=== قاموس قرآن ===
این کلمه که مراد از آن زمین ماست 461 بار در قرآن آمد است: امّا همیشه به لفظ مفرد در روایت و نهج البلاغه بلفظ جمع «اَرَضون، ارضین» نیز آمده است شاید آن در آخر بحث: بررسی شود. امّا این که در قرآن مجید همواره مفرد آمده، به احتمال قوی علتش آن است که آنچه غیر از زمین است نسبت به ما آسمان محسوب میشود مثلاً مریخ گر چه فی حد نفسه یک کره و زمین است ولی نسبت به ما که بالای سر ماست آسمان حساب میشود، علی هذا ما را یک زمین بیشتر نیست که زیر پای ماست. اذاست که قرآن آن را همواره مفرد بکار برده است. در کلام اللّه مجید راجع به زمین مسائلی و حقائقی بیان شده که به بعضی از آنها اشاره میکنیم: 1 - زمین و آسمان در ابتدای خلقت، همه بسته و یک چیز بودند در اثر انبساط تدریجی وسعت یافته و از هم جدا شدهاند [انبیاء:30] مگر کفار ندانستهاند که آسمانها و زمین پیوسته و توی هم بودند، آنها را از همدیگر بازشان کردیم؟ رَتْق به معنی اجزاء شیی متصل است. اگر مراد از «السموات» تمام جهانها و منظومه هاباشد. مسئله رتق و فتق شامل تمام عالم است و اگر مراد آسمانهای هفت گانه اطراف زمین باشد که محیط بر زمیناند، آنوقت معنی آیه این است که: زمین با آسمانهای هفت گانه آن، ابتدا در هم فرو رفته و یکی بودهاند بتدریج به صورت فعلی در آمدهاند نا گفته نماند «السموات» جمع محلی به الف و لام مفید عموم است و کلمه «فاطر السموات و الارض» به معنی شکافنده زمین و آسمانها در 7 محل از قرآن ذکر شده و سموات همه با الف و لام آمدهاند علی هذا احتمال قوی میرود که مراد از «السموات و الارض» تمام کاینات باشد. در کتاب آغاز و انجام جهان ص 63 گوید: در قرآن کریم «سموات» که با «ارض» هم استعمال شده به معنی همه جهانهای غیر از زمین آمده است [جاثیة:36] «رَبِّ العالَمینَ» که بی واو است بدل است از «رَبِّ السَّمواتِ وَ رَبِّ الارض» پس بایستی که پرورنده جهانها مساوی باشد با پرورنده آسمانها و زمین پس بایستی که «سموات» برابر باشد با (همه جهانها منهای زمین). 2- زمین در دو روز (دو دوران) و پیش از آسمانهای هفت گانه خود آفریده شده، به این آیات توجه کنید که در بند سوم نیز لازم خواهد بود: [فصّلت:9-12]. از این آیات بدست میآید اولاً زمین در دو روز (دو دوران) آفریده شده (البته بدون نبات و حیات و اقوات) «خَلَقَ الارض فی یومین» مراد از روز بطور قطع دوران است نه بیست و چهار ساعت که مدّت گردش وضعی زمین است و همچنین مراد از چهار روز و دو روز، دو دوران و چهار دوران است و مجموع این شش روز به حساب روزهای ما شاید از میلیونها سال بیشتر باشد. استعمال یوم به معنی دوران و مدت مفصلی از زمان، شایع و از معانی مشهور یوم است، ابن اثیر در نهایه گوید: گاهی از یوم مطلق وقت اراده میشود و حدیث «تلک ایّام الهرج» از آن است. راغب در مفردات گوید: گاهی از مدت هر مدتی که باشد با یوم تعبیر میشود. در قرآن مجید هست [آل عمران:140]، [یونس:102] که مراد زمانهای حوادث است [معارج:4]. احتمال قوی آنست که منظور از دو دوران یکی مذاب شدن زمین است، که بصورت گاز مشتعل بود و در اثر کاسته شدن حرارت مذاب گردید، و دیگری انعقاد و انجماد سطح آن است. ثانیاً: تشکیل کوهها و تقدیر اقوات برای موجودات زنده در چهار دوران انجام یافته است «وَ جَعَلَ فیها رَواسِیَ مِنْ فَوُقِها وَ بارَکَ فیها وَ قَدَّرَ فیها اَقْواتَها فی اَرْبَعَةِ اَیّام» و این که بعضی از بزرگان چهار روز را فصول اربعه گرفتهاند بسیار بعید است، زیرا در آیات فوق صحبت از ابتدای خلقت و حالت مذاب بودن زمین و غیرهاست، فصول اربعه حساب بعدهاست و این آیات تفضیل شش روزی است که در آیه [یونس:3] و غیره آمده است: بعد از «اربعة ایّام» فرموده: «ثُمَّ اسْتَوی اِلی السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ...» آن روزها فصولی در بین نبوده است ثالثاً: آسمان که آنوقت دخان (گاز فشرده و غلیظ) بود و زمین که دو دوران دیده و تازه منعقد شده بود، هر دو بیکار از دستور خدا پیروی کردند، در اثر این فرمان گاز فشرده و تیره، رقیق شد و طبقات جوّ را تشکیل داد و در عین حال زمین استعداد یافت و تقدیر اقوات گردید «فَقالَ لَها وَ لِلْاَرْضِ ائِتیا... فَقَضهُنَّ سَبْعَ سَمَواتٍ فی یَوْمَیْنِ». بطور قطع، دو دوران تشکیل آسمانها«سبع سموات فی یومین» با چهار دوران تقدیر اقوات «اربعه ایام» متداخلاند. و خلاصه اینکه زمین در دو روز مذاب و منعقد شد و آسمان به صورت گاز فشرده و تیره از زمین بیرون آمد و اطراف آن را فرا گرفت (این مرحله اول) در مرحله دوّم به زمین و آسمان یک دفعه فرمان رسید «قالَ لَها وَ لِلْاَرْضِ ائتیا» این جمله تکلیف هر دو را در یک وقت اعلام میکند، در نتیجه این فرمان وضع دیگری پیش آمد، و آن اینکه زمین آماده شد و تقدیر اقوات گردید، و گاز فشرده به طبقات هفت گانه جوّ مبدّل گردید کلمه «ثُمَّ» در آیه «ثَمَّ اسْتَوی الی السَّماءِ» راجع به آیه اول است و تقدیر اینطور است «خَلَقَ الاَرْضَ فی یَوْمَیْنِ...ثُمَّاسْتَوی اِلَی السَّماءِ» و آیه وسط «وَ جَعَلَ فیها رَواسیَ مِنْفَوقِها..» توضیح آمادگی زمین در اثر دستور دوم است. اگر دو دوران تشکیل آسمانها با چهار دوران تقدیر اقوات متداخل نباشد لازم میآید که خلقت آسمانها و زمین در هشت روز انجام یافته باشد، حال آنکه خداوند فرموده: «اِنَّ رَبَّکُمُ اللّهُ الَّذی خَلَقَ السَّمواتِ وَ الاَرضَ فی سِتِّةِ اَیَّام» این مطلب در 7 محل به شرح زیر تکرار شده است اعراف:54، یونس:3، هود:7، فرقان:59، سجده:4، ق: 38، حدید:4. اگر گویند: در صورت متداخل بودن دو دوران آسمانها در چهار دوران تقدیر اقوات، معنی این آیه که میگوید [بقره:29] چگونه درست میشود، زیرا «ثمّ» در آیه صریحاً میرساند که تشکیل آسمانها بعد از خلق ما فی الارض بوده است. گوئیم: با قرینه آیات گذشته میفهمیم که مراد از «خَلَقَ لَکُمْ ما فَی الاَرْضِ» مرحله اول است که خمیره ما فی الارض بوده باشد، نه مرحله دوم که تقدیر اقوات است 7 به عبارت دیگر، این «خَلَقَ لَکُمْ» همان «خَلَقَ الاَرْضَ فی یَوْمَیْنِ» است. و چون در آن مرحله، ماده و خمیره تمام اقوات موجود بود، مانعی ندارد که گفته شود: آنچه در زمین است برای شما آفریدیم، در این صورت «ثمّ» در جای خود واقع است، نظیر آیات سوره فصّلت. تحقیق این مطلب را بدین طریق در جائی ندیدهایم و کلید فهم آن فقط الهام خداوندی است واللّه الحمد. رابعاً: آیات گذشته، فقط درباره زمین و طبقات هفت گانه جو است و شامل تمام آسمانها و همه کائنات نیست برای توضیح بیشتر به «سماء» رجوع شود. خامساً: زمین (زمین دو روزه) پیش از آسمانهای هفت گانه آفریده شده «خَلَقَ الاَرْضَ فی یَوْمزیْنِ... ثُمَّ اسْتَوی اِلَی السَّماءِ...فَسَوّا هَنَّ سَبْعَ سَمواتِ». 3 - زمین پس از آسمان خورشید (آسمان منظومه شمسی) آفریده شده است [نازعات:27-32]. ترجمه این آیات بنا بر تحقیقی که در کتاب آغاز و انجام جهان کرده چنین است: آیا شما در آفرینش محکمتر هستید یا آسمان؟ که خدا آنرا بنا نهاد، ارتفاعش را بلند گرفت، پس آنرا ساخت و شبش را (تاریک کم نور) گردانید و روشنائیش را آشکار کرد، و زمین را بعد از آن دحو کرد (بزرگش کرد و در حالی که آن را میچرخانید به پائین پرتاب کرد) از ظاهر این آیات بدست میآید که چرخش زمین بعد از آسمان بوده است «وَالاَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحیها» حال آنکه از آیات گذشته روشن شد که زمین پیشتر آسمانها خلق شده است [فصّلت:9]. در جواب باید دانست که: این: «سماء» در آیه «اُمِالسَّماءَبَناها» غیر از سموات هفت گانه گذشته است، مراد از «سماءِ» در این آیات بنابر آنچه در «سماء» خواهد آمد، آسمان خورشید و فضای منظومه شمسی است نه آسمانهای محیط بر زمین، و مسلماً زمین بعد از آسمان منظومه شمسی به این صورت در آمده و دحو شده است. 4- زمین خدا را تسبیح میکند [اسراء:44]. آری زمین به این عظمت با آسمانهای هفت گانه آن رشحهای از رَشَحات رحمت خدا است در پیشگاه آفریننده خود خاضع و تسبیح گو است. 5 - زمین با آسمانهای هفت گانه جوّ باشند در شش روز (شش دوران) آفریده شدهاند «اِنَّ رَبَّکُمُ اللّه الَّذی خَلَقَ السَّموات وَالاَرْضَ فی سِتَّةِاَیّام» توضیح این مطلب گذشت و در «سماء» بیشتر روشن خواهد شد. 6 - زمین در آینده قیامت کوبیده و ریز ریز خواهد شد و به زمین غیر از این مبدّل خواهد گردید (به زمین انبساط یافته) [ابراهیم:48]، [حاقة:14] و نتیجه این انبساط و اتّساع ما فوق تصور است. 7 - زمین حافظ اسرار و اعمال آدمی است و روز قیامت اسرار خویش را بیرون میدهد و گواه آنها خواهد بود [زلزله:4-5] 8 - کلمه ارض همانطور که به تمام کره زمین اطلاق شده، به بعضی از آن نیز گفته شده است [مائده:21]، [یوسف:80]، [قصص:81] مراد از الارض در آیه اول سر زمین فلسطین و در دومی سر زمین مصر و در سومی محلی است که قارون و خانهاش در آن فرو رفت. 9 - همانطور که در اوّل گفتیم کلمه ارض در قرآن مفرد استعمال شده ولی در احادیث و نهج البلاغه به صیغه جمع «ارضون و ارضین» نیز بکار رفته است نظیر کلمات فرج «لااِلهَ اِلّا اللّه رَبُّ السَّمواتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الاَرضَیْنَ السَّبْعِ وَ ما فِهِنَّ وَ ما بَیْنَهُنَّ» وسائل ج 4 ص 907. ولی چون بعضی از موارد نهج البلاغه صریح است در این که مراد از ارضون خشکیهای روی زمین و باصطلاح هفت اقلیم است، باید بگوئیم که در احادیث و جاهای دیگر نهج البلاغه مقصود از خشکی هاست که در گذشته به هفت، تقسیم میکردند، در نهج البلاغه هست «وَ رکوبها اَعناقَ سُهولِ الاَرَضین. اَلَمْ یَکونوا اَرْباباً فی اَقطارِ الاَرَضین. فَهُم حُکامٌ عَلَی العالَمینَ وَ مُلُوکٌ فی اَطرافِالاَرَضین» این کلمات در نهج البلاغه عبده به ترتیب ج 1 ص 174 - ج 2 ص 177 و ص 179 واقع است. جمله اول درباره کوههاست که میفرماید :کوهها برگردن همواریهای زمین سوارند، دومی درباره مردمان گذشته است که فرمود: آیا در اطراف زمین پادشاهان و مالک رقاب نبودند؟ و سومی در خصوص عربهاست که به برکت اسلام در اطراف زمین پادشاهان شدند. در این جاها چنانکه میبینیم خشکیهای زمین مقصود است. این مطلب که تحت شماره 9 گفته شد از کتاب آغاز و انجام جهان ص 68-70 استفاده شده است. علامّه شهرستانی رحمةاللّه راجع به تعدّد زمینها در کتاب هیئت و اسلام. بحث مفصّلی دارد. ما منکر آن نیستیم که مریخ و مشتری و امثال آن نسبت بخود زمیناند و زمینهای بیشمار دیگری در فضای بیکران دارند. ولی نمیتوانیم قبول کنیم که مراد از زمینهای هفت گانه: سیّارات هفت گانه است، زیرا آنها از هفت بیشترند، اگر عدد هفت را برداشته و بگویند: کرات و زمینهائی که در فضای بیکران به دور خورشیدهای خود میچرخند خارج از شمارند حرفی نداریم فقط مخالف و نافی این هستیم که کسی بگوید مراد از زمینهای هفت گانه، سیارات منظومه شمسی است، ناگفته نماند قرآن کریم به زمینی غیر از زمین ما نظری نداشته و غیر از آنرا سماء و سموات به حساب آورده است. 10 - در خاتمه این بحث لازم است بدانیم که: کره زمین نسبت به خود، موجودی بس بزرگ و اعجاب آور است، حجم آنرا بنابر حسابی هزار و هشتاد و سه میلیارد و بنا بر حساب دیگری هزار و هشتاد و سه میلیارد و سیصد و بیست میلیون کیلومتر مکعب گفتهاند، یک میلیارد شاید بنظر شما چندان مهم نیاید ولی طبق حساب صحیح اگر شخصی روزی ده ساعت کار بکند شمردن یک میلیارد و پنجاه سال وقت لازم دارد. جمعیّت روی زمین در حدود سه میلیارد نفر است. صندوقی در نظر بگیرید که هر سه بعد آن هر یک، یک کیلومتر باشد، اگر همه انسانهای روی زمین را در چنین صندوقی بریزیم، حساب ساده میرساند که در حدود یک ششم صندوق اشغال میشود، زیرا این صندوق بیشتر از هیجده میلیارد و هفتصد و پنجاه میلیون نفر ظرفیت دارد، و اگر بخواهیم زمین را تکه تکه کرده در چنین صندوق جای بدهیم، به هزار و هشتاد سه میلیارد و سیصد و بیست میلیون از این صندوقهااحتیاج داریم. اگر همه انسانهای زمین را به دریای خزر بریزیم، آب دریا بالا میآید اما چقدر؟ گفتهاند: مطابق حساب دقیق، آب آن هم از یک سانتیمتر هم ککمتر بالا میآید، یعنی این بالا آمدن برای ما هیچ محسوس نیست در صورتی که دریای خزر دریای بزرگی نیست بلکه دریاچه است فقط چهار صد و بیست هزار کیلومتر مربع مساحت دارد، چه رسد به اقیانوس آرام مثلاً که صد و هشتاد میلیون کیلومتر مربع مساحت است. اگر بزرگی حجم زمین را با طبقات هفت گانه جوّ آن در نظر بگیریم از عظمت آن متحیر خواهیم بود، جرم جو زمین را در حدود پنج میلیون میلیارد تن حساب کردهاند، «فَسبحان من خلقها و دبّرها و دحاها و اخرج منها مائَها و مرعاها و الجبال ارسیها». ارقامی که در اینجا راجع بوسعت زمین ذکر شد، همه از کتابهای معتبر اخذ شده است ایضاً باید دانست که زمین بزرگ میشود زیرا هر روز میلیونها تن از انرژی خورشید وارد آن شده و بصورت حرارت در آن جذب میشود، کافی است که بدانیم در هر ثانیه چهار میلیون تن از خورشید کاسته میشود مقدار کثیری از آن نصیب زمین است، علی هذا تا روز قیامت زمین پیوسته بزرگ و آفتاب کوچک خواهد شد و وسعت زمین را در آن روز جز خدا کسی نمیداند.
کسانی که فرشتگان (قبض ارواح)، روح آنها را گرفتند در حالی که به خویشتن ستم کرده بودند، به آنها گفتند: «شما در چه حالی بودید؟ (و چرا با اینکه مسلمان بودید، در صفِ کفّار جای داشتید؟!)» گفتند: «ما در سرزمین خود، تحت فشار و مستضعف بودیم.» آنها [= فرشتگان] گفتند: «مگر سرزمین خدا، پهناور نبود که مهاجرت کنید؟!» آنها (عذری نداشتند، و) جایگاهشان دوزخ است، و سرانجام بدی دارند.
و به سوی (قوم) ثمود، برادرشان صالح را (فرستادیم)؛ گفت: «ای قوم من! (تنها) خدا را بپرستید، که جز او، معبودی برای شما نیست! دلیل روشنی از طرف پروردگارتان برای شما آمده: این «ناقه» الهی برای شما معجزهای است؛ او را به حال خود واگذارید که در زمین خدا (از علفهای بیابان) بخورد! و آن را آزار نرسانید، که عذاب دردناکی شما را خواهد گرفت!
و گفته شد: «ای زمین، آبت را فرو بر! و ای آسمان، خودداری کن! و آب فرو نشست و کار پایان یافت و (کشتی) بر (دامنه کوه) جودی، پهلو گرفت؛ و (در این هنگام،) گفته شد:» دور باد قوم ستمگر (از سعادت و نجات و رحمت خدا!)»
ای قوم من! این «ناقه» خداوند است، که برای شما نشانهای است؛ بگذارید در زمین خدا به چرا مشغول شود؛ هیچ گونه آزاری به آن نرسانید، که بزودی عذاب خدا شما را خواهد گرفت!»
آگاهی از زمان قیام قیامت مخصوص خداست، و اوست که باران را نازل میکند، و آنچه را که در رحمها (ی مادران) است میداند، و هیچ کس نمیداند فردا چه به دست میآورد، و هیچ کس نمیداند در چه سرزمینی میمیرد؟ خداوند عالم و آگاه است!
بگو: «ای بندگان من که ایمان آوردهاید! از (مخالفت) پروردگارتان بپرهیزید! برای کسانی که در این دنیا نیکی کردهاند پاداش نیکی است! و زمین خدا وسیع است، (اگر تحت فشار سران کفر بودید مهاجرت کنید) که صابران اجر و پاداش خود را بیحساب دریافت میدارند!