تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ جاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعى قالَ يا مُوسى إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِکَ لِيَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَکَ مِنَ النَّاصِحِينَ «20» فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً يَتَرَقَّبُ قالَ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ «21» وَ لَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْيَنَ قالَ عَسى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَواءَ السَّبِيلِ «22» وَ لَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودانِ قالَ ما خَطْبُکُما قالَتا لا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعاءُ وَ أَبُونا شَيْخٌ کَبِيرٌ «23» فَسَقى لَهُما ثُمَّ تَوَلَّى إِلَى الظِّلِّ فَقالَ رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ «24»
ترجمه
و آمد مردى از انتهاى شهر که ميشتافت گفت اى موسى همانا بزرگان مشورت ميکنند در باره تو که بکشندت پس بيرون رو همانا من ترا از خير خواهانم
پس بيرون رفت از آن ترسان که منتظر ميبود گفت اى پروردگار من نجات ده مرا از گروه ستمکاران
و چون متوجه شد بسوى مدين گفت اميد است که پروردگارم هدايت کند مرا براه راست
و چون رسيد بآب مدين يافت بر آن گروهى از مردم را که آب ميدادند و يافت در جاى پائين‌تر از جاى آنان دو زن را که باز ميداشتند گفت چيست قصد شما گفتند آب نميدهيم تا باز گردانند شبانان و پدر ما پيرى است بزرگ
پس آبداد براى آن دو پس برگشت بسوى سايه پس گفت پروردگار من همانا من بآنچه فرو فرستى بر من از خير محتاجم.
تفسير
بعد از وقايع مذکوره در آيات سابقه مردى که گفته‌اند حزقيل يا حزئيل نام داشت و از قبطيان و مؤمن بموسى عليه السّلام بود از قصريکه فرعون در آخر شهر داشت بشتاب آمد نزد آنحضرت و گفت بزرگان قبط در موضوع تو مشورت ميکنند براى کشتن تو در مقابل قتلى که از تو واقع شده پس زود از اين شهر بيرون رو که من از براى تو از خير خواهانم و اينکه بر مشاوره ايتمار اطلاق ميشود براى آنستکه هر يک از مشاورين طلب ميکند امر مشاور ديگر را بآنچه صواب ميداند و قمى ره نقل فرموده که خزانه‌دار فرعون مؤمن بموسى عليه السّلام بود و او همانستکه خداوند در باره او فرموده و گفت مرد مؤمنى از آل فرعون که کتمان مينمود ايمان خود را و چون خبر قتل موسى آنمرد قبطى را بفرعون رسيد و او حضرت را طلب نمود که بقتل برساند او شخصى را بعث نمود که موسى عليه السّلام را خبردار کند و کرد چنانچه خداوند فرموده و بعضى
جلد 4 صفحه 180
گفته‌اند او پسر عموى حضرت موسى بوده در هر حال حضرت از آنشهر در حاليکه خائف و مترصّد تعقيب قبطيان از او بود بيرون رفت و از خدا خواست که او را از شرّ آنها حفظ فرمايد و قمى ره نقل نموده که او براست و چپ خود توجّه مينمود و اين دعا را ميفرمود و بجانب مدين که تا آنجا سه روز راه بود متوجه شد و آنشهر در تصرّف فرعون نبود و بنام مدين بن ابراهيم عليه السّلام بنا شده بود و حضرت شعيب پيغمبر در آنجا اقامت داشت ولى حضرت موسى نه راه را بلد بود و نه بلدى داشت و نه زاد و راحله‌ئى فقط توکّل بخدا داشت که عرض کرد اميد است پروردگار من مرا براه راست هدايت فرمايد و خداوند هم او را نااميد نفرمود و مستقيما بمدين رسانيد و در کنار چاه آبى بدرختى تکيه کرد و نشست و ديد جماعت بسيارى از مردمان مختلف مشغول آب دادن مواشى و اغنام خودشان ميباشند و در مکان پائين‌ترى از مکان آنها دو زن گوسفندان خود را آورده‌اند که آب بدهند ولى مانع ميشوند از آنکه آنها مخلوط بگوسفندان سايرين شوند و آب بخورند حضرت بآنها فرمود مقصود شما از اين ممانعت چيست و شما دو زن براى چه کار اينجا آمديد گفتند ما آب نميدهيم گوسفندان خود را تا بازگردانند گله‌داران گله‌هاشان را از سر آب براى آنکه مزاحم و داخل در مردان نشويم و بعضى يصدر بفتح ياء و ضمّ دال قرائت نموده‌اند يعنى تا بازگردند گله‌داران از سر چاه و پدر ما پيرمرد سالخورده‌اى است که توانائى بيرون آمدن از منزل و آبدادن گوسفندان را ندارد و از روى ناچارى ما بايد اينکار را انجام دهيم و حضرت بر آنها ترحّم فرمود و گوسفندانشان را آب داد و بجاى خود بازگشت و در سايه آندرخت جاى گرفت و چون خسته و گرسنه بود عرضه داشت پروردگارا من بروزى حلالى که برايم بفرستى محتاجم و قمى ره نقل فرموده که سه روز بود غذا نخورده بود و چون ترحّما خواست براى آندو سقايت نمايد بکسانيکه سر چاه بودند گفت من يک دلو براى خودم ميکشم يکدلو براى شما و آنها دلوى باو دادند که معمولا ده نفر مرد آنرا ميکشيد و حضرت بتنهائى يکدلو براى آنها کشيد و يکدلو براى دختران شعيب عليه السّلام و گوسفندان آنها را سيراب نمود و از چند روايت معتبر استفاده ميشود که غرض
جلد 4 صفحه 181
حضرت از طلب نزول خير طعام بوده چون در مدّت مسافرت چيزى جز علف بيابان نخورده بود و نيز روايت شده که گله‌داران سنگى بر سر آنچاه ميگذاردند که کمتر از هفت مرد نميتوانستند آنرا بردارند و حضرت به تنهائى آنرا برداشت.