تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ «11» وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ «12» وَ لَمْ يَکُنْ لَهُمْ مِنْ شُرَکائِهِمْ شُفَعاءُ وَ کانُوا بِشُرَکائِهِمْ کافِرِينَ «13» وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ «14» فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ «15»
وَ أَمَّا الَّذِينَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآياتِنا وَ لِقاءِ الْآخِرَةِ فَأُولئِکَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ «16» فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَ حِينَ تُصْبِحُونَ «17» وَ لَهُ الْحَمْدُ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ عَشِيًّا وَ حِينَ تُظْهِرُونَ «18» يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ کَذلِکَ تُخْرَجُونَ «19»
ترجمه
خدا مى‌آفريند خلق را پس اعاده ميدهد آنرا پس بسوى او رجوع داده ميشويد و روزى که بر پا شود قيامت نوميد ميشوند گناهکاران و نباشد براى آنها از شريکهاشان شفيعانى و باشند بشريکهاشان کافران
و روز که بپا ميشود قيامت مردم در آنروز متفرّق ميشوند پس امّا آنانکه ايمان آوردند و کردند کارهاى نيک پس ايشان در بوستانى مسرور کرده ميشوند
و امّا آنها
جلد 4 صفحه 248
که کافر شدند و تکذيب کردند آيتهاى ما و ملاقات آخرت را پس آنها در عذاب حاضر کرده شدگانند
پس تنزيه کنيد خدا را هنگاميکه بشب ميرسيد و هنگاميکه صبح ميکنيد
و مر او را است ستايش در آسمانها و زمين و در آخر روز و هنگاميکه به نيمروز در آئيد
بيرون مى‌آورد زنده را از مرده و بيرون مى‌آورد مرده را از زنده و زنده ميکند زمين را بعد از مردنش و اينچنين بيرون آورده ميشويد.
تفسير
خداوند متعال در اين آيات شريفه بيان قدرت و عزّت و عظمت خود را فرموده باين تقريب که خداوند تمام مردم را بدوا خلق ميفرمايد و بعدا ميميراند و اعاده ميدهد اجزاء متفرّقه هر کس را بصورت اوّل و زنده ميکند پس بمحضر الهى رجوع داده ميشوند براى حساب و حکم و پاداش او و يرجعون بصيغه مغايب نيز قرائت شده و بنابر قرائت مشهوره عدول از غيبت بخطاب شده بمناسبت عدول از ضمير مفرد بجمع و روز که بر پا شود قيامت که يکى از اسماء آن ساعت است براى آنکه وقت مقدّر الهى است بت‌پرستان گنه کار با حال يأس و نااميدى و تحيّر در پيشگاه الهى جلّ شأنه واقف خواهند شد و هيچ يک از بتهائيکه اميد بشفاعت آنها داشتند نمى‌توانند از پرستش- کنندگان خودشان دستگيرى کنند لذا اينها هم منکر خدائى و شفاعت و ساير آثار وجودى آنها شوند و بيزارى جويند از آنها در ساحت ربوبى و نيز در آنروز که روز بى‌نظيرى است و براى اهمّيّتش تکرار شده مردم از يکديگر متفرّق و جدا ميشوند يکدسته که اهل ايمان باصول دين و مذهبند و بوظائف عملى خود در دنيا قيام نمودند در بوستانى بى نظير در بزرگى و صفا و طراوت و حسن منظر خرّم و خندان و مسرور و خوشحالند بطوريکه آثار فرح در رخسارشان مشهود ميشود و يکدسته که منکر خدا و روز جزا و مکذّب انبيا و اوصيا بودند با کمال خفّت و خوارى در آتش جهنّم براى عذاب حاضر کرده خواهند شد و هميشه آنجا خواهند بود و غيبتى از آنجا براى آنها نخواهد بود پس اى بندگان خدا تسبيح و تنزيه کنيد او را در وقتى که شام ميکنيد و صبح مينمائيد و او است مستحقّ حمد و ثنا در آسمانها و زمين و در آخر روز و وقتى که داخل در ظهر ميشويد که
جلد 4 صفحه 249
وقت اوّل و دوم وقت ظهور قدرت و وقت سوم و چهارم وقت بروز نعمت است و بعضى تسبيح در اين اوقات را کنايه از نمازهاى پنجگانه دانسته‌اند که مشتمل بر تسبيح و تقديس و حمد و ثناى الهى است و حين تمسون را اشاره بنماز مغرب و عشاء گرفته‌اند و حين تصبحون را کنايه از نماز صبح و عشيّا را از نماز عصر و حين تظهرون را اماره براى نماز ظهر قرار داده‌اند و مناسبت تسبيح را با شب و تحميد را با روز ظهور سستى و کسالت در شب و تغيير حالت و تجديد نعمت در روز دانسته‌اند و نماز صبح را چون در تاريکى است از شب شمرده‌اند و بنابراين و عشيّا عطف است بر فى السّموات و الارض يعنى مر او را است حمد در آسمانها و زمين و در وقت عشاء و محتمل است عطف باشد بر حين تصبحون و جمله و له الحمد فى السّموات و الارض معترضه باشد براى بيان حسن تعقّب تسبيح بتحميد و بنابراين اختصاصى براى تسبيح بشب و تحميد بروز نخواهد بود و بنظر حقير محتمل است عشيّا و حين تظهرون اشاره بوقت ناهار و شام باشد و در اينصورت مناسبت آن با حمد و شکر واضح است چنانچه مناسبت تسبيح با اوّل شب که وقت فراغت از کار و اوّل صبح که وقت شروع بکار است پوشيده نيست و خداوند بيرون مى‌آورد انسانرا که زنده و جاندار است از نطفه که مرده و بى جان است و بعکس و بيرون مى‌آورد مؤمن را از نسل کافر و کافر را از نسل مؤمن چنانچه از ائمّه اطهار عليهم السّلام روايت شده و زنده ميکند زمين را به روئيدن نبات بعد از موات شدنش و همانطور که نبات از زمين ميرويد مردم در قيامت از قبرها بيرون آورده خواهند شد و تخرجون بصيغه معلوم نيز قرائت شده است و در بعضى از روايات ائمّه اطهار احياء ارض به بيرون آمدن مردانى از آن که زمين را زنده ميکنند باقامه عدل و اجراء حدّ در آن و نافع‌ترند از نزول چهل روز باران براى آن تفسير و تأويل شده است و اللّه تعالى و اوليائه اعلم بمراده.
جلد 4 صفحه 250