المیزان جلد۱ بخش۲
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۸
دوم اين که: براى فهم آن مسئله و تشخيص مقصود آن آيه، از نظایر آن آيه کمک گرفته، منظور از آيه مورد نظر را به دست آوريم. (آنگاه اگر بگویيم علم هم همين را مى گويد، عيبى ندارد). و اين روشى است که می توان آن را «تفسير» خواند. خود قرآن آن را مى پسندد، چون قرآن خود را تبيان کلّ شىء می داند. آن وقت چگونه ممکن است که بيان خودش نباشد. قرآن، خود را هدايت مردم و بيّناتى از هُدى، و جدا سازنده حق از باطل معرفى نموده، مى فرمايد: «هُدى للنّاس و بيّنات من الهُدى و الفرقان»؛ آن وقت چطور ممکن است هدايت و بيّنه و فرقان، و نور مردم در تمامى حوائج زندگي شان باشد؛ ولى در ضرورى ترين حاجتشان که فهم خود قرآن است، نه هدايت باشد، و نه تبيان، و نه فرمان، و نه نور؟
قرآن به تمامى افرادى که در راه خدا مجاهدت مى کنند، مژده داده که ايشان را به راه هاى خود هدايت مى کند، و فرموده: «و الّذين جاهدوا فينا لنهدينّهم سبلنا»؛ آن وقت در مهمترين جهادشان - که همانا فهم کلام پروردگارشان است - ايشان را هدايت نکند؟ (و به فرضيّات علمى احاله کند). و چه جهادى اعظم از مجاهدت در فهم کتاب خدا، و چه سبيلى بهتر از سبيل قرآن، بشر را به سوى او هدايت می کند؟! و آياتى که قرآن را چنين معرفى مى کند، بسيار است که إن شاء الله در بحث محکم و متشابه، در اوائل سوره آل عمران، به همه آن ها اشاره نموده، در اطرافش بحث مفصّل مى کنيم.
طريقه رسول خدا(ص) و ائمه اهل البيت (ع) در تفسير قرآن
باقى می ماند طريقه ای که رسول خدا(ص) و امامان اهل بيت او در تفسير سلوک نموده اند. رسولى که خدا، قرآن را نخست به او تعليم کرده، و او را معلّم سايرين قرار داده و فرموده: «نزل به الرّوح الأمين على قلبک»: (روح الأمين آن را بر قلب تو نازل کرده)؛ و نيز فرموده: «و أنزلنا إليک الذّکر، لتبيّن للنّاس ما نُزّل إليهم»: (ما کتاب را بر تو نازل کرديم، تا براى مردم بيان کنى که چه چيز براى آنان نازل شده)...؛ و نيز فرموده: «يتلوا عليهم آياته و يزکّيهم، و يعلّمهم الکتاب و الحکمة»: (آيات آن را بر شما می خواند و شما را تزکيه نموده، کتاب و حکمت را تعليمتان مى دهد)....
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۹
و امامان اهل بيت که رسول خدا(ص)، ايشان را در حديث مورد اتّفاق بين شيعه و سنّى «إنّى تارک فيکم الثّقلين، ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا بعدى أبدا، کتاب الله و عترتى، أهل بيتى، و إنّهما لن يفترقا حتّى يردا عَلَىّ الحوض»: (من دو چيز گران در شما جانشين مى گذارم، که مادام به آن دو تمسک جویيد، ابدا بعد از من گمراه نمى شويد. يکى کتاب خدا، و يکى عترتم اهل بيتم را، و اين دو حتّى چشم بر هم زدنى از يکديگر جدا نمى شوند، تا کنار حوض بر من درآيند)؛ براى چنين مقامى منصوب کرده، و خدا هم تصديقش کرده که فرموده: «إنّما يريد الله ليذهب عنکم الرّجس أهل البيت و يطهّرکم تطهيرا»؛ و نيز علم به قرآن را از غير ايشان که مطهرين اند، نفى کرده و فرموده: «إنّه لقرآن کريم، فى کتاب مکنون، لا يمسّه إلّا المطهّرون»: (به درستى که اين قرآن کتابى است کريم و خواندنى در کتابى مکنون که احدى جز مطهرين با آن تماس ندارد).
اين پيغمبر و اين امامان اهل بيت عليهم السلام، طريقه شان در تعليم و تفسير قرآن کريم - به طوری که از احاديث تفسيرى آنان بر مى آيد- همين طريقه اى است که ما بيان کرديم. و ما به زودى آن احاديث را در ضمن بحث هاى روايتى اين کتاب از نظر خواننده عزيز مى گذرانيم. آن وقت خواهيد ديد که هيچ اهل بحثى در آن همه روايت حتى به يک حديث بر نمی خورد، که رسول خدا و يا ائمّه اهل بيت عليهم السلام، در تفسير آيه اى از حجت و برهانى علمى و نظرى و يا فرضيه اى علمى کمک گرفته باشند.
فرمايشات پيامبر(ص) درباره قرآن کريم
و چطور ممکن است چنين کارى کرده باشند؟ با اين که رسول خدا(ص) درباره قرآن کريم فرمود: وقتى فتنه ها چون پاره هاى شبى ديجور راه خدا و راه نجات را بر شما مشتبه کردند، در آن هنگام بر شما باد به قرآن که او شافعى است که شفاعت و وساطتش امضاء شده، و شکوه گرى از نقائص بشر است که خدا او را تصديق کرده، هر کس آن را به عنوان کارنامه پيش روى خود بگذارد، تا به آن عمل کند، او وى را به سوى بهشت مى کشاند، و هر کس آن را پشت سر اندازد، و به برنامه هایى ديگر عمل کند، همان قرآن او را از پشت سر به سوى آتش مى راند.
قرآن دليلى است که به سوى بهترين سبيل راه مى نمايد و آن کتاب تفصيل و جدا سازى حق از باطل است، و کتاب بيان است، که هر لحظه به تو سعادتى می دهد. کتاب فصل است، نه شوخى. کتابى است که ظاهرى و باطنى دارد. ظاهرش همه حکمت است، و باطنش همه علم. ظاهرش ظريف و لطيف، و باطنش بسيار ژرف و عميق است. قرآن داراى دلالت ها و علامت هاست، و تازه دلالت هايش هم دلالاتى دارد. عجایب قرآن را نمى توان شمرد، غرائب آن هرگز کهنه نمى شود. در آن چراغ هاى هدايت و مناره هاى حکمت است. قرآن دليل بر هر پسنديده است نزد کسى که انصاف داشته باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۰
بنابراين، بر هر کسى لازم است که ديدگان خود را در آن بچراند، و نظر خود را به اين صفات برساند (و با اين صفات به قرآن نظر کند) تا دچار هلاکت نشود، و از خليدن خار به پاى چشمش رهایى يابد. چه، تفکّر مايه حيات قلب شخص بصير است. چنين کسى مانند چراغ به دستى می ماند که در تاريکی هاى شب نور دارد. او به سهولت و به خوبى می تواند از خطرهایى که تاريکى مى آفريند، رهایى يابد. علاوه بر اين که در مسير خود توقفى ندارد.
على عليه السلام هم - به طوری که در نهج البلاغه آمده - مى فرمايد: «قرآن، چنين است که پاره اى از آن، پاره اى ديگر را بيان می کند و بعضى از آن شاهد بعضى ديگراست...».
و اين يگانه راه مستقيم و روش بى نقصى است که معلّمين قرآن و هاديان آن، ائمه عليهم السلام پيموده اند.
و ما نیز، به يارى خداى سبحان، روش تفسيرى خود را به همين طرز قرار مى دهيم، و از آيات قرآن در ضمن بياناتى بحث مى کنيم، و به هيچ وجه بحثى نظرى و فلسفى، و يا به فرضيه اى علمى، يا مکاشفه اى عرفانى، تکيه نمى کنيم.
و نيز، در اين تفسير در جهات ادبى قرآن، بيش از آن مقدارى که در فهم معنا از اسلوب عربى محتاج به آن هستيم و تا آن نکته را بيان نکنيم، از اسلوب عربى کلام آن معنا را نمى فهميم، و يا مقدمه اى بديهى، و يا مقدمه اى علمى که فهم اشخاص در آن اختلاف ندارد، ذکر نمى کنيم.
بنابراين، از آنچه تاکنون بيان کرديم، به دست آمد که ما در اين تفسير به منظور اين که به طريقه اهل بيت عليهم السلام تفسير کرده باشيم، تنها در جهات زير بحث مى کنيم:
۱ معارفى که مربوط است به اسماء خداى سبحان و صفات او، از حيات و علم و قدرت، و سمع و بصر، و يکتایى و امثال آن، و امّا ذات خداى عزّوجّل، به زودى خواهى ديد که قرآن کريم، آن ذات مقدّس را غنى از بيان مى داند.
۲ معارف مربوط به افعال خدای تعالى، چون خلق و امر، و اراده و مشيّت، و هدايت و إضلال، و قضا و قدر، و جبر و تفويض، و رضا و غضب و امثال آن، از کارهاى متفرق.
۳ معارفى که مربوط است به واسطه هایى که بين او و انسان هستند. مانند حجاب ها، و لوح و قلم، و عرش و کرسى، و بيت المعمور، و آسمان و زمين، و ملائکه، و شيطان ها و جنّ، و غير ذلک.
۴ معارفى که مربوط است به خود انسان در زندگى قبل از دنيا.
۵ معارفى که مربوط است به انسان در دنيا. چون تاريخ پيدايش نوع او، و خودشناسی اش، و شناسایى اصول اجتماعى، و مسئله نبوّت و رسالت، و وحى و الهام، و کتاب و دين و شريعت، که از اين باب است مقامات انبيا، که از داستان هاى آنان استفاده مى شود. همان داستان هایى که قرآن کريم از آن حضرات حکايت کرده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۱
۶ معارف مربوط به انسان در عوالم بعد از دنيا، يعنى عالم برزخ و معاد.
۷ معارف مربوط به اخلاق نيک و بد انسان، که مقامات اولياء در صراط بندگى يعنى: اسلام و ايمان و احسان و إخبات و اخلاص و غير ذلک مربوط به اين معارف است.
و اما آياتى که مربوط است به احکام دينى، در اين تفسير پيرامون آن ها بحث نشده، چون که بحث پيرامون آن ها، مربوط به کتاب فقه است نه تفسير.
ويژگى تفسير الميزان
نتيجه اين طريقه از تفسير اين شده که: در تمامى اين کتاب و در تفسير همه آيات قرآنى، يک بار هم نمى بينى که آيه اى را بر معنایى خلاف ظاهر حمل کرده باشيم. پس در اين کتاب تأويلى که ديگران بسيار دارند، نمى بينى. بله تأويل به آن معنایى که قرآن در چند جا اثباتش مى کند، به زودى خواهى ديد که آن تأويل اصلا از قبيل معانى نيست.
سپس در هر چند آيه، بعد از تمام شدن بحث ها و بيانات تفسيرى، بحث هایى متفرق از روايات قرار داده ايم، و در آن به آن مقدار که بر ايمان امکان داشت، از روايات منقوله از رسول خدا(ص) و ائمّه اهل بيت سلام الله عليهم اجمعين، هم از طرق عامّه و هم خاصّه ايراد نموده ايم. و امّا آن رواياتى که از مفسّرين صحابه و تابعين چيزى نقل مى کند، در اين کتاب نقل نکرديم، براى اين که صرف نظر از اين که رواياتى است در هم و بر هم، کلام صحابه و تابعين حجيتى براى مسلمانان ندارد، (مگر رواياتى که به عنوان موقوفه نقل شده است).
و به زودى اهل بحث، اگر در روايات منقوله از ائمه عليهم السلام دقت بفرمايند، مطلع خواهد شد که اين طريقه نوينى که بيانات اين کتاب بر آن اساس نهاده شده، طريقه اى جديد نيست، بلکه قديمى ترين طريقه اى است که در فنّ تفسير سلوک شده، و طريقه معلّمين تفسير سلام الله عليهم است.
البته در خلال اين کتاب، بحث هاى مختلف فلسفى و علمى، و تاريخى و اجتماعى و اخلاقى هست، که در آن ها نيز به مقدار وسعمان بحث کرده ايم؛ و در همه اين بحث ها به ذکر آن مقدّماتى که سنخيّت با بحث داشته، اکتفا نموده و از ذکر مقدّماتى که مقدّميت ندارد، و خارج از طور بحث است، خوددارى نموديم.
و سداد و رشاد را از خدای تعالى مسئلت مى نمایيم که بهترين ياور و راهنمااست.
فقير الى الله محمّدحسين طباطبایى
سوره حمد
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۴
آيات ۱-۵
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ(۱)
الْحَمْدُ للَّهِ رَبّ الْعَالَمِينَ(۲)
الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ(۳)
مَلِکِ يَوْمِ الدِّينِ(۴)
إِيَّاک نَعْبُدُ وَ إِيَّاک نَستَعِينُ(۵)
«ترجمه آیات»
به نام خدایى که هم رحمتى عام دارد و هم رحمتى خاص به نيکان. (۱)
ستايش مر خدا را که مالک و مدبّر همه عوالم است. (۲)
هم رحمتى عام دارد و هم رحمتى خاص به نيکان (۳)
خدایى که مالکيت على الاطلاقش در روز جزا برای همه مکشوف می شود.(۴)
تنها تو را مى پرستيم و تنها از تو يارى مى طلبيم.(۵)
«بیان آیات»
سبب ابتداء به «بسم الله»
* بسم الله الرحمن الرحيم:
بسيار مى شود که مردم، عملى را که مى کنند، و يا مى خواهند آغاز آن کنند، عمل خود را با نام عزيزى و يا بزرگى آغاز مى کنند، تا به اين وسيله مبارک و پر اثر شود، و نيز آبرویى و احترامى به خود بگيرد، و يا حداقل باعث شود که هر وقت نام آن عمل و يا ياد آن به ميان مى آيد، به ياد آن عزيز نيز بيفتند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۵
عين اين منظور را در نامگذاری ها رعايت مى کنند. مثلا مى شود که مولودى که برايشان متولد مى شود، و يا خانه و يا مؤسسه اى که بنا مى کنند، به نام محبوبى و يا عظيمى نام مى گذارند، تا آن نام با بقاء آن مولود و آن بناى جديد، باقى بماند، و مسماى اولى به نوعى بقاء يابد و تا مسماى دومى باقى است باقى بماند. مثل کسى که فرزندش را به نام پدرش نام مى گذارد، تا همواره نامش بر سر زبان ها بماند، و فراموش نشود.
آغاز با نام خدا ادب و عمل را خدایى و نيک فرجام مى کند
اين معنا در کلام خداى تعالى نيز جريان يافته، خدای تعالى کلام خود را به نام خود که عزيزترين نام است آغاز کرده، تا آنچه که در کلامش هست مارک او را داشته باشد، و مرتبط با نام او باشد. و نيز ادبى باشد تا بندگان خود را به آن ادب، مؤدب کند، و بياموزد تا در اعمال و افعال و گفتارهايش اين ادب را رعايت نموده، آن را با نام وى آغاز نموده، مارک وى را به آن بزند، تا عملش خدایى شده، صفات اعمال خدا را داشته باشد، و مقصود اصلى از آن اعمال، خدا و رضاى او باشد، و در نتيجه باطل و هالک و ناقص و ناتمام نماند. چون به نام خدایى آغاز شده که هلاک و بطلان در او راه ندارد.
خواهيد پرسيد که دليل قرآنى اين معنا چيست؟
در پاسخ مى گویيم: دليل آن اين است که خدای تعالى در چند جا از کلام خود بيان فرموده که: آنچه براى رضاى او و به خاطر او و به احترام او انجام نشود باطل و بى اثر خواهد بود. و نيز فرموده: به زودى به يک يک اعمالى که بندگانش انجام داده مى پردازد، و آنچه به احترام او و به خاطر او انجام نداده اند نابود و هباء منثورا مى کند، و آنچه به غير اين منظور انجام داده اند، حبط و بى اثر و باطل مى کند، و نيز فرموده: هيچ چيزى جز وجه کريم او بقاء ندارد. در نتيجه هرچه به احترام او و وجه کريمش و به خاطر رضاى او انجام شود، و به نام او درست شود باقى مى ماند، چون خود او باقى و فناناپذير است، و هر امرى از امور از بقاء، آن مقدار نصيب دارد که خدا از آن امر نصيب داشته باشد.
و نيز اين معنا همان است که حديث مورد اتفاق شيعه و سنى آن را افاده مى کند، و آن اين است که رسول خدا(ص) فرمود: «هر امرى از امور که اهميتى داشته باشد، اگر به نام خدا آغاز نشود، ناقص و ابتر مى ماند، و به نتيجه نمى رسد». و کلمه «ابتر» به معناى چيزی است که آخرش بريده باشد.
از همين جا مى توانيم بگویيم: حرف «باء» که در اول «بسم الله» است، از ميان معناهایى که براى آن است، معناى ابتداء با اين معنایى که ما ذکر کرديم، مناسب تر است. در نتيجه معناى جمله اين مى شود که: «من به نام خدا آغاز مى کنم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۶
مخصوصا اين تناسب از اين جهت روشن تر به نظر مى رسد که کلام خدا با اين جمله آغاز شده، و کلام، خود فعلى است از افعال، و ناگزير داراى وحدتى است، و وحدت کلام به وحدت معنا و مدلول آن است. پس لاجرم کلام خدا از اول تا به آخرش معناى واحدى دارد، و آن معناى واحد غرضى است که به خاطر آن غرض، کلام خود را به بندگان خود القاء کرده است.
حال آن معناى واحدى که غرض از کلام خدای تعالى است، چيست؟ از آيه: «قد جاءکم من الله نور و کتاب مبين، يهدى به الله »، (از سوى خدا به سوى شما نورى و کتابى آشکار آمد، که به سوى خدا راه مى نمايد)...، و آياتى ديگر، که خاصيت و نتيجه از کتاب و کلام خود را هدايت بندگان دانسته، فهميده می شود که: آن غرض واحد هدايت خلق است. پس در حقيقت هدايت خلق با نام خدا آغاز شده، خدایى که مرجع همه بندگان است. خدایى که رحمان است، و به همين جهت سبيل رحمتش را براى عموم بندگانش، چه مؤمن و چه کافر بيان مى کند. آن سبيلى که خير هستى و زندگى آنان در پيمودن آن سبيل است، و خدایى که رحيم است، و به همين جهت سبيل رحمت خاصه اش را براى خصوص مؤمنين بيان مى کند. آن سبيلى که سعادت آخرت آنان را تأمين نموده، و به ديدار پروردگارشان منتهى مى شود. و در جاى ديگر از اين دو قسم رحمتش، يعنى رحمت عامه و خاصه اش خبر داده، فرمود: «و رحمتى وسعت کلشىء، فسأکتبها للّذين يتّقون »، (رحمتم همه چيز را فرا گرفته، و به زودى همه آن را به کسانى که تقوا پيشه کنند اختصاص مى دهم). اين ابتداء به نام خدا نسبت به تمامى قرآن بود، که گفتيم غرض از سراسر قرآن يک امر است، و آن هدايت است که در آغاز قرآن اين يک عمل با نام خدا آغاز شده است.
علت ابتداء هر سوره با بسم الله
و اما اين که اين نام شريف بر سر هر سوره تکرار شده، نخست بايد دانست که خداى سبحان کلمه «سوره» را در کلام مجيدش چند جا آورده، از آن جمله فرموده: «فأتوا بسورة مثله »، و فرموده: «فأتوا بعشر سور مثله مفتريات »، و فرموده: «إذا انزلت سورة »، و فرموده: «سورة أنزلناها و فرضناها». از اين آيات مى فهميم که هر يک از اين سوره ها طائفه اى از کلام خدا است، که براى خود و جداگانه، وحدتى دارند، نوعى از وحدت، که نه در ميان ابعاض يک سوره هست، و نه ميان سوره اى و سوره اى ديگر.
و نيز از اين جا مى فهميم که: اغراض و مقاصدى که از هر سوره به دست مى آيد، مختلف است، و هر سوره اى غرضى خاص و معناى مخصوصى را ايفاء مى کند. غرضى را که تا سوره تمام نشود، آن غرض نيز تمام نمى شود. و بنا براين، جمله «بسم الله » در هر يک از سوره ها راجع به آن غرض واحدى است که در خصوص آن سوره تعقيب شده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۷
پس بسم الله در سوره حمد راجع به غرضى است که در خصوص اين سوره هست و آن معنایى که از خصوص اين سوره به دست مى آيد، و از ريخت اين سوره بر مى آيد حمد خدا است، اما نه تنها به زبان، بلکه به اظهار عبوديت، و نشان دادن عبادت و کمک خواهى و درخواست هدايت است. پس کلامى است که خدا به نيابت از طرف بندگان خود گفته، تا ادب در مقام اظهار عبوديت را به بندگان خود بياموزد.
و اظهار عبوديت از بنده خدا همان عملى است که مى کند، و قبل از انجامش بسم الله مى گويد، و امر ذى بال و مهم همين کارى است که اقدام بر آن کرده. پس ابتدا به نام خداى سبحان هم راجع به او است، و معنايش اين است: خدايا! من به نام تو عبوديت را براى تو آغاز مى کنم. پس بايد گفت: متعلق باء در بسم الله سوره حمد «ابتداء» است. در حقيقت مى خواهيم اخلاص در مقام عبوديت، و گفتگوى با خدا را به حد کمال برسانيم، و بگویيم: پروردگارا! حمد تو را با نام تو آغاز مى کنم، تا اين عملم نشانه و مارک تو را داشته باشد، و خالص براى تو باشد. ممکن هم هست همان طور که قبلا گفتيم، متعلق آن فعل «ابتداء» باشد، و معنايش اين باشد که: خدايا! من خواندن سوره و يا قرآن را با نام تو آغاز مى کنم.
بعضى هم گفته اند: «باء» استعانت است، ولکن معنى ابتداء مناسب تر است. براى اين که در خود سوره، مسئله استعانت صريحا آمده، و فرمود: «إياک نستعين »، ديگر حاجت به آن نبود که در بسم الله نيز آن را بياورد.
* معنى و موارد استعمال لفظ «اسم »:
و اما اسم؟ اين کلمه در لغت، به معناى لفظى است که بر مسمى دلالت کند، و اين کلمه از ماده «سمه» اشتقاق يافته، و سمه به معناى داغ و علامتى است که بر گوسفندان مى زدند، تا مشخص شود کداميک از کدام شخص است. و ممکن هم هست اشتقاقش از «سمو» به معناى بلندى باشد. مبدأ اشتقاقش هرچه باشد، کارى نداريم. فعلا آنچه لغت و عرف از لفظ «اسم» مى فهمد، لفظ دلالت کننده است، و معلوم است که لازمه اين معنا آن است که اسم غير از مدلول و مسمى باشد.
البته اين يک استعمال است. استعمال ديگر اين که: اسم بگویيم و مرادمان از آن ذاتى باشد که وصفى از اوصافش مورد نظر ما است، که در اين مورد کلمه «اسم» ديگر از مقوله الفاظ نيست، بلکه از اعيان خارجى است. چون چنين اسمى همان مسماى کلمه «اسم» به معناى قبلى است.
مثلا کلمه «عالِم» - دانا - (که يکى از اسماء خداي تعالى است)، اسمى است که دلالت مى کند بر آن ذاتى که به اين اسم مسمى شده، و آن ذات عبارت است از: ذات به لحاظ صفت علمش، و همين کلمه در عين حال اسم است براى ذاتى که از خود آن ذات جز از مسير صفاتش خبرى نداريم. در مورد اول اسم از مقوله الفاظ بود، که بر معنایى دلالت مى کرد، ولى در مورد دوم، ديگر اسم لفظ نيست، بلکه ذاتى است از ذوات که داراى وصفى است از صفات.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۸
فرق بين اسم و اسم اسم و علت تفکيک بين آن دو
و اما اين که چرا با اين کلمه چنين معامله اى شده، که يکى مانند ساير کلمات از مقوله الفاظ، و جایى ديگر از مقوله اعيان خارجى باشد؟ در پاسخ مى گویيم: علتش اين شده که نخست ديده اند لفظ «اسم» وضع شده براى الفاظى که دلالت بر مسمياتى کند، ولى بعدها برخوردند که اوصاف هر کسى در معرفى او و متمايز کردنش از ديگران، کار اسم را مى کند، به طوری که اگر اوصاف کسى طورى در نظر گرفته شود که ذات او را حکايت کند، آن اوصاف درست، کار الفاظ را مى کند. چون الفاظ بر ذوات خارجى دلالت مى کند، و چون چنين ديدند، اين گونه اوصاف را هم اسم ناميدند.
نتيجه اين نامگذارى اين شد که: فعلا «اسم» همان طور که در مورد لفظ استعمال مى شود، و به آن لحاظ اصلا امرى لفظى است. همچنين در مورد صفات معرف هر کسى نيز استعمال مى شود، و به اين لحاظ از مقوله الفاظ نيست، بلکه از اعيان است.
آنگاه ديدند آن چيزى که دلالت مى کند بر ذات، و از هر چيزى به ذات نزديکتر است، اسم به معناى دوم است، (که با تجزيه و تحليل عقلى اسم شده)، و اگر اسم به معناى اول بر ذات دلالت مى کند، با وساطت اسم به معناى دوم است. از اين رو اسم به معناى دوم را اسم ناميدند، و اسم به معناى اول را اسم اسم.
البته همه اين ها که گفته شد، مطالبى است که تحليل عقلى آن را دست مى دهد، و نمى شود لغت را حمل بر آن کرد. پس هر جا کلمه «اسم» را ديديم، ناگزيريم حمل بر همان معناى اول کنيم.
در صدر اول اسلام، اين نزاع همه مجامع را به خود مشغول کرده بود، و متکلمين بر سر آن مشاجره ها مى کردند، که آيا اسم، عين مسمى است؟ و يا غير آن است؟ ولکن اين گونه مسائل ديگر امروز مطرح نمى شود. چون آنقدر روشن شده که به حد ضرورت رسيده است، و ديگر صحيح نيست که آدمى خود را به آن مشغول نموده، قال و قيل صدر اول را مورد بررسى قرار دهد و حق را به يک طرف داده، سخن ديگرى را ابطال کند. پس بهتر آن است که ما نيز متعرض آن نشويم.
* توضيح لفظ جلاله «الله »:
و امّا لفظ جلاله «الله »، اصل آن «ال اله » بوده ، که همزه دومى در اثر کثرت استعمال حذف شده، و به صورت الله در آمده است. و کلمه «اله » از ماده «اله » باشد، که به معناى پرستش است. وقتى مى گويند: «اله الرجل و يأله »، معنايش اين است که فلانى عبادت و پرستش کرد. ممکن هم هست از ماده (و ل ه) باشد، که به معناى تحير و سرگردانى است، و کلمه نامبرده بر وزن (فعال) به کسره فاء، و به معناى مفعول (مألوه) است. همچنان که «کتاب» به معناى مکتوب (نوشته شده) مى باشد، و اگر خدای را اله گفته اند، چون مألوه و معبود است، و يا به خاطر آن است که عقول بشر در شناسایى او حيران و سرگردان است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۹
و ظاهرا کلمه «الله » در اثر غلبه استعمال، علم(اسم خاص) خدا شده، و گرنه قبل از نزول قرآن اين کلمه بر سر زبان ها دائر بود، و عرب جاهليت نيز آن را مى شناختند. همچنان که آيه شريفه: «و لئن سئلتهم من خلقهم ليقولن الله » (و اگر از ايشان بپرسى چه کسى ايشان را خلق کرده، هر آينه خواهند گفت: الله). و آيه: «فقالوا هذا لله بزعمهم، و هذا لشرکائنا»، (پس درباره قربانيان خود گفتند: اين مال الله، و اين مال شرکایى که ما براى خدا داريم)، اين شناسایى را تصديق مى کند.
از جمله ادّله ای که دلالت مى کند بر اين که کلمه «الله » علم و اسم خاص خدا است، اين است که خدای تعالى به تمامى اسماء حسنايش و همه افعالى که از اين اسماء انتزاع و گرفته شده، توصيف مى شود، ولى با کلمه «الله » توصيف نمى شود. مثلا می گویيم: الله رحمان است، رحيم است، ولى به عکس آن نمی گویيم. يعنى هرگز گفته نمی شود: که رحمان اين صفت را دارد که الله است. و نيز می گویيم: «رحم الله و علم الله و رزق الله »، (خدا رحم کرد، و خدا دانست، و خدا روزى داد)، ولى هرگز نمی گویيم: «الله الرحمن: رحمان الله شد». خلاصه: «اسم جلاله» نه صفت هيچيک از اسماء حسناى خدا قرار مى گيرد، و نه از آن چيزى به عنوان صفت براى آن اسماء گرفته می شود.
از آن جایى که وجود خداى سبحان که اله تمامى موجودات است، خودش خلق را به سوى صفاتش هدايت مى کند و مى فهماند که به چه اوصاف کمالى متصف است، لذا مى توان گفت که: کلمه «الله » به طور التزام دلالت بر همه صفات کمالى او دارد. و صحيح است بگویيم: لفظ جلاله «الله » اسم است براى ذات واجب الوجودى که دارنده تمامى صفات کمال است، و گرنه اگر از اين تحليل بگذريم، خود کلمه «الله » پيش از اين که نام خدای تعالى است، بر هيچ چيز ديگرى دلالت ندارد، و غير از عنايتى که در ماده (ا ل ه) است، هيچ عنايت ديگرى در آن به کار نرفته است.
معنى رحمان و رحيم و فرق آن دو
و اما دو وصف «رحمان» و «رحيم»، دو صفت اند که از ماده «رحمت» اشتقاق يافته اند. و رحمت صفتى است انفعالى، و تأثر خاصى است درونى، که قلب هنگام ديدن کسى که فاقد چيزى و يا محتاج به چيزى است که نقص کار خود را تکميل کند، متأثر شده و از حالت پراکندگى به حالت جزم و عزم در مى آيد، تا حاجت آن بيچاره را بر آورد، و نقص او را جبران کند. چيزي که هست اين معنا با لوازم امکانيش درباره خدا صادق نيست. به عبارت ديگر: رحمت در خداي تعالى هم به معناى تأثر قلبى نيست، بلکه بايد نواقص امکانى آن را حذف کرد و باقى مانده را که همان اعطاء و افاضه و رفع حاجت حاجتمند است، به خدا نسبت داد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۰
کلمه «رحمان»، صيغه مبالغه است که بر کثرت و بسيارى رحمت دلالت مى کند، و کلمه «رحيم»، بر وزن «فعيل» صفت مشبهه است، که ثبات و بقا و دوام را مي رساند. پس خداى رحمان، معنايش خداى کثير الرحمه، و معناى رحيم، خداى دائم الرحمه است. و به همين جهت، مناسب با کلمه رحمت اين است که دلالت کند بر رحمت کثيرى که شامل حال عموم موجودات و انسان ها از مؤمنين و کافر مى شود، و به همين معنا در بسيارى از موارد در قرآن استعمال شده. از آن جمله فرموده: «الرحمن على العرش استوى »، (مصدر رحمت عامه خدا، عرش است که مهيمن بر همه موجودات است). و نيز فرموده: «قل من کان فى الضلاله فليمدد له الرحمن مدا»، (بگو آن کس که در ضلالت است، بايد خدا او را در ضلالتش مدد برساند)، و از اين قبيل موارد ديگر.
و نيز به همين جهت، مناسب تر آن است که کلمه «رحيم» بر نعمت دائمى، و رحمت ثابت و باقى او دلالت کند. رحمتى که تنها به مؤمنين افاضه مى کند، و در عالمى افاضه مى کند که فناناپذير است، و آن عالم آخرت است. همچنان که خدای تعالى فرمود: «و کان بالمؤمنين رحيما»، (خداوند همواره، به خصوص مؤمنين رحيم بوده است)، و نيز فرموده: «إنه بهم رؤف رحيم »، (به درستى که او به ايشان رئوف و رحيم است)، و آياتى ديگر. و به همين جهت بعضى گفته اند: رحمان عام است، و شامل مؤمن و کافر مى شود، و رحيم خاص مؤمنين است.
معنى حمد و فرق آن با مدح
* «الحمد لله»:
کلمه «حمد» به طوری که گفته اند، به معناى ثنا و ستايش در برابر عمل جميلى است که ثنا شونده به اختيار خود انجام داده، به خلاف کلمه «مدح» که هم اين ثنا را شامل می شود، و هم ثناى بر عمل غير اختيارى را. مثلا گفته مى شود: «من فلانى را در برابر کرامتى که دارد، حمد و مدح کردم»، ولى در مورد تلألؤ يک مرواريد، و يا بوى خوش يک گل نمى گویيم آن را حمد کردم، بلکه تنها مى توانيم بگویيم: «آن را مدح کردم».
حرف (الف و لام) که در اول اين کلمه آمده، استغراق و عموميت را مى رساند، و ممکن است «لام» جنس باشد، و هر کدام باشد مآلش يکى است.
براى اين که خداى سبحان مى فرمايد:
«ذلکم الله ربّکم خالق کلّ شئ»، (اين است خداى شما که خالق هر چيز است)، و اعلام می دارد که هر موجودی که مصداق کلمه «چيز» باشد، مخلوق خداست. و نيز فرموده: «الذى أحسن کلّ شئ خلقه»، (آن خدایی که هر چه را خلق کرده، زيبايش کرده)، و اثبات کرده که هر چيزى که مخلوق است، به آن جهت که مخلوق او و منسوب به او است، حسن و زيبا است. پس حسن و زيبایى، دائر مدار خلقت است، همچنان که خلقت دائر مدار حسن می باشد. پس هيچ خلقى نيست مگر آن که به احسان خدا حسن و به اجمال او جميل است، و به عکس، هيچ حسن و زيبایى نيست مگر آن که مخلوق او، و منسوب به او است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۱
و نيز فرموده: «هو الله الواحد القهّار: اوست خداى واحد قهار». نيز فرموده: «و عنت الوجوه للحىّ القيّوم»، (ذليل و خاضع شد وجوه در برابر حى قيوم). و در اين دو آيه خبر داده است از اين که: هيچ چيزی را به اجبار کسى و قهر قاهرى نيافريده، و هيچ فعلى را به اجبار اجبار کننده اى انجام نمی دهد، بلکه هرچه خلق کرده، با علم و اختيار خود کرده. در نتيجه، هيچ موجودى نيست مگر آن که فعل اختيارى اوست، آن هم فعل جميل و حسن. پس از جهت فعل، تمامى حمدها از آن او است.
و اما از جهت اسم: يک جا فرموده: «الله لا اله إلّا هو له الأسماء الحسنى »، (خدا است که معبودى جز او نيست، و او را است اسماء حسنى). و جایى ديگر فرموده: «و لله الأسماء الحسنى فادعوه بها و ذروا الّذين يلحدون فى أسمائه »، (خداى را است اسمائى حسنى، پس او را به آن اسماء بخوانيد، و آنان را که در اسماء او کفر مى ورزند، رها کنيد و به خودشان واگذاريد). و اعلام داشته که او، هم در اسمائش جميل است و هم در افعالش، و هر جميلى از او صادر مى شود.
رده:تفسیر المیزان