تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ إِذا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ «20» وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً لِتَسْکُنُوا إِلَيْها وَ جَعَلَ بَيْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ «21» وَ مِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافُ أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوانِکُمْ إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِلْعالِمِينَ «22» وَ مِنْ آياتِهِ مَنامُکُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ ابْتِغاؤُکُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ «23» وَ مِنْ آياتِهِ يُرِيکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ ماءً فَيُحْيِي بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ «24»
وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ إِذا دَعاکُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ «25»
ترجمه
و از نشانه‌هاى او است آنکه آفريد شما را از خاک پس آنگاه شما آدميانى گرديد که پراکنده شويد
و از نشانه‌هاى او است آنکه آفريد براى شما از خودتان جفتهائى تا آرام گيريد و ميل کنيد بآنها و قرار داد ميانتان دوستى و مهربانى همانا در اين هر آينه نشانه‌ها است براى گروهى که تفکر ميکنند
و از نشانه‌هاى او است آفريدن آسمانها و زمين و اختلاف زبانهاى شما و رنگهاى شما همانا در اين هر آينه نشانه‌ها است براى دانايان
و از نشانه‌هاى او است خواب شما بشب و روز و طلب کردن شما از فضلش همانا در اين هر آينه آيتها است براى گروهى که ميشنوند
و از نشانه‌هاى او است که مينماياند بشما برق را براى ترس و اميد و فرو ميفرستد از آسمان آب را پس زنده ميگرداند بآن زمين را بعد از مردنش همانا در اين هر آينه نشانه‌ها است براى گروهى که تعقل ميکنند
و از نشانه‌هاى او است آنکه برپا ميباشد آسمان و زمين به امرش پس چون بخواند شما را خواندنى از زمين آنگاه شما بيرون مى‌آئيد.
تفسير
خداوند متعال در اين آيات شريفه بعلائم و آيات قدرت و رحمت و حکمت خود اشاره فرموده براى تحکيم مبانى معاد که قبلا گوشزد شده بود و بعدا هم اثبات خواهد شد باين تقريب که از جمله آيات و علائم قدرت خداوند آنستکه خلق کرد شما را از خاک در بدو امر که پدر و مادر تمام شما را از خاک آفريد و شما از آن دو بوجود آمديد و بعد از آن از نطفه که آن از مأکولات زمين که خاک است پيدا ميشود پس شما بنى آدم زياد شديد و در زمين پراکنده گشتيد و بتمام معنى از خاکيد و چگونه تصوّر ميشود که بعد از مردن و خاک شدن خداوند نتواند شما را از خاک بيرون آورد و مجتمع فرمايد و از جمله علائم و آيات رحمت او آنستکه از جنس شما براى شما جفت‌ها و زنانى خلق فرمود که شما با آنها الفت گيريد و مأنوس شويد و ميل کنيد بسوى آنها و عجب در آنستکه بعد از اجرا صيغه ازدواج فورا دوستى و مهربانى ميان شما ايجاد فرمايد بطوريکه هر يک نفع
جلد 4 صفحه 251
ديگرى را بيش از هر کس طالب و هر يک از ضرر ديگرى بيش از هر کس گريزانيد و هر کس اندک تفکر و تأمّلى نمايد مى‌يابد که اين دوستى و مهربانى که سابقه نداشته از مبدء رأفت و رحمت بآنها افاضه شده و از لطف و رحمت خدا بر بندگان است که وسائل آرامش و آسايش و دلخوشى و سرگرمى و انتظام امور و انتشار نسل آنها را در زمين تا يوم النّشور فراهم فرموده و اينها همه آيات الهى است که مشهود بندگان ميگردد و از آنها غفلت دارند و يکى از آثار و علائم قدرت و حکمت خداوند آنستکه آسمانها و زمين و آنچه را در آنها است از موجودات سماويّه و ارضيّه خلق فرموده و زبانها و رنگهاى بنى آدم را که همه از خاک و از يک پدر و مادر بوجود آمده‌اند بطورى مختلف فرموده که گفتار و رخسار دو نفر مثل هم نيست که نتوان تشخيص داد و هر قدر شبيه بيکديگر باشند باز ممتاز و شناخته ميشوند با آنکه عمل طبيعت بيک منوال است ولى خداوند حکيم چنين اراده فرموده که مردم مشتبه بيکديگر نشوند و نظم عالم مختل نگردد و بعضى اختلاف زبان را باختلاف لغات از قبيل فارسى و عربى و ترکى و اختلاف الوان را بسياهى و سفيدى و سرخى و زردى و ما بين اينها که تمام آنها بامر و صنع خداوند است تفسير فرموده‌اند و علماء و دانشمندان ميدانند که خلقت آسمانها و زمين و خورشيد و ماه و اينهمه ستارگان ثوابت و سيّارات که با نظم و ترتيب محيّر العقولى در گردشند و اختلاف السنه و الوان که متضمّن حکم و مصالح بى پايانست از غير خداوند عالم قدير حکيم ممکن نيست ولى نادانان نميدانند و همه را طبيعى مى‌پندارند و از درک حقايق گريزانند و عالمين بفتح لام نيز قرائت شده است و يکى از علائم حکمت و رحمت خداوند آنستکه شب را براى آسايش و استراحت مردم ايجاد فرموده و روز را براى تحصيل معاش و طلب روزى بفضل الهى پس خواب مردم و طلب روزى آنها در شب و روز از آيات رحمت و حکمت او است که هر يک مناسب با وقتى است که براى آن مقرّر فرموده و اينکه نفرموده منامکم باللّيل و ابتغاءکم من فضله فى النّهار براى اشاره بآنستکه هر يک از نوم و ابتغاء اگر چه در اصل براى وقت مناسب خود وضع شده‌اند ولى اگر احيانا خواب در شب کم شود در روز مانعى از جبران آن نيست و نيز اگر طلب روزى در روز وافى
جلد 4 صفحه 252
يا ممکن نشود در شب اشتغال بآن سزاوار است چون دو وقت براى دو کار در وسط آندو تعيين شده که دلالت بر صلاحيّت آن دو وقت براى آن دو کار دارد و کسانيکه گوش شنوا دارند و حاضرند براى قبول آيات حقّ و امارات حقيقت ميدانند که اين اختلاف روز و شب و صلاحيّت آن دو و اصليّت هر يک براى کارى و امثال اين معانى دلالت بر وجود خداى رحيم حکيم دارد ولى کسانيکه استنکاف از قبول حقّ دارند و گريزان از درک حقائقند اينها را حمل بر امور طبيعى و اتّفاقى ميکنند و متنبّه و متذکّر نميشوند که افعال مناسب با حکمت و رحمت از غير حکيم رحيم صادر نميگردد و يکى از آيات و علائم حکمت و رحمت الهى بر بندگان آنستکه آن خداوند مينماياند چون در اصل انّه يريکم بوده و انّه براى اختصار حذف شده يعنى ارائه ميدهد و مى‌نماياند بشما برق را قبل از نزول باران غالبا و بدون آن احيانا براى ايجاد خوف و رجاء در بندگان که بترسند از نزول صاعقه خصوصا در سفر و اميدوار شوند بباران رحمت مخصوصا در حضر يا بترسند از تخلّف آن از باران و اميدوار باشند بتعقّب آن بآن چون خوب است بندگان از طرف پروردگارشان در حال خوف و رجاء باشند و باران رحمت خود را از آسمان نازل ميفرمايد و تمام اراضى مرده و خشک شده و بى گياه مانده را زنده و سبز و خرّم ميفرمايد براى تفرّج و تفريح و ارتزاق بندگان ولى ادراک تمام اين معانى و آنکه بر طبق حکمت و مصلحت است و بايد از حکيم عليم صادر شود موقوف بتعقّل و تفکّر است و الّا ممکن است حمل بر امور طبيعى شود و يکى از آيات قدرت خداوند قيام و قرار و پديدار و پايدار شدن آسمانها و زمين است بفرمان و اراده و اختيار او پس هر وقت بخواند مردم را خواندنى بنحو مخصوص در پيشگاه خود براى حساب اعمال و جزاى افعال همه فورا داعى حقّ را لبّيک گويان از قبرها بيرون آيند و در محکمه عدل الهى حاضر شوند و کيفيّت دعوت و اجابت در سوره بقره ذيل آيه فقلنا اضربوه ببعضها تحت عنوان تبيين سماوى گذشت و بعضى دعوت را بنفخ دوم در صور دانسته‌اند و بعضى آنرا بگفتن اسرافيل اجيبوا داعى اللّه تفسير فرموده‌اند.
جلد 4 صفحه 253