قاموس قرآن:
خشم شديد. چنانكه راغب گفته [آل عمران:119]. چون به خلوت روند از شدت خشم بر شما، سرانگشتان مىجوند. تغيّظ: به قول راغب اظهار غيظ است [فرقان:12]. مىشنوند كه آتش اظهار غيظ مىكند و صفير مىكشد رجوع شود به لفظ «جَهَنَّم» تغيظ را شدت حرارت نيز گفتهاند. اين آيه نظير آيه [ملك:8]. است كه در وصف جهنّم آمده يعنى: نزديك است از شدت غيظ پاره پاره شود اين سخن باشعور بودن جهنم را (كه در شرح آن گفتهايم) مىرساند بعضىها آن را به مثل نسبت دادهاند. [حج:15]. «ما يَغيظُ» مفعول «يُذْهِبَنَّ» و ما مصدريه است يعنى: ببيند آيا حيلهاش غيظ و خشم او را از بين مىبرد؟ آيه در «سبب» شرح شده است. [شعراء:54-55]. غائظ آن است كه شخص را به خشم آورد اين سخن فرعون است كه درباره موسى «عليهالسلام» و بنى اسرائيل، به اتباع خويش گفت يعنى: اينان گروهى بى طرفدار و اندكاند و ما را خشمگين كردهاند گويا مرادش از «اِ نَّهُمْ لَنا لَغائِظُونَ» تمهيد براى انتقام بوده است.
شما کسانی هستید که آنها را دوست میدارید؛ امّا آنها شما را دوست ندارند! در حالی که شما به همه کتابهای آسمانی ایمان دارید (و آنها به کتاب آسمانی شما ایمان ندارند). هنگامی که شما را ملاقات میکنند، (به دروغ) میگویند: «ایمان آوردهایم!» امّا هنگامی که تنها میشوند، از شدّت خشم بر شما، سر انگشتان خود را به دندان میگزند! بگو: «با همین خشمی که دارید بمیرید! خدا از (اسرار) درون سینهها آگاه است.»
سزاوار نیست که اهل مدینه، و بادیهنشینانی که اطراف آنها هستند، از رسول خدا تخلّف جویند؛ و برای حفظ جان خویش، از جان او چشم بپوشند! این بخاطر آن است که هیچ تشنگی و خستگی، و گرسنگی در راه خدا به آنها نمیرسد و هیچ گامی که موجب خشم کافران میشود برنمیدارند، و ضربهای از دشمن نمیخورند، مگر اینکه به خاطر آن، عمل صالحی برای آنها نوشته میشود؛ زیرا خداوند پاداش نیکوکاران را تباه نمیکند!
هر کس گمان میکند که خدا پیامبرش را در دنیا و آخرت یاری نخواهد کرد (و از این نظر عصبانی است، هر کاری از دستش ساخته است بکند)، ریسمانی به سقف خانه خود بیاویزد، و خود را حلق آویز و نفس خود را قطع کند (و تا لبه پرتگاه مرگ پیش رود)؛ ببیند آیا این کار خشم او را فرو مینشاند؟!
خدا کافران را با دلی پر از خشم بازگرداند بیآنکه نتیجهای از کار خود گرفته باشند؛ و خداوند (در این میدان)، مؤمنان را از جنگ بینیاز ساخت (و پیروزی را نصیبشان کرد)؛ و خدا قوّی و شکستناپذیر است!
محمّد (ص) فرستاده خداست؛ و کسانی که با او هستند در برابر کفّار سرسخت و شدید، و در میان خود مهربانند؛ پیوسته آنها را در حال رکوع و سجود میبینی در حالی که همواره فضل خدا و رضای او را میطلبند؛ نشانه آنها در صورتشان از اثر سجده نمایان است؛ این توصیف آنان در تورات و توصیف آنان در انجیل است، همانند زراعتی که جوانههای خود را خارج ساخته، سپس به تقویت آن پرداخته تا محکم شده و بر پای خود ایستاده است و بقدری نموّ و رشد کرده که زارعان را به شگفتی وامیدارد؛ این برای آن است که کافران را به خشم آورد (ولی) کسانی از آنها را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام دادهاند، خداوند وعده آمرزش و اجر عظیمی داده است.
نزدیک است (دوزخ) از شدّت غضب پاره پاره شود؛ هر زمان که گروهی در آن افکنده میشوند، نگهبانان دوزخ از آنها میپرسند: «مگر بیمدهنده الهی به سراغ شما نیامد؟!»