تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْکُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيکُمْ بِضِياءٍ أَ فَلا تَسْمَعُونَ (71) قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْکُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيکُمْ بِلَيْلٍ تَسْکُنُونَ فِيهِ أَ فَلا تُبْصِرُونَ (72) وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ لِتَسْکُنُوا فِيهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (73) وَ يَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَکائِيَ الَّذِينَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (74) وَ نَزَعْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً فَقُلْنا هاتُوا بُرْهانَکُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا يَفْتَرُونَ (75)
ترجمه
بگو خبر دهيد که اگر قرار دهد خدا بر شما شب را پاينده تا روز
جلد 4 صفحه 204
قيامت کيست خدائى جز خداوند که بياورد براى شما روشنائى آيا پس نمى‌شنويد
بگو خبر دهيد که اگر قرار دهد خدا بر شما روز را پاينده تا روز قيامت کيست خدائى جز خدا که بياورد براى شما شبى که آرام گيريد در آن آيا پس نمى‌بينيد
و از رحمت خود قرار داد براى شما شب و روز را تا بياراميد در آن و تا طلب کنيد از فضلش و باشد که شما شکر کنيد
و روز که ندا کند آنها را پس گويد کجايند شريکان من که بوديد گمان ميبرديد
و بيرون آوريم از هر جماعتى گواهى را پس گوئيم بياوريد دليلتان را پس دانند که حق مر خدا را است و ضايع گردد از آنها آنچه بودند که نسبت بدروغ ميدادند.
تفسير
خداوند متعال در تعقيب آيات سابقه که دلالت بر انحصار اراده و اختيار و حکم بخداوند قادر مختار دارد فرموده بگو اى پيغمبر باين مشرکين که بگوئيد بدانم اگر خداوند شب را بر شما ممتدّ نمايد تا روز قيامت آيا غير از خدا کيست که بتواند براى اداره معاش شما ايجاد نور و روشنائى نمايد و آنها چون ميدانند غير از خدا کسى قدرت بر اين امر ندارد اقرار خواهند نمود و حجّت بر آنها تمام خواهد شد و بعدا بگو پس چرا گوش شنوا نداريد و دست از پرستش بتها بر نميداريد و نيز بآنها بگو که بگوئيد بدانم اگر خدا روز را بر شما ممتدّ نمايد کيست که بتواند شب را براى استراحت شما ايجاد کند تا بگويند غير از خدا کسى نميتواند و مأخوذ با قرارشان شوند و بعد بگو چرا پس بصيرت بخداى خود پيدا نميکنيد و براى او شريک قرار ميدهيد و بنظر حقير چون راه بصيرت و بينائى توجه و شنوائى است افلا تسمعون بر افلا تبصرون مقدّم شده و بعضى وجه آنرا مناسبت شنوائى با شب و بينائى با روز دانسته‌اند و فايده نور و روشنائى را هم چون روشن و آشکار بود ذکر نفرموده است و اين از رحمت و مهربانى و بنده نوازى خدا است که شب را براى آسايش و روز را براى اداره معاش و اکتساب بندگان قرار داده تا باميد خدا کسب کنند و بر نعم الهى شکرگزار باشند و غير او را پرستش و ستايش ننمايند و ياد کن اى پيغمبر براى آنها روزى را که خداوند بطور ملامت و سرزنش خطاب نمايد و بآنها بفرمايد کجايند آنهائيکه شما شرکاء من مى‌پنداشتيد و بيرون آورد از هر فرقه و جماعتى پيشوا و مقتداى
جلد 4 صفحه 205
آنها را براى گواهى دادن بر عقائد و اعمالشان از قبيل انبياء و اولياء و علماء عدول و بآنها بفرمايد اگر دليلى بر حق بودن عقائد و اعمالتان داريد اقامه نمائيد و آنها نتوانند دليلى بياورند که مصحّح عقائد و اعمالشان باشد و بدانند که حق با خدا و اولياء او بوده که تکليف آنها را در دنيا بيان فرموده‌اند و آنها پيروى ننمودند و بهواى نفس خودشان عمل کردند و آنچه را دست آويز خود قرار داده بودند از دست آنها برود و معبودها و دروغهاشان نيست و نابود گردد و حيران و سرگردان بمانند مانند کسيکه همه چيز خود را گم کرده باشد و چاره‌اى نداشته باشد و در وجه تکرار مفاد آيه ما قبل آخر گفته‌اند قبلا براى اظهار بطلان عقايد آنها بوده و اخيرا براى اثبات دليل نداشتن آنها بر ادّعاشان در حضور گواهان و ظاهرا براى تأکيد و مبالغه در نکوهش و ملامت بر شرک که اعظم معاصى است ميباشد.