تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّکَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لکِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (56) وَ قالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَکَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا أَ وَ لَمْ نُمَکِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ کُلِّ شَيْ‌ءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (57) وَ کَمْ أَهْلَکْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها فَتِلْکَ مَساکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلِيلاً وَ کُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ (58) وَ ما کانَ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولاً يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَ ما کُنَّا مُهْلِکِي الْقُرى إِلاَّ وَ أَهْلُها ظالِمُونَ (59) وَ ما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ زِينَتُها وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَ أَبْقى أَ فَلا تَعْقِلُونَ (60)
ترجمه
همانا تو هدايت نميکنى کسى را که دوست دارى و لکن خدا هدايت ميکند آنرا که ميخواهد و او داناتر است به هدايت يافتگان
و گفتند اگر پيروى کنيم راه راست را با تو ربوده شويم از زمين خود آيا جايگاه قرار نداديم براى آنها حرم ايمنى را که سوق داده ميشود بسوى آن محصولات همه چيز که روزى آنها باشد از نزد ما و لکن بيشتر آنها نميدانند
و بسا هلاک کرديم از اهل بلدى که بنشاط و خوشى گذراندند زندگانى خود را پس اينست مسکنهاشان که سکونت کرده نشد بعد از آنها مگر اندکى و بوديم ما وارثان
و نيست پروردگار تو هلاک کننده آباديها تا آنکه بر انگيزد در مرکزش پيغمبرى که بخواند براى آنها آيتهاى ما را و نيستيم ما هلاک کننده آباديها مگر آنکه اهل آنها باشند ستمکاران
و آنچه داده شديد از چيزى پس بهره زندگانى دنيا است و پيرايه‌اش و آنچه نزد خدا است بهتر و پاينده‌تر است آيا پس تعقّل نميکنيد.
تفسير
خداوند متعال براى آنکه پيغمبر اکرم خود را بتعب و مشقّت نيندازد در ارشاد و هدايت خلق فرموده تو نمى‌توانى نور ايمانرا در قلب هر کس دوست داشته باشى و بخواهى هدايت او را وارد نمائى تا حقّا مؤمن و واقعا مهتدى گردد وظيفه تو فقط ابلاغ است ولى خداوند نور ايمان را در دل هر کس بخواهد مى‌اندازد و او بهتر ميداند که مؤمن حقيقى و مهتدى واقعى کيست خواه ظاهرا قبول اسلام نموده باشد خواه ننموده باشد براى مصالحى که در کتمان آن بوده و گفته‌اند در باره حضرت ابو طالب نازل شده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله باو ميفرمود اى عمو بگو لا اله الا اللّه نفع ميدهد تو را در روز قيامت و او عرض ميکرد اى برادرزاده من بصير ترم بنفس خود و چون وفات نمود برادرش عباس شهادت داد نزد پيغمبر صلى اللّه عليه و اله که گويا شد بآن کلمه در وقت مرگ و بنابراين خداوند باين آيه اعلام فرموده بحبيب خود ايمان باطنى او را که خاطر مبارکش از اين جهت افسرده نباشد و بداند که او مهتدى بهدايت الهى است و بايد وصاياى انبياء سلف را که نزد او بوديعت گذارده شده به پيغمبر خاتم تسليم نمايد و از دنيا برود و مصلحت در آنستکه کتمان نمايد ايمان خود را تا بتواند بخوبى از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم
جلد 4 صفحه 199
حمايت و نگهدارى کند در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که مثل ابو طالب عليه السّلام مثل اصحاب کهف است که پنهان نمودند ايمان را و اظهار کردند شرک را پس خداوند اجر ايشانرا دو مرتبه عنايت فرمود چنانچه در آيات سابقه اشاره بآن شد که يکى اجر ايمان و ديگر اجر تقيّه از کفّار است و اشعار حضرت ابو طالب در مدح پيغمبر صلى اللّه عليه و اله و تصديق آنحضرت و توحيد و نبوّت بقدرى است که گفته‌اند اگر جمع شود ديوان بزرگى ميشود و تا آنحضرت زنده بود براى آنکه ظاهرا ايمان نياورده بود و با کفار مدارا ميکرد براى دفع شرّشان و مورد ملاحظه بود پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم در امان او بود و ميتوانست تا حدّى بوظيفه خود قيام نمايد ولى بعد از او مجبور بخروج از مکّه شد و هجرت بمدينه فرمود و اخبار در فضائل و مناقب آنحضرت بقدرى است که اين کتاب گنجايش آنرا ندارد و بعضى از اشعار آنحضرت در کلام ائمه اطهار ذکر شده و شمّه‌اى از اين مقال در ذيل آيه انّ اللّه اصطفى در سوره آل عمران گذشت و چون پيغمبر صلى اللّه عليه و اله قريش را دعوت باسلام و هجرت مى‌فرمود ميگفتند اگر ما بموافقت تو متابعت نمائيم از دين حق از وطن تبعيد و از خانمان آواره خواهيم شد و خداوند در ردّ عذر آنها فرموده آيا ما حرم را جايگاه امن و امان براى آنها قرار نداديم که حمل مى‌شود بسوى آن از اطراف و اکناف عالم از هر نوع متاعى براى ارتزاق آنها از قبل ما با آنکه مشرکند پس اگر موحّد شوند اولويّت پيدا ميکنند بادامه نعمت بر آنها ولى بيشتر آنها نادانند و متوجّه باين جهات نيستند و قدر نعمت را نميدانند و شکر منعم را بجا نمى‌آورند و چه بسيار از اهل بلاد که در ناز و نعمت و غرور و نخوت اعاشه نمودند و چون اصرار بر کفر و مخالفت انبيا داشتند بعذاب الهى گرفتار شدند و منازل آنها ويران شد که اکنون در راه شام خرابه آنها را مشاهده مينمائيد که کسى در آنجا نزول نمى‌نمايد مگر براى رفع خستگى و اقامت موقّتى يا از شدّت بيچارگى و بيجائى براى شومى کفر و معصيت و از نسل آنها کسى باقى نمانده که ارث ببرد آن اراضى را از آنها لذا ما وارث آن بوديم و بناى خداوند بر اين نبوده و نيست که اهل بلاديرا بعذاب خود هلاک فرمايد تا مبعوث فرمايد در اصل و مرکز و معموره‌ترين آن بلاد پيغمبرى را که تلاوت فرمايد
جلد 4 صفحه 200
بر آنها آيات الهى را براى اتمام حجّت و نبوده است خداوند ويران کننده بلاد مگر وقتى که اهل آنها ستمکار باشند بر خود و خلق بکفر و معصيت و مخالفت انبياء و اوصياء ايشان و آنچه خداوند با بناء دنيا عنايت فرموده از موجبات بهره‌مند شدن در زندگانى موقت دنيا و تجمّلات ظاهرى آن چون در معرض زوال و فنا است و مشوب بآلام و اسقام، قابل مقايسه بانعم باقيه خالصه کامله آخرت نيست که پاداش پر افتخار الهى و باقى ببقاء او است و هيچ عاقلى اين را مبادله بآن نمى‌نمايد و بعضى تجبى بتاء و يعقلون بياء قرائت نموده‌اند.