تفسیر المیزان

المیزان جلد۱۹ بخش۴۰

معناى اين که فرمود: «فَاتّقُوا الله مَا استَطَعتُم» يعنى به مقدار استطاعتى که داريد، از خدا پروا کنيد - چون سياق جمله، سياق دعوت و تشويق به اطاعت خدا و انفاق و مجاهده در راه اوست - و جمله مورد بحث، به خاطر حرف «فاء» تفريع شده بر جمله «إنّمَا أموَالُکُم ...». در نتيجه معناى آن چنين مى شود که: به مقدار استطاعت تان، از خدا بترسيد و ذرّه اى از آن مقدار را از تقوا و ترس خدا کوتاه نياييد. در نتيجه آيه شريفه، همان مطلبى را مى رساند که آيه شريفه «اتّقُوا اللَّه حَقّ تُقَاتِهِ» در مقام افاده آن است، نه اين که بخواهد بفرمايد هرچه توانستيد، رعايت تقوا را بکنيد و هر مقدار که نتوانستيد، تقوا را رها کنيد. چون خداى تعالى، به حکم آيه «وَ لَا تُحَمّلنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ»، به بيش از مقدار طاقت از ما نخواسته. آرى، هر چند اين معنا در جاى خود صحيح است، لیکن آیه مورد بحث، ناظر به آن نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۱۸ از آنچه گذشت، دو نکته روشن گرديد: نکته اول اين که: ميان آيه «فَاتّقُوا اللَّه مَا استَطَعتُم» و آيه «اتّقُوا اللهَ حَقّ تُقَاتِهِ»، هيچ منافاتى نيست، و اختلافى که بين آن دو هست، چيزى نظير اختلاف به مقدار و کيفيت است. در جملۀ اولى دستور مى دهد تقواى شما، همۀ مواردى را که در سعه و قدرت شماست، فرا بگيرد. و در دومى دستور مى دهد تقواى شما در همه موارد متصف به حقيقت باشد، تقواى صورى و ظاهرى نباشد. اولى راجع به کميت و مقدار تقوا است، دومى مربوط به کيفيت آن است. نکته دوم اين که: سخن بعضى از مفسّران که گفته اند: جملۀ «فَاتّقُوا اللّهَ مَا استَطَعتُم»، ناسخ جملۀ «اتّقُوا اللّهَ حَقّ تُقَاتِهِ» است، سخن درستى نيست، و فسادش روشن گرديد. «وَ اسمَعُوا وَ أطِيعُوا وَ أنفِقُوا خَيراً لِأنفُسِکُم » - این قسمت از آيه، جملۀ «فَاتّقُوا اَللّه مَا استَطَعتُم» را تأکيد مى کند، و کلمۀ «سمع»، به معناى استجابت و قبول پيشنهاد و دعوت است، که مربوط به مقام التزام قلبى است. به خلاف طاعت، که انقياد در مقام عمل است. معناى جمله: «وَأنفِقُوا خَيراً لِأنفُسِکُم» و کلمۀ «انفاق»، به معناى بذل مال در راه خداست (نه هر بذلى ديگر)، و کلمۀ «خَيراً»، اگر منصوب آمده، به گفته صاحب کشاف، به خاطر عاملى است که حذف شده، و تقدير آن: «وَأنفِقُوا» و «آمِنُوا خَيراً لِأنفُسِکُم - انفاق کنيد و ايمان آوريد به چيزى که براى خودتان خير است» مى باشد. احتمال هم دارد کلمۀ «أنفِقُوا» در عين دلالت بر انفاق، متضمن معناى «قَدّمُوا» و يا نظير آن هم باشد، و معنا چنين باشد: «وَ أنفِقُوا خَيراً لِأنفُسِکُم - انفاق کنيد و با انفاق، خيرى را براى خود از پيش بفرستيد» که در عبارت داخل گيومه کلمۀ «انفاق»، متضمن معناى «از پيش بفرستيد» شده، شما مى توانيد چيز ديگرى را فرض کنيد که مقام آيه بر آن دلالت کند. و اگر فرمود: «لِأنفُسِکُم» و نفرمود: «لَکُم»، براى اين بود که مؤمنان را بيشتر خوشدل سازد، و بفهماند اگر انفاق کنيد، خيرش مال شماست، و به جز خود شما، کسى از آن بهره مند نمى شود. چون انفاق، دست و دل شما را باز مى کند، و در هنگام رفع نيازهاى جامعه خود، دست و دلتان نمى لرزد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۱۹ «وَ مَن يُوقَ شُحّ نَفسِهِ فَأولَئِکَ هُمُ المُفلِحُون » - تفسير اين جمله، در تفسير سوره «حشر» گذشت. «إِن تُقْرِضوا اللَّهَ قَرْضاً حَسناً يُضاعِفْهُ لَکُمْ وَ يَغْفِرْ لَکُمْ وَ اللَّهُ شکُورٌ حَلِيمٌ»: منظور از «اقراض خداى تعالى»، انفاق در راه خدا است، و اگر اين عمل را قرض دادن به خدا، و آن مال انقاق شده را «قرض حَسَن» خوانده، به اين منظور بوده که مسلمين را به انفاق ترغيب کرده باشد. جمله «يُضَاعِفهُ لَکُم وَ يَغفِر لَکُم» اشاره است به حُسن جزايى که خداى تعالى در دنيا و آخرت به انفاق گران مى دهد. و اسم هاى «شَکُور»، «حَلِيم»، «عَالِم غيب و شهادت»، «عزيز» و «حکيم»، پنج نام از اسماى حُسناى الهى هستند، که شرحش و وجه مناسبتش، با «سمع» و «طاعت» و «انفاق» که در آيه بدان سفارش شده است، روشن است. بحث روايتى: روایتی درباره آيه: «إنّ مِن أزوَاجِکُم وَ أولَادِکُم عَدُوّاً لَکُم...» در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» روايت شده که در ذيل آيه: «إنّ مِن أزوَاجِکُم وَ أولَادِکُم عَدُوّاً لَکُم فَاحذَرُوهُم» فرموده: اين آيه راجع به مسلمانانى است که وقتى مى خواستند از وطن کافرنشين خود به دار هجرت مهاجرت کنند، زن و فرزندشان دست به دامنشان انداخته، از رفتن بازشان مى داشتند، و مى گفتند: تو را به خدا سوگند مى دهيم که از ما دست بر مدار، که بعد از رفتنت، از بين خواهيم رفت. بعضى از مسلمانان تسليم خواستۀ زن و فرزند خود مى شدند، و در دارالکفر مى ماندند، و آيه شريفه، آنان را از چنين زن و فرزندانى بر حذر داشته، از اطاعت آنان نهى مى فرمايد. بعضى ديگر از مسلمانان تسليم نمى شدند، و راه خدا را پيش گرفته، از زن و فرزند دست بر مى داشتند و مى گفتند: به خدا سوگند، اگر شما با من هجرت نکنيد، و خداى تعالى روزى بين من و شما در دارالهجره جمع کرد، ديگر کارى به کارتان نخواهم داشت، و تا ابد سودى به شما نخواهم رساند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۲۰ ولى خداى تعالى دستور داد بعد از آن که در دار هجرت به زن و فرزند خود رسيدند، از سوگند خود صرف نظر نموده، به بهترين وجهى با آنان برخورد نمايند، و صله رحم را رعايت کنند. «وَ إن تَعفُوا وَ تَصفَحُوا وَ تَغفِرُوا فَإنّ اللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ». مؤلف: اين معنا، در الدر المنثور هم، از عده اى از صاحبان کتب حديث، از ابن عباس روايت شده. و در الدر المنثور است که ابن مردويه، از عبادة بن صامت و عبداللّه بن ابى اوفى، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نقل کرده اند که در تفسير جملۀ: «إنّمَا أموَالُکُم وَ أولَادُکُم» فرموده اند: براى هر امتى، فتنه اى است، و فتنۀ امت من، که به وسيله آن آزمايش مى شوند، مال است. مؤلف: نظير اين روايت را نيز، از ابن مردويه، از کعب بن عياض، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نقل کرده. و باز در همان کتاب است که ابن ابى شيبه، احمد، ابوداوود، ترمذى، نسایى، ابن ماجه، حاکم و ابن مردويه، همگى از بريد روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مشغول خطابه بود که حسن و حسين، با پيراهنى قرمز وارد شدند، و (به طرف آن جناب ) مى رفتند و مى افتادند. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، از منبر پايين آمد و هر دو را بغل کرد. يکى را به اين طرف و يکى را به آن طرف و به منبر بالا رفت، و سپس فرمود: خداى تعالى درست فرموده: «إنّمَا أموَالُکُم وَ أولَادُکُم فِتنَةٌ»، من وقتى چشمم به اين دو پسر افتاد که مى آيند و مى افتند، نتوانستم طاقت بياورم، و کلامم را قطع نکنم. بناچار براى گرفتن آن دو پايين آمدم. مؤلف: اين روايت بى اشکال نيست. براى اين که درست است که اموال و اولاد فتنه است، اما نه حتى براى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، که سيّد انبيا و سرآمد مخلصين و معصوم و مؤيّد به روح القدس است. روايت ديگرى هست که لحنش از اين هم شنيع تر است، و آن روايتى است که باز الدر المنثور از ابن مردويه، از عبداللّه عمر، نقل کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در حالى که داشت بالاى منبر براى مردم ايراد خطبه مى کرد، چشمش به حسين بن على افتاد که داشت مى آمد، پا بر دامن خود نهاد و افتاد و گريه کرد. ناگزير رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از منبر پايين آمد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۲۱ مردم چنين ديدند، دويدند و حسين را برداشتند، و او را دست به دست گردانيده تا به رسول خدا رسانند. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» آنگاه فرمود: خدا شيطان را بکشد که فرزند چه فتنه اى است. به آن خدايى که جانم به دست اوست، من متوجه نشدم که از منبر پايين آمده ام. نظير اين روايت در شناعت لحن، روايتى است که از ابن منذر، از يحيى بن ابى کثير نقل شده که گفت : وقتى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، صداى گريه حسن و حسين را شنيد، فرمود: اولاد فتنه است، براى این که گريه اين دو کودک، آن چنان مرا بى خود کرد که برخاستم در حالى که عقل از من سلب شده بود. بنابراين، يا بايد اين روايات را طرد نموده قبولش نکرد، و يا آن که تأويل و توجيهش کرد. و در تفسير برهان، از ابن شهرآشوب، از تفسير وکيع روايت شده که گفت: سفيان بن مره همدانى، از عبد خير برايمان نقل کرد که گفته بود، من از على بن ابى طالب، از اين کلام خداى تعالى پرسيدم که مى فرمايد: «اتّقُوا اللهَ حَقّ تُقَاتِهِ». فرمود: به خدا سوگند، غير از اهل بيت کسى به اين دستور عمل نکرده، اين ماييم که همواره به ياد خداييم، و هرگز فراموشش نمى کنيم، و ماييم که شکرش را به جاى آورده، هرگز کفرانش ‍ نمى کنيم، و ماييم که او را اطاعت نموده، هرگز نافرمانی اش نکرده ايم. و چون اين آيه نازل شد، اصحاب گفتند: ما توانايى چنين تقوايى را نداريم. خداى تعالى، آيه «فَاتّقُوا اللهَ مَا استَطَعتُم» را نازل فرمود، (تا آخر حديث). و در تفسير قمى آمده که پدرم، از فصل بن ابى مره برايم حديث کرد که: من امام صادق «عليه السلام» را ديدم که از اول شب تا صبح طواف مى کرد و مى گفت: بارالها! مرا از شرّ بخل نفسم نگه بدار. عرضه داشتم: فدايت شوم، من امشب از شما به غير از اين دعا را نشنيدم. فرمود: چه بلايى بالاتر از بخل نفس سراغ دارى؟ خداى تعالى مى فرمايد: «وَ مَن يُوقَ شُحّ نَفسِهِ فَأُولئِکَ هُمُ المُفلِحُون». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۲۲ «سوره طلاق » آيات ۱ - ۷ سوره طلاق * سوره «طلاق»، مدنى است و دوازده آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * يَا أَيّهَا النَّبىُّ إِذَا طلَّقْتُمُ النِّساءَ فَطلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ وَ اتَّقُوا اللَّهَ رَبَّکُمْ لا تُخْرِجُوهُنَّ مِن بُيُوتِهِنَّ وَ لا يَخْرُجْنَ إِلّا أَن يَأْتِينَ بِفَاحِشةٍ مُّبَيِّنَةٍ وَ تِلْک حُدُودُ اللَّهِ وَ مَن يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظلَمَ نَفْسهُ لا تَدْرِى لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِک أَمْراً(۱) فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشهِدُوا ذَوَى عَدْلٍ مِّنکُمْ وَ أَقِيمُوا الشهَادَةَ للَّهِ ذَلِکُمْ يُوعَظُ بِهِ مَن کانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الاَخِرِ وَ مَن يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجاً(۲) وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْث لا يَحْتَسِبُ وَ مَن يَتَوَکّلْ عَلى اللَّهِ فَهُوَ حَسبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِکُلِّ شىْءٍ قَدْراً(۳) وَ الَّئِى يَئسنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِن نِّسائکُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشهُرٍ وَ الَّئِى لَمْ يحِضنَ وَ أُولَاتُ الاَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَن يَضعْنَ حَمْلَهُنَّ وَ مَن يَتَّقِ اللَّهَ يجْعَل لَّهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسراً(۴) ذَلِک أَمْرُ اللَّهِ أَنزَلَهُ إِلَيْکُمْ وَ مَن يَتَّقِ اللَّهَ يُکَفِّرْ عَنْهُ سيِّئَاتِهِ وَ يُعْظِمْ لَهُ أَجْراً(۵) أَسکِنُوهُنَّ مِنْ حَيْث سَکَنتُم مِّن وُجْدِکُمْ وَ لا تُضارُّوهُنَّ لِتُضيِّقُوا عَلَيهِنَّ وَ إِن کُنَّ أُولَاتِ حَمْلٍ فَأَنفِقُوا عَلَيهِنَّ حَتّى يَضعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضعْنَ لَکُمْ فَئَاتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَيْنَکُم بمَعْرُوفٍ وَ إِن تَعَاسرْتمْ فَستُرْضِعُ لَهُ أُخْرَى (۶) لِيُنفِقْ ذُو سعَةٍ مِّن سعَتِهِ وَ مَن قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنفِقْ مِمَّا ءَاتَاهُ اللَّهُ لا يُکلِّف اللَّهُ نَفْساً إِلا مَا ءَاتَاهَا سيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسرٍ يُسراً(۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۲۳ «ترجمه آیات » به نام خداوند بخشنده بخشايشگر. اى نبى اسلام! تو و امتت، وقتى زنان را طلاق مى دهيد، در زمان عدّه طلاق دهيد (زمانى که از عادت ماهانه پاک شده و با همسرشان نزديکى نکرده باشند)، و حساب عدّه را نگه داريد و از خدا، پروردگارتان بترسيد، آنان را از خانه هايشان بيرون مکنيد، خودشان هم بيرون نشوند، مگر اين که گناهى علنى مرتکب شوند، که در اين صورت مى توانيد بيرونشان کنيد. و اين ها، همه حدود خدا است و کسى که از حدود خدا تجاوز کند، به نفس خود ستم کرده، تو چه مى دانى، شايد خدا بعد از طلاق و قبل از سر آمدن عدّه، حادثه اى پديد آورد و شوهر به همسرش برگردد (۱). پس وقتى به اواخر عدّه رسيدند، يا اين است که به خوبى و خوشى آنان را نگاه مى داريد و يا به خوبى و خوشى از آنان جدا مى شويد، و در هرحال، دو نفر از مردم خود را که معروف به عدالت باشند، شاهد بگيريد و شاهد هم براى خدا اقامه شهادت کند. اين ها که به شما گفته شد، اندرزهايى است که افرادى از آن موعظه مى شوند که به خدا و روز جزا ايمان دارند، و کسى که از خدا بترسد، خدا برايش راه نجاتى از گرفتاری ها قرار مى دهد (۲). و از مسيرى که خود او هم احتمالش را ندهد، رزقش مى دهد و کسى که بر خدا توکل کند، خدا همه کاره اش مى شود، که خدا دستور خود را به انجام مى رساند و خدا، براى هر چيزى اندازهاى قرار داده (۳). و از زنان شما آن زنانى که حيض نمى بينند، اگر به شک افتاديد که از پيرى است و يا به خاطر عارضه اى است، که عدّه طلاقشان سه ماه است. و همچنين آن هايى که از اول حيض نديدند، و اما زنان آبستن، عده طلاقشان اين است که فرزند خود را بزايند، و هر کس از خدا بترسد، خدا امور دنيا و آخرتش را آسان مى سازد (۴). اين امر خدا است که خدا آن را به سويتان نازل کرده و کسى که از خدا بترسد، خدا گناهانش را تکفير و اجرش را عظيم مى کند (۵). زنان طلاقى خود را در همان منزلى که بر حسب توانايى خود مى نشينيد، سکنا دهيد و به ايشان به منظور تنگنا نهادن، ضرر نرسانيد و اگر داراى حمل اند، نفقه شان را بدهيد تا حمل خود را بزايندو حال اگر بچۀ شما را شير دادند، اجرتشان را بدهيد و با يکديگر به خوبى و خوشى مشورت کنيد و اگر درباره اجرت سختگيرى کرديد، زنى ديگر آن کودک را شير دهد (۶). و بايد مرد توانگر به قدر توانگريش و مرد فقير به قدر توانایی اش و خلاصه هر کس از آنچه خدايش داده، انفاق کند، که خدا هيچ کس را تکليف نمى کند مگر به مقدار قدرتى که به او داده، و خدا بعد از هر سختى، گشايشى قرار مى دهد (۷). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۲۴ «بیان آیات » اين سوره مشتمل بر بيان کلياتى از احکام طلاق است، و به دنبال آن، مقدارى اندرز و تهديد و بشارت. و اين سوره، به شهادت سياقش، در مدينه نازل شده. احکام طلاق، عده، رجوع و... «يَا أَيّهَا النَّبىُّ إِذَا طلَّقْتُمُ النِّساءَ فَطلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ ...»: در آغاز سوره، نخست خطاب را متوجه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مى کند، چون اوست که به سوى امت فرستاده شده و پيشواى امت است. پس مى شود مطالب مربوط به همه امت را به شخص او خطاب کرد، و اين گونه خطاب ها در استعمال شايع است. خطابى است مخصوص بزرگ قوم، و مقدم بر همه آنان، ولى منظور عموم پيروان و زيردستان اوست. پس ديگر وجه و دليلى ندارد که مثل بعضى از مفسران بگوييم: تقدير آيه «يا أيّهَا النّبِىّ قُل لأمّتِکَ إذَا طَلّقتُمُ النّسَاء» است. يعنى اى پيامبر! به امتت بگو که وقتى زنان را طلاق داديد، چنين و چنان کنيد. و معناى اين که فرموده: «و چون زنان راطلاق داديد، با عدّه طلاق دهيد»، اين است که چون خواستيد طلاق بدهيد و نزديک شد کار را انجام دهيد، چنين و چنان کنيد. چون معنا ندارد که بعد از طلاق دادن، دوباره طلاق دهند. پس در حقيقت اين تعبير، نظير تعبير در آيه زير است که مى فرمايد: «إذَا قُمتُم إلَى الصّلوة فَاغسِلُوا». يعنى چون خواستيد به نماز بايستيد، چنين کنيد. و «عدّه» عبارت از اين است که: زن در آن مدت از ازدواج جديد خوددارى کند، تا آن مدت که شرع معين کرده، تمام شود. و مراد از «طلاق دادن براى عدّه»، طلاق دادن براى زمان عدّه است، به طورى که زمان عدّه را از روز وقوع طلاق حساب کنند. و اين، بدين صورت مى شود که طلاق در طهرى واقع شود که در آن طُهر، عمل جنسى انجام نشده باشد. از آن تاريخ حساب عدّه را نگه مى دارد تا سه بار حيض ‍ ديدن و پاک شدن، که بعد از آن مى تواند شوهر کند. «وَ أحصُوا العِدّةَ » - يعنى عدد حيض ها و پاک شدن ها را - که معيار عدّه است - بشماريد و حسابش را داشته باشيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۲۵ و منظور از اين دستور، نگه دارى زن است. چون زن در اين مدت، حق نفقه و سکنا را دارد، و همسرش بايد مخارجش را بدهد، و نمى تواند از خانه بيرونش کند. البته حقى هم شوهر به او دارد و آن، اين است که مى تواند به طلاق خود رجوع نموده، زندگى با او رااز سر گيرد. «وَ اتّقُوا اللَّه رَبّکُم لا تُخرِجُوهُنّ مِن بُيُوتِهنّ » - ظاهر سياق اين است که جملۀ «بيرونشان نکنيد»، بَدَل باشداز جملۀ «از خدا، پروردگارتان بترسيد». و خاصيت اين بدل آوردن، تأکيد نهى در جمله «بيرونشان نکنيد» است. و منظور از «مِن بُيُوتِهِنّ - از خانه هايشان»، همان خانه هايى است که زنان قبل از طلاق در آن سکنا داشتند، و به همين جهت فرموده: «خانه هايشان»، با اين که خانه مال شوهر است. و جمله «وَ لا يَخرُجنَ» نهى از بيرون رفتن خود زنان از خانه است، همچنان که جمله قبلى، نهى شوهران بود از بيرون کردن آنان. «إلّا أن يَأتِينَ بِفَاحِشَة مُبَيّنَة » - يعنى مگر آن که گناهى ظاهر و فاش از قبيل زنا و يا ناسزا و يا اذيت اهل خانه مرتکب شوند، همچنان که در روايات وارده از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» وارد شده که «فاحشه» عبارت از گناهان مذکور است. «وَ تِلکَ حُدُودُ اللّه وَ مَن يَتَعَد حُدُودَ اللّه فَقَد ظَلَمَ نَفسَهُ » - يعنى هر کس از احکامى که براى طلاق ذکر شده که حدود خداست، تجاوز کند، چنين و چنان مى شود. آرى تمامى احکام الهى، حدود اعمال بندگان است، و کسى که از آن احکام تجاوز کند، در حقيقت از حدود خدا تجاوز کرده و آن را رعايت ننموده، و کسى که چنين کند، يعنى نافرمانى پروردگار خود کند، به خود ستم کرده است. «لا تَدرِى لَعَلّ اللّه يُحدِثُ بَعدَ ذَلِکَ أمراً» - يعنى تو نمى دانى، چه بسا خداى تعالى بعد از اين، امرى پديد آورد. يعنى امرى که وضع اين زن و شوهر را عوض کند، و رأى شوهر در طلاق همسرش عوض شده، به آشتى با وى متمايل گردد. چون زمام دل ها به دست خداست. ممکن است محبت همسرش در دلش پيدا شود، و به زندگى قبلى خود برگردد. «فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ ... وَ الْيَوْمِ الاَخِرِ»: مراد از «بلوغ اجل زنان» اين است که به آخر زمان عدّه نزديک و مشرف شوند، نه اين که به کلّى عدّه شان سر آيد. چون اگر عدّه سر بيايد، ديگر جمله «فَأمسِکُوهُنّ» معنا نخواهد داشت. زيرا منظور از اين جمله، همان رجوع است که بعد از عدّه ديگر رجوعى نيست و منظور از جمله «فَارِقُوهُنّ» اين است که در اين چند روزه آخر عدّه رجوع نکند، تا عدّه سر آيد و جدايى به کلّى حاصل گردد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۲۶ و مراد از اين که فرمود: «امساک و نگهدارى زن به طور معروف باشد»، اين است که اگر شوهر خواست برگردد، و از جدايى با زن صرفنظر کند، بايد که از آن به بعد با او نيکوکارى نموده، حقوقى را که خدا براى زن بر مرد واجب کرده، رعايت نمايد. و مراد از «مفارقت به نحو معروف» هم، اين است که حقوق شرعيه زن را احترام بگذارد. پس تقدير کلام چنين مى شود: «فَأمسِکُوهُنّ بِمَعرُوفٍ مِنَ الشّرعِ أو فَارِقُوهُنّ بِمَعرِوفٍ مِنَ الشِرعِ». «و اشهدوا ذوى عدل منکم » - يعنى دو نفر مرد عادل از خودتان شاهد بر طلاق بگيريد. و توضيح معناى «عدالت»، در تفسير سوره بقره گذشت. «وَ أقِيمُوا الشّهَادَة لله » - توضيح این جمله نيز، در سوره بقره بيان شد. «ذَلِکُم يُوعَظُ بِهِ مَن کَانَ يُؤمِنُ بِاللّه وَ اليَوم الآخِر» - کلمه «ذَلِکَ» اشاره به مطالب قبل است. مى فرمايد: اين امر به تقوا و پرهيز از خدا، و اقامه شهادت براى خدا، و اين نهى از تعدى درباره حدود الهى که گفتيم چنين و چنان است. ممکن هم هست بگوييم اشاره است به همه مطالب گذشته. چه احکامى که بيان شد، و چه امر به تقوا و به اخلاص در شهادت و نهى از تعدّى در حدود خدا. مى فرمايد: همه اين ها مطالبى است که مؤمنان به وسيله آن ها موعظه مى شوند، به حق رکون نموده، از باطل دل کنده مى شوند، و اين تعبير در عين حال اشاره اى هم به اين معنا دارد که اعراض از اين احکام، و يا تغيير دادن آن خارج شدن از ايمان است. معناى جملات آيه شريفه: «وَ مَن يَتّقِ الله يَجعَل لَهُ مَخرَجاً...» «وَ مَن يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجاً ... قَدْراً»: مى فرمايد: «وَ مَن يَتّقِ اللّه»: و هر کس از محرمات الهى به خاطر خدا و ترس از او بپرهيزد، و حدود او را نشکند، و حرمت شرايعش را هتک ننموده، به آن عمل کند «يَجعَل لَهُ مَخرَجاً»: خداى تعالى برايش راه نجاتى از تنگناى مشکلات زندگى فراهم مى کند. چون شريعت او فطرى است، و خداى تعالى بشر را به وسيله آن شرايع به چيزى دعوت مى کند که فطرت خود او اقتضاى آن را دارد، و حاجت فطرتش را بر مى آورد، و سعادت دنيايى و آخرتی اش را تأمين مى کند، و از همسر و مال و هر چيز ديگرى که مايه خوشى زندگى او و پاکى حياتش ‍ باشد، از راهى که خود او احتمالش را هم ندهد و توقعش را نداشته باشد، روزى مى فرمايد. پس اين ترس را به خود راه ندهد که اگر از خدا بترسد و حدود او را محترم بشمارد و به اين جهت از آن محرمات کام نگيرد، خوشى زندگی اش تأمين نشود، و به تنگى معيشت دچار گردد. نه، اين طور نيست، براى اين که رزق از ناحيه خداى تعالى ضمانت شده، و خدا قادر است که از عهدۀ ضمانت خود بر آيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۲۷ «وَ مَن يَتَوَکّل عَلَى اللّه » - و کسى که بر خدا توکل کند، از نفس و هواهاى آن و فرمان هايى که مى دهد، خود را کنار بکشد و اراده خداى سبحان را بر ارادۀ خود مقدم بدارد، و عملى را که خدا از او مى خواهد بر عملى که خودش دوست دارد، ترجيح بدهد، و به عبارتى ديگر به دين خدا متدين شود و به احکام او عمل کند. «فَهُوَ حَسبُهُ» - چنين کسى خدا کافى و کفيل او خواهد بود. و آن وقت آنچه را که او آرزو کند، خداى تعالى هم همان را برايش مى خواهد. البته آنچه را که او به مقتضاى فطرتش مايه خوشى زندگى و سعادت خود تشخيص مى دهد، نه آنچه را که واهمۀ کاذبش سعادت و خوشى مى داند. و اين که فرمود: خدا کافى و کفيل اوست، علتش اين است که خداى تعالى آخرين سبب است، که تمامى سبب ها بدو منتهى مى شود. در نتيجه وقتى او چيزى را اراده کند، به جا مى آورد و به خواسته خود مى رسد، بدون این که اراده اش دگرگونى پذيرد. اوست که مى گويد: «مَا يُبَدّلُ القَولُ لَدَىّ»، و چيزى بين او و خواسته اش حائل نمى گردد. چون اوست که مى گويد: «وَ اللّهُ يَحکُمُ لَا مُعَقّبَ لِحُکمِهِ». و اما ساير اسباب که انسان ها در رفع حوائج خود متوسل بدان ها مى شوند، سببيت خود را از ناحيه خدا مالک اند، و آن مقدار را مالک اند که او به آن ها داده. و هر صاحب قدرتى آن مقدار قدرت دارد که به آن داده. در نتيجه در مقام فعل، آن مقدار مى تواند عمل کند که او اجازه اش داده باشد. پس تنها خدا براى هر کس که بر او توکل کند، کافى است، و هيچ سبب ديگر چنين نيست. «إنّ اللّهَ بَالِغُ أمرِهِ»: خدا به هرچه بخواهد، مى رسد. اوست که فرموده: «إنّمَا أمرُهُ إذَا أرَادَ شَيئاً أن يَقُولَ لَهُ کُن فَيَکُونُ». و نيز فرموده: «قَد جَعَلَ اللّهُ لِکُلّ شَئٍ قَدراً». پس هيچ چيز نيست مگر آن که قدرى معين و حدى محدود دارد، و خداى سبحان، موجودى است که هيچ حدّى او را تحديد نمى کند، و هيچ چيزى به او احاطه نمى يابد، و او خودش محيط به هر چيز است. اين معناى آيه بود، از نظر اين که در بين آيات طلاق واقع شده و با مورد طلاق منطبق مى شود. و اما اگر از سياق و مورد صرف نظر کنيم، و اطلاق خود آيه را در نظر بگيريم، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۲۸ جملۀ «وَ مَن يَتّقِ اللّهَ يَجعَل لَهُ مَخرَجاً وَ يَرزُقهُ مِن حَيثُ لَا يَحتَسِب»، اين مفاد را به دست مى دهد که هر کس از خدا بترسد و به حقيقت معناى کلمه پروا داشته باشد - که البته چنين تقوايى حاصل نمى شود مگر با معرفت نسبت به خدا و اسما و صفات او - و سپس به خاطر رعايت جانب او از محرمات و ترک واجبات - که لازمه آن اين است که اراده نکند مگر فعل و ترکى را که او اراده کرده باشد، و لازمه اين هم آن است که اراده اش در اراده خداى تعالى مستهلک شده باشد - چنين کسى هيچ عملى انجام نمى دهد، مگر از اراده اى از خدا. لازمۀ اين نيز آن است که خود را و متعلقات خود از مشخصات و افعالش را ملک خداى تعالى بداند. آن هم ملک طلق او، و او را مالک على الاطلاق خود بداند. مالکى که به هر نحو بخواهد مى تواند، در ملکش تصرف کند. و اين ملکيت، همان ولايت خدايى است که خدا با آن ولايت متولى امر بنده اش مى باشد. پس براى بنده از ملک حقيقى چيزى باقى نمى ماند، مگر آنچه که خداى سبحان تمليکش کرده باشد. تازه همان را هم که او دارد، باز به ملکيت خدا باقى است، و ملک همه اش از خداى عزّوجلّ است. اين جاست که خداى تعالى، چنين بنده اى را به حکم «وَ يَجعَل لَهُ مَخرَجاً»، از تنگناى وهم و زندان شرک نجات مى دهد. ديگر به اسباب ظاهرى دلبسته نيست و به حکم «وَ يَرزُقهُ مِن حَيثُ لَا يَحتَسِب»، از جايى که او احتمالش را هم ندهد، رزق مادى و معنويش را فراهم مى کند. اما رزق مادی اش را، بدون پيش بينى خود او مى رساند. براى اين که او قبل از رسيدن به چنين توکلى، رزق خود را حاصل دسترنج خود و اثر اسباب ظاهرى مى دانست، همان اسبابى که دل به آن بسته بود، و از آن اسباب هم که بسيار زيادند، جز به اندکى اطلاع نداشت و مَثَلَش، مَثَل کسى بود که در شبى بس ظلمانى، نور بسيار ضعيفى پيش پايش را روشن کرده باشد، و از ماوراى آن فضاى اندک بى خبر باشد. وليکن خداى سبحان از همه اسباب خبر دارد، و اوست که اسباب و مسببات را پشت سرِ هم مى چيند، و هر طورى که بخواهد، نظام مى بخشد، و به هر يک از آن اسباب بخواهد، اجازه تأثير مى دهد. تأثيرى که خود بنده چنان تأثيرى براى آن سراغ نداشته. و اما رزق معنويش را - که رزق حقيقى هم همان است، چون مايه حيات جان انسانى است، و رزقى است فناناپذير - بدون پيش بينى خود او مى رساند. دليلش اين است که: انسان، نه از چنين رزقى آگهى دارد و نه مى داند که از چه راهى به وى مى رسد. توکّل واقعى بر خداوند، نصيب چه کسانی مى شود؟ و کوتاه سخن اين که: خداى سبحان که ولىّ و عهده دار سرپرستى بنده متوکل خويش است، او را از پرتگاه هلاکت بيرون مى کشد، و از طريقى که خود او پيش بينى آن را نمى کند، روزى مى دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۲۹ و چنين بنده اى به خاطر اين که بر خداى تعالى توکل کرده، و همۀ امور خود را به او واگذار نموده، هيچ چيز از کمال و از نعمت هايى را که قدرت به دست آوردن آن را در خود مى بيند، از دست نمى دهد. خلاصه آنچه را که اميدوار بود به وسيله سعى و کوشش خود به دست آورد، همان را خداى تعالى برايش فراهم مى کند. براى اين که او به وى توکل کرد، و کسى که بر خدا توکل کند، خدا همه کاره او مى شود. و هيچ سبب از اسباب ظاهرى، اين طور نيست. براى اين که هر سببى را که در نظر بگيرى، يکبار کارگر مى افتد، بار ديگر نمى افتد. ولى خداى تعالى اين طور نيست: «إنّ اللّهَ بَالِغُ أمرِهِ». چون خدا به کار خود مى رسد و تمامى امور در حيطۀ قدرت خداى تعالى است: «قَد جَعَلَ اللّهُ لِکُلّ شَئٍ قَدراً». و وقتى حدود و اندازه هر موجودى را خداى تعالى معين مى کند، بندۀ متوکل هم يکى از موجودات است، او نيز از تحت قدرت خدا خارج نيست. پس اندازه ها و حدود او نيز، به دست خدا است. و چنين مقامى، تنها نصيب صالحان از اولياى اين امت مى شود. و اما افراد پايين تر، یعنی افراد متوسط از اهل تقوا که درجات پايين ترى از حيث معرفت و عمل دارند، از موهبت ولايت خدايى هم آن مقدارى برخوردارند که با اخلاص ايمان و اعمال صالحشان مطابقت دارد، و چنان نيست که هيچ بهره اى از اين موهبت نداشته باشند. چگونه محروم باشند با اين که خداى عزّوجلّ فرموده: «وَ اللّهُ وَلِىُّ المُؤمِنِين»، و جاى ديگر به طور مطلق فرموده: «وَ اللّهُ وَلِىُّ المُتّقِينَ». آرى همين که به دين حق متدين هستند، و اين سنت حيات را پذيرفته، ورود و خروجشان در امور ناشى از اراده خداى تعالى است، خود تقوى اللّه و توکّل بر اوست. براى اين که اين گونه افراد مؤمن و متقى، اراده خداى تعالى را در جاى اراده خودشان قرار داده اند. در نتيجه، به همان مقدار از سعادت زندگى برخوردار مى شوند، و خداى تعالى برايشان از هر ناملايمى، مخرجى قرار مى دهد، و از جايى که خود آنان به فکرشان نرسد، روزيشان مى دهد، و پروردگارشان کافى ايشان است، و او به کار خود مى رسد و اراده خود را به کرسى مى نشاند. و چگونه چنين نباشد با اين که اوست که براى هر چيزى قدر و مقدارى معين کرده است. و اين مؤمنان از محروميت، از سعادت هم آن مقدار سهم دارند که شرک در ايمان و عملشان رخنه کرده ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۵۳۰ باشد، و رخنه هم مى کند. چون همان طور که در بالا گفتيم، غير از صالحان از اولياى خدا، آن ها که از رتبه پايين ترند، از شرک خالى نيستند. همچنان که فرمود: «وَ مَا يُؤمِنُ أکثَرُهُم بِاللّهِ إلّا وَ هُم مُشرِکُونَ»، و از سوى ديگر به طور مطلق فرموده: «إنّ اللّهَ لَا يَغفِرُ أن يُشرَکَ بِهِ». و نيز فرموده: «وَ إنّى لَغَفّارٌ لِمَن تَابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحاً». يعنى هر کسى که از شرک توبه کند. و باز به طور مطلق فرموده: «وَ استَغفِرُوا اللّهَ إنّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ». پس مؤمن به هيچ درجه از درجات ولايت الله بالا نمى رود، مگر با توبه از شرک خفى که هر مرحلۀ از آن، پايين تر از درجۀ ولايت آن مرحله است. آيه مورد بحث، از آيات برجسته قرآن است و مفسران، دربارۀ جمله جمله آن سخنانى پراکنده دارند، که از نقلش صرف نظر مى کنيم. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه