=== قاموس قرآن ===
تاریکی. جمع آن ظلمات است [بقره:19]. راغب گفته از جهل و شرک و فسق به ظلم تعبیر آوردند چنان که از علم و توحید و عدل به نور تعبیر آوردند. [بقره:257]. ظلمات در آیه تیرگیهای کفر و نور روشنی ایمان است نظیر [ابراهیم:1]. فعل آن از بابا افعال آمده و لازم است مثل [بقره:20]. چون بر آنها تاریک گردد میایستند گویند: «اَظْلَمَ الِّیلُ: صارَ مُظْلِماً». مظلم (به صیغه فاعل) تاریک ایضاً کسی که در تاریکی داخل شود [یونس:]. «قطعاً» حال است از لیل، یعنی گوئی صورتشان با تکّه هائی از شب تاریک پوشیده است [یس:37]. «مُظْلِمُونَ» به ظلمت داخل شوندگاناند. * [زمر:6]. در المیزان فرموده: ظلمات ثلث به قولی عبارتاند از ظلمت شکم و رحم و بچّهدان، و آن را در مجمع از حضرت باقر «علیه السلام» روایت کرده و به قولی مراد از آنها ظلمت صلب و رحم و بچّهدان است ولی این خطاست که کلمه «فِی بُطُونِ اُمَّهتِکُمْ» صریح است که هر سه ظلمت در شکم مادر است و ربطی به صلب مرد ندارد (تمام شد). ناگفته نماند: عنایت به ظلمت نشان میدهد که ظلمت را در خلقت انسان دخالت تامّی است روئیدنیها نیز ابتدا ظاهر میشوند ایضاً جاندارانی که بوسیله تخم گذاری تولید میشوند.
آنان [= منافقان] همانند کسی هستند که آتشی افروخته (تا در بیابان تاریک، راه خود را پیدا کند)، ولی هنگامی که آتش اطراف او را روشن ساخت، خداوند (طوفانی میفرستد و) آن را خاموش میکند؛ و در تاریکیهای وحشتناکی که چشم کار نمیکند، آنها را رها میسازد.
یا همچون بارانی از آسمان، که در شب تاریک همراه با رعد و برق و صاعقه (بر سر رهگذران) ببارد. آنها از ترس مرگ، انگشتانشان را در گوشهای خود میگذارند؛ تا صدای صاعقه را نشنوند. و خداوند به کافران احاطه دارد (و در قبضه قدرت او هستند).
کلیدهای غیب، تنها نزد اوست؛ و جز او، کسی آنها را نمیداند. او آنچه را در خشکی و دریاست میداند؛ هیچ برگی (از درختی) نمیافتد، مگر اینکه از آن آگاه است؛ و نه هیچ دانهای در تاریکیهای زمین، و نه هیچ تر و خشکی وجود دارد، جز اینکه در کتابی آشکار [= در کتاب علم خدا] ثبت است.
بگو: «چه کسی شما را از تاریکیهای خشکی و دریا رهایی میبخشد؟ در حالی که او را با حالت تضرع (و آشکارا) و در پنهانی میخوانید؛ (و میگویید:) اگر از این (خطرات و ظلمتها) ما را رهایی میبخشد، از شکرگزاران خواهیم بود.»
او کسی است که ستارگان را برای شما قرار داد، تا در تاریکیهای خشکی و دریا، به وسیله آنها راه یابید! ما نشانهها (ی خود) را برای کسانی که میدانند، (و اهل فکر و اندیشهاند) بیان داشتیم!
یا همچون ظلماتی در یک دریای عمیق و پهناور که موج آن را پوشانده، و بر فراز آن موج دیگری، و بر فراز آن ابری تاریک است؛ ظلمتهایی است یکی بر فراز دیگری، آن گونه که هر گاه دست خود را خارج کند ممکن نیست آن را ببیند! و کسی که خدا نوری برای او قرار نداده، نوری برای او نیست!
یا کسی که شما را در تاریکیهای صحرا و دریا هدایت میکند، و کسی که بادها را بعنوان بشارت پیش از نزول رحمتش میفرستد؛ آیا معبودی با خداست؟! خداوند برتر است از آنچه برای او شریک قرارمیدهند!
او شما را از یک نفس آفرید، و همسرش را از (باقیمانده گِل) او خلق کرد؛ و برای شما هشت زوج از چهارپایان ایجاد کرد؛ او شما را در شکم مادرانتان آفرینشی بعد از آفرینش دیگر، در میان تاریکیهای سه گانه، میبخشد! این است خداوند، پروردگار شما که حکومت (عالم هستی) از آن اوست؛ هیچ معبودی جز او نیست؛ پس چگونه از راه حق منحرف میشوید؟!