تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَجاءَتْهُ إِحْداهُما تَمْشِي عَلَى اسْتِحْياءٍ قالَتْ إِنَّ أَبِي يَدْعُوکَ لِيَجْزِيَکَ أَجْرَ ما سَقَيْتَ لَنا فَلَمَّا جاءَهُ وَ قَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ قالَ لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ «25» قالَتْ إِحْداهُما يا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ «26» قالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْکِحَکَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ عَلى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِکَ وَ ما أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْکَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ «27» قالَ ذلِکَ بَيْنِي وَ بَيْنَکَ أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلا عُدْوانَ عَلَيَّ وَ اللَّهُ عَلى ما نَقُولُ وَکِيلٌ «28»
ترجمه
پس آمد او را يکى از آن دو که راه ميرفت با شرم گفت همانا پدرم ميخواند تو را که پاداش دهد بتو مزد آنچه آب دادى براى ما پس چون آمد او را و نقل نمود براى او سرگذشت خود را گفت مترس نجات يافتى از گروه ستمکاران
گفت يکى از آن دو دختر اى پدر من بمزدورى گير او را همانا بهترين کسيکه بمزدورى گيرى تواناى امين است
گفت همانا من ميخواهم که تزويج کنم بتو يکى از دو دخترم را اين دو بمهر آنکه مزدور من شوى هشت سال پس اگر تمام کردى دهسال را پس از قبل تو است تفضّلى و نميخواهم که دشوار کنم بر تو زود باشد که بيابى مرا اگر خواسته باشد خدا از شايستگان
گفت اين ميان من و تو است هر کدام از آن دو مدّت را بپايان رسانيدم پس نباشد تعدّى بر من و خدا بر آنچه ميگوئيم گواه است.
تفسير
قمى ره نقل فرموده که چون دختران شعيب عليه السّلام مراجعت نمودند نزد او فرمود چه شد زود برگشتيد آنها قضيّه حضرت موسى را نقل نمودند و آنکه او را نمى‌شناختند پس شعيب بيکى از آن دو فرمود برو از او دعوت کن بيايد مزد سقايت او را بدهيم پس آمد نزد او چنانچه خداوند فرموده پس موسى عليه السّلام برخاست و آمد و آن دختر جلو ميآمد و باد وزيد و ساتر او را بلند
جلد 4 صفحه 182
نمود و قدرى از بدنش نمايان شد پس حضرت فرمود در عقب من بيا و مرا براه بوسيله ريگ دلالت کن ما از کسانى هستيم که پشت سر زنها نگاه نميکنيم و آنچه خداوند فرموده از اينقرار است که پس آمد نزد حضرت موسى يکى از آن دو دختر حضرت شعيب که گفته‌اند صفورا نام داشته و بزرگتر بوده ولى از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله روايت شده که کوچکتر بوده و همان بود که حضرت او را ترويج نمود و بپدر خود گفت او را اجير کن امّا گرفتن آنحضرت دخترى را که آمد مسلّم است و اختلافى ظاهرا در آن نيست و در وقت آمدن آثار شرم و حيا از راه رفتن او نمودار بود و عرضه داشت پدرم از شما دعوت مينمايد براى آنکه پاداش آبدادن گوسفندان ما را بشما بدهد و گفته‌اند حضرت فرمود من خدمت او ميرسم ولى پاداش نميخواهم چون آنکار را من براى خشنودى خدا نمودم و چون نزد شعيب آمد و شرح حال خود را از قتل قبطى و خبر دادن آنمرد مؤمن باو و بيرون آمدنش از قلمرو فرعون با ترس و ترصّد وصول دشمن نقل نمود شعيب عليه السّلام فرمود ديگر مترس از شرّ فرعونيان نجات يافتى و بمحلّ امن و امان رسيدى و ظاهرا اين بعد از آن بود که حضرت طعام تناول فرموده بود چون گفته‌اند حضرت شعيب از دعاء حضرت موسى در آخر آيات سابقه که دخترانش براى او نقل نمودند دانست حال او را و فرمود اين مرد گرسنه است و دستور داد طعام براى او تهيّه نمودند ولدى الورود حاضر کردند و حضرت بعد از اطمينان بآنکه بعنوان مزد نيست بلکه بعنوان ضيافت است صرف فرمود پس آندختر بپدر خود گفت اى پدر من اينمرد را براى شبانى ما اجير کن چون بهترين کسيکه اجير نموده باشى آنرا مردى است که داراى قوّت و امانت باشد و شعيب عليه السّلام فرمود امّا قوّت او را دانستى براى آنکه به تنهائى از آندلو بزرگ آب کشيد ولى امانت او را از کجا يافتى دختر قضيّه عقب افتادن آنحضرت در راه و سببش را نقل نمود و عرضه داشت اينهم امانتش چنانچه اين گفتگو را قمى ره نقل نموده و در فقيه از امام کاظم عليه السّلام نقل نموده که شعيب عليه السّلام فرمود قوّتش را از برداشتن آنسنگ فهميدى امانتش را از کجا دانستى دختر قضيّه بين راه را عرضه داشت بهمان تقريب که از قمى ره نقل شد و در مجمع از امير المؤمنين عليه السّلام
جلد 4 صفحه 183
هم اينمعنى تأييد شده است و حضرت شعيب بعد از اطلاع بر اصالت و نجابت و بزرگى و بزرگوارى آنحضرت مايل بمواصلت با او شد و فرمود من ميخواهم يکى از اين دو دختر خود را که حاضر نزد تو هستند بزنيّت تو در آورم بشرط آنکه اجير من شوى هشت سال پس اگر بده سال رساندى مدّت کار خود را تفضّلى است که از تو بما شده و از طرف ما الزامى بر تو نيست من نميخواهم بتو سخت گيرى کنم در معامله بعدا انشاء اللّه مى‌يابى مرا از کسانيکه در معامله و سلوک با کارگرانشان خوبى و خوش رفتارى مينمايند و حضرت موسى فرمود همين قرار داد ميان من و شما باشد هر يک از آندو مدّت را من بپايان رساندم کسى حقّ تعدّى بر من ندارد و خداوند بر اين گفتگو و قرار داد ما شاهد و کارساز است و ما را موفّق بوفا خواهد فرمود و ظاهرا اين قول و قرار پيش از عقد بوده لذا بعضى گفته‌اند که شعيب عليه السّلام مؤمنين مدين را جمع نمود و دخترش صفورا را بعقد موسى عليه السّلام در آورد پس جاى اشکال نيست که زوجه و مهر مردّد و عمل براى غير زوجه است تا محتاج بجواب شود که اين در شرايع سابقه جائز بوده يا احکام انبيا چون عالم بحقايق و عواقب امورند با سايرين فرق دارد و در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند کدام يک از آن دو دختر آمد موسى عليه السّلام را دعوت نمود فرمود همان دختر که او را تزويج کرد پرسيدند کدام يک از دو مدت را بپايان رسانيد فرمود ده سال را پرسيدند قبل از پايان مدّت عروسى کرد يا بعد فرمود قبل پرسيدند مرد ميتواند زن بگيرد بشرط آنکه دو ماه بپدر آنزن خدمت نمايد فرمود موسى عليه السّلام ميدانست که مدّت را بپايان ميرساند و قمى ره نيز قريب به اين معنى را نقل نموده و از پيغمبر صلى اللّه عليه و اله هم وفاء حضرت موسى بمدّت اکمل و اطول نقل شده است و در کافى و فقيه از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که در اسلام نکاح دختر در مقابل عمل براى پدر يا برادر جائز نيست چون مهر دختر بايد باو برسد نه کس ديگر و اللّه اعلم باحکامه.
جلد 4 صفحه 184