تفسیر المیزان

المیزان جلد۱ بخش۳

استشهاد بر اين که جنس حمد و همه حمد از آن خدا است پس روشن شد که: خدای تعالى هم در برابر اسماء جميلش محمود و سزاوار ستايش است ، و هم در برابر افعال جميلش. و نيز روشن شد که: هيچ حمدى از هيچ حامدى در برابر هيچ امرى محمود سر نمى زند، مگر آن که در حقيقت حمد خدا است. براى آن که آن جميلى که حمد و ستايش حامد متوجه آن است، فعل خدا است و او ايجادش کرده. پس جنس ‍ حمد و همه آن، از آنِ خدا است. از سوى ديگر، ظاهر سياق و به قرينه التفاتی که در جمله: «إيّاک نعبد»...، به کار رفته، و ناگهان خداى سبحان مخاطب بندگان قرار گرفته، چنين دلالت دارد که سوره مورد بحث کلام بنده خداست. به اين معنا که خدای تعالى در اين سوره به بنده خود ياد مى دهد که چگونه حمدش گويد، و چگونه سزاوار است ادب عبوديت را در مقامى که مى خواهد اظهار عبوديت کند، رعايت نمايد. و اين ظاهر را جمله «الحمد لله» نيز تأييد می کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۲ براى اين که حمد توصيف است، و خداى سبحان خود را از توصيف واصفان از بندگانش منزه دانسته و فرموده: «سبحان اللّه عمّا يصفون، إلا عباد اللّه المخلصين »، خدا منزه است از آنچه توصيفش مى کنند، مگر بندگان مخلص ‍ او)، و در کلام مجيدش هيچ جا اين اطلاق را مقيد نکرده، و هيچ جا عبارتى نياورده که حکايت کند حمد خدا را از غير خدا، به جز عده اى از انبياء مخلصش، که از آنان حکايت کرده که حمد خدا گفته اند. در خطابش به نوح عليه السلام فرموده: «فقل الحمد لله الّذى نجّينا من القوم الظالمين»، (پس بگو حمد آن خدایى را که ما را از قوم ستمکار نجات داد). و از ابراهيم حکايت کرده که گفت: «الحمد لله الّذى وهب لى على الکبر اسمعيل و اسحق »، (سپاس خدایى را که در سر پيرى اسماعيل و اسحاق را به من داد). و در چند جا از کلامش به رسول گراميش محمد (ص) فرموده که: «و قل الحمد لله: بگو الحمد لله ». و از داود و سليمان (عليهماالسلام) حکايت کرده که: «و قالا الحمد لله، گفتند: الحمد لله». و از اهل بهشت يعنى پاکدلانى که از کينه درونى و کلام بيهوده و فسادانگيز پاکند، نقل کرده که آخرين کلامشان حمد خدا است و فرموده: «و آخر دعوايهم أن الحمد لله ربّ العالمين ». و اما غير اين موارد، هرچند خدای تعالى حمد را از بسيارى مخلوقات خود حکايت کرده، و بلکه آن را به همه مخلوقاتش ‍ نسبت داده و فرموده: «و الملائکة يسبّحون بحمد ربّهم »، و نيز فرموده: «و يسبّح الرعد بحمده »، و نيز فرموده: «و إن من شئ الا يسبّح بحمده »، (هيچ چيز نيست مگر آن که خدا را با حمدش تسبيح مى گويد). بيان اين که خدا از حمد حامدان منزه است و دليل آن الا اين که به طورى که ملاحظه مى کنيد، همه جا خود را از حمد حامدان، مگر آن عده که گفتيم، منزه مي دارد، هر جا سخن از حمد حامدان کرده، حمد ايشان را با تسبيح جفت کرده، و بلکه تسبيح را اصل در حکايت قرار داده، و حمد را با آن ذکر کرده، و همان طور که ديديد، فرموده: تمامى موجودات با حمد خود او را تسبيح مى گويند. خواهى پرسيد: چرا خدا منزّه از حمد حامدان است؟ و چرا نخست تسبيح را از ايشان حکايت کرده؟ مي گویيم: براى اين که غير خدای تعالى، هيچ موجودى به افعال جميل او، و به جمال و کمال افعالش احاطه ندارد، همچنان که به جميل صفاتش و اسماءش که جمال افعالش ناشى از جمال آن صفات و اسماء است، احاطه ندارد، همچنان که خودش ‍ فرموده: «و لا يحيطون به علما»، (احاطه علمى به او ندارند). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۳ بنابراين، مخلوق خدا به هر وضعى که او را بستايد، به همان مقدار به او و صفاتش احاطه يافته است و او را محدود به حدود آن صفات دانسته، و به آن تقدير اندازه گيرى کرده، و حال آن که خدای تعالى محدود به هيچ حدى نيست. نه خودش و نه صفات و اسمائش؛ و نه جمال و کمال افعالش. پس اگر بخواهيم او را ستايشى صحيح و بى اشکال کرده باشيم، بايد قبلا او را منزه از تحديد و تقدير خود کنيم، و اعلام بداريم که: پروردگارا! تو منزه از آنى که به تحديد و تقدير فهم ما محدود شوى، همچنان که خودش در اين باره فرموده: «إنّ اللّه يعلم و أنتم لا تعلمون »، (خدا مى داند و شما نمى دانيد). امّا مخلصين از بندگان او که گفتيم: حمد آنان را در قرآن حکايت کرده، آنان حمد خود را حمد خدا، و وصف خود را وصف او قرار داده اند، براى اين که خداوند ايشان را خالص براى خود کرده. پس روشن شد آنچه که ادب بندگى اقتضا دارد، اين است که: بنده خدا، پروردگار خود را به همان ثنائى ثنا گويد که خودِ خدا، خود را به آن ستوده، و از آن تجاوز نکند. همچنان که در حديث مورد اتفاق شيعه و سنى از رسول خدا (ص) رسيده که در ثناى خود مى گفت: «لا احصى ثناء عليک، أنت کما أثنيت على نفسک »: (پروردگارا! من ثناء تو را نمى توانم بشمارم، و بگويم، تو آن طورى که بر خود ثنا کرده اى). پس اين که در آغاز سوره مورد بحث فرمود: «الحمد لله» تا به آخر، ادب عبوديت را مى آموزد و تعليم مى دهد که: بنده او لايق آن نبود که او را حمد گويد و فعلا که مى گويد، به تعليم و اجازه خود او است. او دستور داده که بنده اش بگويد. * معنى ربّ «مالک مدبر»: * «الحمد لله ربّ العالمين، الرّحمن الرّحيم، مالک يوم الدّين ...»: بيشتر اساتيد قرائت خوانده اند: «مّلِکِ يوم الدين». اما کلمه «ربّ»: معناى اين کلمه مالکى است که امر مملوک خود را تدبير کند. پس معناى «مالک» در کلمه «ربّ» خوابيده. و ملک نزد ما اهل اجتماع و در ظرف اجتماع، يک نوع اختصاص ‍ مخصوص است که به خاطر آن اختصاص، چيزى قائم به چيزى ديگر مى شود. و لازمه آن صحت تصرفات است، و صحت تصرفات قائم به کسى مى شود که مالک آن چيز است. وقتى مى گویيم: فلان متاع ملک من است، معنايش اين است که آن متاع يک نوع قيامى به وجود من دارد. اگر من باشم، مى توانم در آن تصرف کنم، ولى اگر من نباشم، ديگرى نمى تواند در آن تصرف کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۴ معنى مالکيت و تقسيم آن به حقيقى و اعتبارى البته اين معناى ملک در ظرف اجتماع است، که (مانند ساير قوانين اجتماع) امرى وضعى و اعتبارى است، نه حقيقى. الا اين که اين امر اعتبارى از يک امر حقيقى گرفته شده، که آن را نيز ملک مى ناميم. توضيح اين که: ما در خود چيزهایى سراغ داريم که به تمام معناى کلمه، و حقيقتا ملک ما هستند و وجودشان قائم به وجود ما است. مانند اجزای بدن ما، و قواى بدنى ما، بينایى ما، و چشم ما، شنوایى ما،و گوش ما، چشایى ما، و دهان ما، لامسه ما، و پوست بدن ما، بويایى ما، و بينى ما، و نيز دست و پا و ساير اعضاى بدن ما، که حقيقتا مال ما هستند، و مى شود گفت مال ما هستند. چون وجودشان قائم به وجود ما است. اگر ما نباشيم، چشم و گوش ما جداى از وجود ما، هستى عليحده اى ندارند. و معناى اين ملک همين است که گفتيم: *اولا: هستی شان قائم به هستى ما است. * و ثانيا: جدا و مستقل از ما، وجود ندارند. * ثالثا: اين که ما مى توانيم طبق دلخواه خود از آن ها استفاده کنيم، و اين معناى «ملک حقيقى» است. آنگاه آنچه را هم که با دسترنج خود، و يا راه مشروعى ديگر به دست مى آوريم، ملک خود مى دانيم. چون اين ملک هم، مانند آن ملک چيزى است که ما به دلخواه خود در آن تصرف مى کنيم، ولکن ملک حقيقى نيست، به خاطر اين که ماشين سوارى من و خانه و فرش من، وجودش قائم به وجود من نيست، که وقتى من از دنيا مى روم، آن ها هم با من از دنيا بروند. پس ملکيت آن ها حقيقى نيست، بلکه قانونى، و چيزى شبيه به ملک حقيقى است. مالکيت خدا حقيقى است و ملک حقيقى جدا از تدبير متصور نيست از ميان اين دو قسم ملک، آنچه صحيح است که به خدا نسبت داده شود، همان ملک حقيقى است، نه اعتبارى. چون ملک اعتبارى با بطلان اعتبار، باطل مى شود. يک مال مادام مال من است که نفروشم، و به ارث ندهم، و بعد از فروختن، اعتبار ملکيت من باطل مى شود. و معلوم است که مالکيت خدای تعالى نسبت به عالم، باطل شدنى نيست. و نيز پر واضح است که ملک حقيقى، جداى از تدبير تصور ندارد. چون ممکن نيست فرضا کره زمين با همه موجودات زنده و غير زنده روى آن در هستى خود محتاج به خدا باشد، ولى در آثار هستى مستقل از او و بى نياز از او باشد. وقتى خدا مالک همه هستى ها است، هستى کره زمين از او است، و هستى حيات روى آن، و تمامى آثار حيات از او است. در نتيجه، پس تدبير امر زمين و موجودات در آن، و همه عالم از او خواهد بود. پس او رب تمامى ماسواى خويش ‍ است، چون کلمه «رب» به معناى مالک مدبر است. * معنى «عالَمين »: «و امّا کلمه عالَمين»: اين کلمه جمع «عالّم» به فتحه لام است، و معنايش آنچه ممکن است که با آن علم يافت است، که وزن آن وزن قالب، و خاتم، و طابع است. يعنى آنچه با آن قالب مى زنند، و مُهر و موم مى زنند، و امضا مى کنند. و معلوم است که معناى اين کلمه شامل تمامى موجودات مى شود. هم تک تک موجودات را مى توان عالم خواند، و هم نوع نوع آن ها را. مانند عالم جماد، و عالم نبات، و عالم حيوان، و عالم انسان، و هم صنف صنف هر نوعى را، مانند عالم عرب، و عالم عجم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۵ و اين معناى دوم که کلمه عالّم به معناى صنف صنف انسان ها باشد، با مقام آيات که مقام شمردن اسماء حسناى خدا است، تا مى رسد به «مالک يوم الدين » مناسب تر است. چون مراد از «يوم الدين»، روز قيامت است. چون «دين» به معناى جزاء است، و جزاء در روز قيامت مخصوص به انسان و جن است. پس معلوم مى شود مراد از «عالّمين» هم، عوالم انس و جن و جماعت هاى آنان است. و همين که کلمه نامبرده در هر جاى قرآن آمده، به اين معنا آمده، خود مؤيد احتمال ما است، که در اين جا هم، «عالّمين» به معناى عالم اصناف انسان ها است. مانند آيه: «و اصطفيک على نساء العالمين »، (تو را بر همه زنان عالميان اصطفاء کرد)، و آيه: «ليکون للعالمين نذيرا»، (تا براى عالميان بيم رسان باشد)، و آيه: «أتاتون الفاحشة ما سبقکم بها من أحد من العالَمين ؟» (آيا به سر وقت گناه زشتى مى رويد، که قبل از شما احدى از عالميان چنان کار نکرده است). فرق بين مالک و ملک و اينکه قرائت «مالک يوم الدين » بهتر به نظر مى رسد و اما «مالک يوم الدين»: در سابق معناى مالک را گفتيم، و اين کلمه اسم فاعل از «مِلک» - به کسره ميم - است، و اما «مّلِک» - به فتحه ميم و کسره لام - صفت مشبهه از «مُلک» - به ضم ميم- است، به معناى سلطنت و نيروى اداره نظام قومى، و مالکيت و تدبير امور قوم است، نه مالکيت خود قوم. و به عبارتى ديگر: ملک، مالک مردم نيست، بلکه مالک امر و نهى و حکومت در آنان است. البته هر يک از مفسّران و قاريان که يک طرف را گرفته اند، براى آن وجوهى از تأييد نيز درست کرده اند، و هرچند هر دو معناى از سلطنت، يعنى سلطنت بر مُلک به ضمه، و مِلک به کسره، در حق خداي تعالى ثابت است، الا آن که مُلک به ضمه ميم را مى شود به زمان منسوب کرد و گفت: ملک عصر فلان، و پادشاه قرن چندم، ولى مِلک به کسره ميم به زمان منسوب نمى شود. هيچ وقت نمى گويند: مالک قرن چندم، مگر به عنايتى دور از ذهن. در آيه مورد بحث هم، ملک را به روز جزا نسبت داده، و فرموده: «ملک يوم الدين»: پادشاه روز جزا. و در جاى ديگر باز فرموده: «لمن الملک اليوم لله الواحد القهار»، (امروز ملک از کيست؟ از خداى واحد قهار). به همين دليل، قرائت «مّلِک يوم الدين» بهتر به نظر مى رسد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۶ بحث روايتى در کتاب عيون اخبارالرضا، و در کتاب معانى، از حضرت رضا عليه السلام روايت آورده اند که در معناى جمله «بسم اللّه» فرمود: معنايش اين است که من خود را به داغ و علامتى از علامت هاى خدا داغ مى زنم و آن داغ، «عبادت» است ( تا همه بدانند من بنده چه کسى هستم. شخصى پرسيد: سمة (داغ) چيست؟ فرمود: علامت. مؤلّف: و اين معنا در مثل فرزندى است که از معناى قبلى ما متولد شده. چون ما در آن جا گفتيم: باء در «بسم اللّه» باء ابتداء است. چون بنده خدا، عبادت خود را به داغى از داغ هاى خدا علامت مى زند، بايد خود را هم که عبادتش ‍ منسوب به آن است، به همان داغ، داغ بزند. و در تهذيب از امام صادق عليه السلام، و در عيون و تفسير عياشى از حضرت رضا عليه السلام روايت آورده اند که فرمود: اين کلمه به اسم اعظم خدا نزديک تر است از مردمک چشم به سفيدى آن. مؤلّف: و به زودى معناى روايت در پيرامون «اسم اعظم» خواهد آمد إن شاء اللّه تعالى. و در کتاب عيون از اميرالمؤمنين عليه السلام روايت کرده که فرمود: کلمه «بسم اللّه الرحمن الرحيم»، جزء سوره فاتحة الکتاب است، و رسول خدا(ص) همواره آن را مي خواند، و آيه اول سوره به حسابش مى آورد، و فاتحة الکتاب را سبع المثانى مى ناميد. * مؤلّف: و از طرق اهل سنت و جماعت، نظير اين معنا روايت شده است. مثلا دار قطنى از ابى هريره حديث کرده که گفت: رسول اللّه(ص) فرمود: چون سوره حمد را مي خوانيد، «بسم اللّه الرحمن الرحيم» را هم يکى از آياتش بدانيد و آن را بخوانيد. چون سوره حمد، اُمّ القرآن، و سبع المثانى است، بسم اللّه الرحمن الرحيم، يکى از آيات اين سوره است. و در خصال از امام صادق عليه السلام روايت کرده که گفت ايشان فرمودند: اين مردم را چه مي شود؟ خدا آنان را بکشد، به بزرگترين آيه از آيات خدا پرداخته و پنداشتند که گفتن آن آيه بدعت است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۷ و از امام باقر عليه السلام روايت است که فرمود: محترم ترين آيه را از کتاب خدا دزديدند، و آن آيه «بسم اللّه الرحمن الرحيم» است که بر بنده خدا لازم است در آغاز هر کار آن را بگويد. چه کار بزرگ، و چه کوچک، تا مبارک شود. مؤلّف: روايات از ائمه اهل بيت عليهم السلام در اين معنا بسيار زياد است، که همگى دلالت دارند بر اين که: «بسم اللّه» جزء هر سوره از سوره هاى قرآن است، مگر سوره برائت، که بسم اللّه ندارد. و در روايات اهل سنت و جماعت نيز رواياتى آمده که بر اين معنا دلالت دارند. از آن جمله: در صحيح مسلم، از انس روايت کرده که گفت: رسول خدا(ص) فرمود: در همين لحظه پيش، سوره اى بر من نازل شد. آنگاه شروع کردند به خواندن «بسم اللّه الرحمن الرحيم». و از ابى داود از ابن عباس روايت کرده که گفت: (وى حديث را صحيح دانسته)، رسول خدا(ص) غالبا اول و آخر سوره را نمى فهميد کجا است، تا آن که آيه «بسم اللّه الرحمن الرحيم» نازل مي شد (و بين دو سوره قرار مي گرفت). * مؤلف: اين معنا به طرق شيعه از امام باقر عليه السلام روايت شده. * دو روايت درباره «رحمان » و «رحيم » و سخنى پيرامون آن دو: و در کافى و کتاب توحيد، و کتاب معانى، و تفسير عياشى، از امام صادق عليه السلام روايت شده که در حديثى فرمود: «اللّه»، اله هر موجود، و «رحمان» رحم کننده به تمامى مخلوقات خود، و «رحيم» رحم کننده به خصوص مومنين است. و از امام صادق عليه السلام روايت شده که فرمود: «رحمان» اسم خاص است به صفت عام، و «رحيم» اسم عام است به صفت خاص. مؤلّف: از بياني که ما در سابق داشتيم، روشن شد که چرا «رحمان» عام است، و مؤمن و کافر را شامل مي شود، ولى «رحيم» خاص است و تنها شامل حال مؤمن مى گردد. و اما اين که در حديث بالا فرمود: «رحمان»، اسم خاص است به صفت عام و «رحيم»، اسم عام است به صفت خاص، گويا مرادش اين باشد که: «رحمان»، هرچند مؤمن و کافر را شامل مي شود، ولى رحمتش خاص دنيا است و «رحيم»، هرچند عام است، و رحمتش هم دنيا را مى گيرد و هم آخرت را، ولى مخصوص مؤمنين است. و به عبارتى ديگر: «رحمان»، مختص است به افاضه تکوينيه، که هم مؤمن را شامل مي شود و هم کافر را، و «رحيم»، هم افاضه تکوينى را شامل است و هم تشريعى را، که بابش باب هدايت و سعادت است و مختص ‍ است به مؤمنين. براى اين که ثبات و بقا، مختص به نعمت هایی است که به مؤمنين افاضه مي شود، همچنان که فرمود: «و العاقبة للمتّقين ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۸ * دو روايت در ارتباط با «الحمد لله » از معصومين عليهم السلام: و در کشف الغمّه، از امام صادق عليه السلام روايت کرده که فرمود: پدرم استرى را گم کرد و فرمود: اگر خدا آن را به من بر گرداند، من او را به ستايش هایى حمد مى گويم، که از آن راضى شود. اتفاقا چيزى نگذشت که آن را با زين و لجام آوردند. سوار شد، همين که لباس هايش را جابه جا و جمع و جور کرد که حرکت کند، سر به آسمان بلند کرد و گفت: «الحمد لله»، و ديگر هيچ نگفت. آنگاه فرمود: در ستايش خدا از هيچ چيز فرو گذار نکردم، چون تمامى ستايش ها را مخصوص او کردم. هيچ حمدى نيست مگر آن که خدا هم داخل در آن است. مؤلّف: در عيون، از على عليه السلام روايت شده که: شخصى از آن جناب، از تفسير کلمه «الحمد لله» پرسيد. حضرت فرمود: خدای تعالى، بعضى از نعمت هاى خود را آن هم سربسته و دربسته و به طوراجمال براى بندگان خود معرفى کرده، چون نمي توانستند نسبت به همگى آن ها معرفت يابند و به طور تفصيل بدان وقوف يابند، چون عدد آن ها بيش از حد آمار و شناختن است. لذا به ايشان دستور داد تنها بگويند: «الحمد لله على ما أنعم به علينا». * مؤلّف: اين حديث اشاره دارد به آنچه گذشت، که گفتيم: حمد از ناحيه بنده، در حقيقت يادآورى خداست، اما به نيابت، تا رعايت ادب را کرده باشد. بحث فلسفى بيان عقلى اين که: هر ثنا و حمدى به حمد خدا منتهى مى شود برهان هاى عقلى قائم است بر اين که: استقلال معلول در ذاتش و در تمامى شئونش همه به خاطر و به وسيله علت است و هر کمالي که دارد، سايه اي است از هستى علتش. پس اگر براى حسن و جمال، حقيقتى در وجود باشد، کمال آن و استقلالش از آنِ خداى واجب الوجود متعالى است. براى اين که او است علتى که تمامى علل به او منتهى مى شوند. و ثنا و حمد عبارت از اين است که: موجود با وجود خودش، کمال موجود ديگرى را نشان دهد. البته موجود ديگرى که همان علت او است، و چون تمامى کمال ها از تمامى موجودات به خداى تعالى منتهى مى شود، پس حقيقت هر ثنا و حمدى هم به او راجع مى شود و به او منتهى مى گردد. پس بايد گفت: «الحمد لله ربّ العالمين». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۹ * إيّاک نعبد و إيّاک نستعين ... : کلمۀ عبد به معناى انسان و يا هر داراى شعور ديگری است که ملک غير باشد. البته اين که گفتيم (يا هر داراى شعور)، به خاطر اطلاق عبد به غير انسان با تجريد به معناى کلمه است، که اگر معناى کلمه را تجريد کنيم، و خصوصيات انسانى را از آن حذف کنيم، باقى مي ماند (هر مملوکي که ملک غير باشد)، که به اين اعتبار تمامى موجودات با شعور عبد مى شوند، و به همين اعتبار، خدای تعالى فرموده: «إن کلّ من فى السموات و الأرض إلّا آتى الرّحمن عبدا»: (هيچ کس در آسمان ها و زمين نيست مگر آن که با عبوديت رحمان خواهند آمد). معنى عبادت کلمه عبادت از کلمه «عبد» گرفته شده و على القاعده بايد همان معنا را افاده کند، ولکن چه اشتقاق هاى گوناگونى از آن شده، و يا معانى گوناگونى بر حسب اختلاف موارد پيدا کرده، و اين که جوهرى در کتاب «صحاح» خود گفته که: اصل عبوديت به معناى خضوع است، معناى لغوى کلمه را بيان نکرده، بلکه لازمه معنى را معناى کلمه گرفته، و گرنه خضوع هميشه با لام متعدى مى شود، و مى گويند: «فلان خضع لفلان»: (فلانى براى فلان کس کُرنش و خضوع کرد)، ولى کلمه «عبادت»، به خودى خود متعدى مى شود و مى گویيم: «إيّاک نعبد: تو را مى پرستيم». از اين جا معلوم مى شود که معناى کلمه عبادت خضوع نيست. و کوتاه سخن اين که: عبادت و پرستش از آن جایی که عبارت است از: نشان دادن مملوکيت خويش براى پروردگار، با استکبار نمى سازد، ولى با شرک مى سازد. چون ممکن است دو نفر در مالکيت من و يا اطاعت من شريک باشند. لذا خداى تعالى از استکبار از عبادت نهى نکرده، ولى از شرک ورزيدن به او نهى کرده. چون اولى ممکن نبوده، ولى دومى ممکن بوده است. لذا درباره استکبار به اين عبارت فرموده: «إن الّذين يستکبرون عن عبادتى سيدخلون جهنّم داخرين»: (آن هایي که از عبادت من سر مى پيچند و تکبر مى کنند، به زودى با خوارى و ذلت داخل جهنم خواهند شد). و درباره شرک فرموده: «و لا يشرک بعبادة ربّه أحدا»: (و احدى را شريک در عبادت پروردگارش نگيرد). پس معلوم مى شود: شرک را امرى ممکن دانسته، از آن نهى فرموده. چون اگر چيزى ممکن و مقدور نباشد، نهى از آن هم لغو و بيهوده است، به خلاف استکبار از عبوديت که با عبوديت جمع نمی شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۰ فرق بين عبوديت عبد در برابر مولى و عبوديت بندگان نسبت به خدا و عبوديت ميان بندگان و موالى آنان، تنها در برابر آن چيزى صحيح است که موالى از عبيد خود مالکند. هر مولایى از عبد خود به آن مقدار اطاعت و انقياد و بندگى استحقاق دارد، که از شئون بنده اش مالک است، و اما آن شئونى را که از او مالک نيست و اصلا قابليت ملک ندارد، نمى تواند در برابر آنها از بنده خود مطالبه بندگى کند. مثلا اگر بنده اش پسر زيد است، نمى تواند از او بخواهد که پسر عمرو شود. و يا اگر بلند قامت است، از او بخواهد که کوتاه شود، اين گونه امور، متعلَق عبادت و عبوديت قرار نمى گيرد. اين وضع عبوديت عبيد در برابر موالى عرفى است، و اما عبوديت بندگان نسبت به پروردگار متعال، وضع ديگرى دارد. چون مالکيت خدا نسبت به بندگان، وضع عليحده اى دارد. براى اين که مولاى عرفى يک چيز از بنده خود را مالک بود، و صد چيز ديگرش را مالک نبود، ولى خدای تعالى مالکيتش نسبت به بندگان، على الاطلاق است و مشوب با مالکيت غير نيست و بنده او، در مملوکيت او تبعيض بر نمي دارد، که مثلا نصف او ملک خدا، و نصف ديگرش ملک غير خدا باشد، و يا پاره اى تصرفات در بنده براى خدا جائز باشد و پاره اى تصرفات ديگر جائز نباشد. همچنان که در عبيد و موالى عرفى چنين است، پاره اى از شئون عبد (که همان کارهاى اختيارى او است)، مملوک ما مى شود، و مى توانيم به او فرمان دهيم که مثلا باغچه ما را بيل بزند، ولى پاره اى شئون ديگرش (که همان افعال غير اختيارى او از قبيل بلندى و کوتاهى او است)، مملوک ما قرار نمى گيرد. و نيز پاره اى تصرفات ما در او جائز است، که گفتيم فلان کار مشروع ما را انجام دهد و پاره اى ديگر (مانند کشتن بدون جرم آنان) براى ما جائز نيست. * وجه تقدم مفعول در «إيّاک نعبد و إيّاک نستعين »: پس خدای تعالى، مالک على الاطلاق و بدون قيد و شرط ها است و ما و همه مخلوقات، مملوک على الاطلاق و بدون قيد و شرط اویيم. پس در اين جا دو نوع انحصار هست» يکى اين که «رب» تنها و منحصر در مالکيت است، و دوم اين که: «عبد» تنها و منحصرا عبد است و جز عبوديت چيزى ندارد. و اين آن معنایى است که جمله: «إياک نعبد...» برآن دلالت دارد. چون از يکسو مفعول را مقدم داشته، و نفرموده: «نعبدک: مى پرستيمت»، بلکه فرموده: تو را مى پرستيم، يعنى غير تو را نمى پرستيم. و از سوى ديگر، قيد و شرطى براى عبادت نياورده و آن را مطلق ذکر کرده. در نتيجه، معنايش اين مى شود که: ما به غير از بندگى تو شأنى نداريم. پس تو غير از پرستيده شدن شأنى ندارى و من، غير از پرستيدنت کارى ندارم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۱ نکته ديگر اين که: ملک از آن جا که (به بيان گذشته) قوام هستی اش به مالک است، ديگر تصور ندارد که خودش حاجب و حائل از مالکش باشد، و يا مالکش از او محجوب باشد. مثلا وقتى جناب عالى به خانه زيدى نگاه مى کنى، اين نگاه تو دو جور ممکن است باشد. يکى اين که: اين خانه، خانه ای است از خانه ها، در اين نظر ممکن است زيد را نبينى، و اصلا به ياد او نباشى. اما اگر نظرت بدان خانه، از اين جهت باشد که خانه زيد است، در اين صورت ممکن نيست که از زيد غافل شوى، بلکه با ديدن خانه، زيد را هم ديده اى، چون مالک آن است. و از آن جایی که برايت روشن شد که ما سواى خدا به جز مملوکيت، ديگر هيچ چيز ندارند و مملوکيت، حقيقت آن ها را تشکيل مي دهد، ديگر معنا ندارد که موجودى از موجودات، و يا يک ناحيه از نواحى وجود او، از خدا پوشيده بماند و محجوب باشد. همچنان که ديگر ممکن نيست به موجودى نظر بيفکنيم و از مالک آن غفلت داشته باشيم. از اين جا نتيجه مى گيريم که: خدای تعالى حضور مطلق دارد، همچنان که خودش فرموده: «أولم يکف بربّک أنه على کلّ شئ شهيد؟ ألا إنّهم فى مرية من لقاء ربّهم، ألا إنه بکلّ شئ محيط»: (آيا همين براى پروردگار تو بس نيست که بر هر چيزى ناظر و شاهد است؟ بدان که ايشان از ديدار پروردگارشان در شک اند، بدان که خدا به هر چيزى احاطه دارد)، و وقتى مطلب بدين قرار بود، پس حق عبادت خدا اين است که از هر دو جانب حضور باشد. وجه التفات و تغيير سياق آيه «إيّاک نعبد» از سياق غيبت به سياق حضور اما از جانب پروردگار عزوجل، به اين که بنده او وقتى او را عبادت مى کند، او را به عنوان معبودى حاضر و روبرو عبادت کند، و همين باعث شده که در سوره مورد بحث در جمله «إيّاک نعبد»، ناگهان از سياق غيبت به سياق حضور و خطاب التفات شود. با اين که تاکنون مى گفت: حمد خدایى را که چنين و چنان است، ناگهان بگويد: «تو را مى پرستيم». چون گفتيم: حق پرستش او اين است که او را حاضر و روبرو بدانيم. و اما از ناحيه بنده: حق عبادت اين است که خود را حاضر و روبروى خدا بداند و آنى از اين که دارد عبادت مى کند. غايب و غافل نشود و عبادتش، تنها صورت عبادت و جسدى بى روح نباشد. و نيز: عبادت خود را قسمت نکند که در يک قسمت آن، مشغول پروردگارش شود و در قسمت ديگر آن، مشغول و به ياد غير او باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۲ حال يا اين که: اين شرک را، هم در ظاهر داشته باشد و هم در باطن. مانند عبادت عوام بت پرستان، که يک مقدار از عبادت را براى خدا مى کردند و يک مقدار را براى نماينده خدا، يعنى بت. و اين که گفتيم: عوام بت پرستان، براى اين بود که خواص از بت پرستان، اصلا خدا را عبادت نمى کردند. و يا آن که اين شرک را تنها در باطن داشته باشد، مانند کسى که مشغول عبادت خداست، اما منظورش از عبادت غير خدا است و يا طمع در بهشت و ترس از آتش است. چه تمام اين ها، «شرک در عبادت» است که از آن نهى فرموده اند. از آن جمله فرموده اند: «فاعبد اللّه مخلصا له الدين »، (خداى را با ديندارى خالص عبادت کن)، و نيز فرموده: «ألا لله الدين الخالص و الّذين اتّخذوا من دونه أولياء ما نعبدهم إلّا ليقرّبونا إلى اللّه زلفى إن اللّه يحکم بينهم فيما هم فيه يختلفون »، (آگاه باش که از آنِ خدا است دين خالص ‍ و کسانى که از غير خدا اوليایى گرفتند، گفتند ما اين ها را نمى پرستيم، مگر براى اين که قدمى به سوى خدا نزديکمان کنند، به درستی که خدا در ميان آنان و اختلافى که با هم داشتند، حکومت مى کند). شرائط کمال عبادت و اوصاف عبادت حقيقى بنابراين، عبادت وقتى حقيقتا عبادت است که عبد عابد در عبادتش خلوص داشته باشد، و خلوص، همان حضورى است که قبلا بيان کرديم. و روشن شد که: عبادت، وقتى تمام و کامل مي شود که به غير خدا به کسى ديگر مشغول نباشد و در عملش، شريکى براى سبحان نتراشد و دلش در حال عبادت، بسته و متعلق بجایى نباشد. نه به اميدى، و نه ترسى، حتى نه اميد به بهشتى، و نه ترس از دوزخى، که در اين صورت عبادتش خالص و براى خدا است. به خلاف اين که عبادتش به منظور کسب بهشت و دفع عذاب باشد، که در اين صورت خودش را پرستيده، نه خدا را. و همچنين، عبادت وقتى تمام و کامل می شود که به خودش هم مشغول نباشد که اشتغال به نفس، منافى با مقام عبوديت است. عبوديت کجا و منم زدن و استکبار کجا؟ و گويا علت آمدن پرستش و استعانت به صيغه متکلم مع الغير: (ما تو را مى پرستيم و از تو يارى می جویيم)، همين دورى از منم زدن و استکبار بوده باشد، و می خواهد به همين نکته اشاره کند که گفتيم مقام عبوديت، با خود ديدن منافات دارد. لذا بنده خدا، عبادت خود و همه بندگان ديگر را در نظر گرفته، می گويد: ما تو را مى پرستيم. چون به همين مقدار هم در ذمّ نفس و دور افکندن تعيّنات و تشخصات اثر دارد. چون در وقتى که من خود را تنها ببينم، به انانيّت و خودبينى و استکبار نزديکترم، به خلاف اين که خودم را مخلوط با ساير بندگان و آميخته با سواد مردم بدانم، که اثر تعيّنى و تشخّص را از بين برده ام. دو جمله إيّاک نعبد و إيّاک نستعين، روى هم يک معنا را افاده مى کند و آن عبادت خالصانه است از آنچه گذشت، اين مسئله روشن شد که: اظهار عبوديت در جمله «إيّاک نعبد» الخ، از نظر معنا و از حيث اخلاص، جمله ای است که هيچ نقصى ندارد. تنها چيزی که به نظر مى رسد، نقص است. اين است که بنده عبادت را به خودش نسبت می دهد و به ملازمه براى خود دعوى استقلال در وجود و در قدرت و اراده مى کند، با اين که مملوک هيچ گونه استقلالى در هيچ جهتى از جهاتش ندارد، چون مملوک است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۳ و گويا براى تدارک و جبران همين نقص که در بدو نظر به نظر مى رسد، اضافه کرد که: «و إيّاک نستعين». يعنى همين عبادتمان نيز به استقلال خود ما نيست، بلکه از تو نيرو مى گيريم و استعانت می جویيم. * پس بر روی هم، دو جمله: «إيّاک نعبد و إيّاک نستعين»، يک معنا را مى رسانند و آن، عبادت خالصانه است که هيچ گونه شائبه اى در آن نيست. و ممکن است به همين جهت که گفته شد، استعانت و عبادت هر دو را به يک سياق آورد، و نفرمود: «إيّاک نعبد اعنا و اهدنا» الخ: (تو را عبادت مى کنيم، ما را يارى فرما و هدايت فرما)، بلکه فرمود: (تو را عبادت مى کنيم و از تو يارى مى طلبيم). خواهى گفت: پس چرا در جمله بعدى، يعنى: «إهدنا الصراط المستقيم»، اين وحدت سياق را رعايت نکرد و نفرمود: «إيّاک نعبد و إيّاک نستعين و إيّاک نستهدى إلى صراط مستقيم »؟ در جواب می گویيم: اين تغيير سياق در خصوص ‍ جمله سوم علتى دارد، که به زودى إن شاء اللّه بيان مى کنيم. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه