى گردد، و معناى آيه اين است که طعام را به خاطر محبتى که به خدا دارند، به ديگران مى خورانند؛ نه به خاطر ثوابى که خدا به ايشان بدهد. ليکن جمله «إنّمَا نُطعِمُکُم لِوَجهِ الله» - که حکايت کلام ايشان است - اين نظريه را دفع مى کند. زيرا با بودن اين جمله، ديگر احتياج نبود که بفرمايد: «طعام را به خاطر محبت به خدا انفاق مى کنند». لذا به خاطر اين که تکرار بدون جهتى در آيات نشده باشد، ناگزير بايد بگوييم منظور از «حُبِّهِ»، حبّ طعام است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۰۳
از اين نظريه ضعيف تر، نظريه آن مفسّر ديگر است که گفته: ضمير در «حُبّه» به اطعام که از جملۀ «يُطعِمُونَ» فهميده مى شود، بر مى گردد. براى اين که اگر منظور از «حُبّ إطعام» حقيقت معناى آن است، عمل اطعام فى نفسه فضيلتى نيست که خداى تعالى آن را بستايد. و اگر منظور اين است که «إطعام طعام» را با طيب خاطر و بدون تکلف انجام مى دهند، خلاف ظاهر آيه است، بلکه ظاهر آيه همين است که ضمير به کلمۀ «طَعام» برگردد.
و مراد از «مِسکين» و «يتيم» معلوم است. و مراد از «اسير»، هم همان معنايى است که از اين اسم به ذهن مى رسد. يعنى کسى که از اهل «دار الحرب» گرفتار مسلمين شده باشد. و اما اين که بعضى منظور از «اسير» را مسلمان اسير شده در دست کفار و يا محبوس و يا برده و يا زنان اسير در دست مردان دانسته اند، ادعاهايى است بدون هيچ دليل، و به خاطر اثبات آن خود را به زحمت انداخته اند.
آنچه تنبّه بدان لازم است، اين است که سياق اين آيات، سياق داستان سرایى است. داستان مردمى از مؤمنين که قرآن نامشان را ابرار خوانده، و از پاره اى کارهايشان، يعنى وفاى به نذر و إطعام مسکين و يتيم و اسيرشان خبر داده، ايشان را مى ستايد و وعده جميلشان مى دهد.
معلوم مى شود سبب نزول اين آيات هم همين داستان بوده، و اين داستان در خارج واقع شده، نه اين که بخواهد يک قصه فرضى را جعل کند. آنگاه آثار خوب آن را بر شمرده، و کسانى را که آنچنان عمل کنند، وعده جميل بدهد.
نکته ديگرى که بايد بدان توجه داشت، اين است که در اين آيات، يکى از سه طايفه اى که به وسيله ابرار إطعام شده اند، اسير دانسته، و اين خود شاهد بر آن است که آيات در مدينه نازل شده، و داستان بعد از هجرت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و قوّت يافتن اسلام و غلبۀ مسلمين بر کفار و مشرکان اتفاق افتاده، نه قبل از آن.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۱ سوره انسانآیه ۲ سوره انسانآیه ۳ سوره انسانآیه ۴ سوره انسانآیه ۵ سوره انسانآیه ۶ سوره انسانآیه ۷ سوره انسانآیه ۸ سوره انسانآیه ۹ سوره انسانآیه ۱۰ سوره انسانآیه ۱۱ سوره انسانآیه ۱۲ سوره انسانآیه ۱۳ سوره انسانآیه ۱۴ سوره انسانآیه ۱۵ سوره انسانآیه ۱۶ سوره انسانآیه ۱۷ سوره انسانآیه ۱۸ سوره انسانآیه ۱۹ سوره انسانآیه ۲۰ سوره انسانآیه ۲۱ سوره انسانآیه ۲۲ سوره انسان