تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ کُلٌّ لَهُ قانِتُونَ «26» وَ هُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ وَ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ «27» ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلاً مِنْ أَنْفُسِکُمْ هَلْ لَکُمْ مِنْ ما مَلَکَتْ أَيْمانُکُمْ مِنْ شُرَکاءَ فِي ما رَزَقْناکُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَواءٌ تَخافُونَهُمْ کَخِيفَتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ «28» بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ «29» فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِکَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (30)
مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَ اتَّقُوهُ وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ لا تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکِينَ (31) مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَ کانُوا شِيَعاً کُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (32)
ترجمه
و مر او را است هر کس در آسمانها و زمين است همه او را فرمان برانند
و او است آنکه ميآفريند خلق را پس اعاده ميدهد آنرا و آن آسانتر است بر او و مر او را است صفت برتر در آسمانها و زمين و او است تواناى درست کار
زد براى شما مثلى از خودهاتان آيا براى شما از آنچه مالک شد دستهاتان شريکهائى است در آنچه روزى داديمتان پس شما باشيد در آن يکسان بترسيد از آنان مانند ترس شما از خودتان اين چنين تفصيل ميدهيم آيتها را براى گروهى که تعقّل ميکنند
بلى پيروى کردند آنها که ستم کردند خواهشهاى خودشان را بدون دانش پس که هدايت ميکند آنرا که گمراه کرد خدا و نيست براى آنها هيچ يارى کنندگانى
پس بپادار روى خود را براى دين حقّ با آنکه منحرف باشى از باطل و ملازم با آفرينش خدا که آفريد مردم را ملازم با آن نيست تغييرى مر خلقت خدا را اين است دين مستقيم ولى بيشتر مردم نميدانند
با آنکه بازگشت کنندگان باشيد بسوى او و بترسيد از او و برپا داريد نماز را و نبوده باشيد از مشرکان
از آنانکه متفرّق نمودند دينشان را و گشتند گروهها هر گروهى بآنچه نزد ايشان است شادمانند.
تفسير
تمام موجودات ارضيّه و سماويّه مملوک حقّند بملکيّت حقّه حقيقيّه و تخصيص عقلاء بذکر بمناسبت کلمه من براى مزيد اهتمام بشأن آنها است و تبعيّت ساير موجودات از ايشان و همه مطيع و فرمانبردار حقّند در حيات و ممات و بقاء و فناء و اعاده و احياء در دنيا و روز جزا و لذا او چنانچه خلق فرمود خلق را در ابتداء
جلد 4 صفحه 254
اعاده ميدهد آنها را بعد از فناء و زوال صورت جسميّه و اعاده آسان است براى خدا و آسانتر در نظر مردم از ابتدا براى او چون براى خودشان آسانتر است در صورتى که ضمير عليه راجع بخدا باشد چنانچه ظاهر است و محتمل است راجع بخلق باشد و بنابراين مراد آنستکه اعاده آسانتر است براى خلق از ابتداء با اين وصف اقرار بابتداء خلق براى خدا دارند و اقرار بعود آن بقدرت او ندارند خلاصه آنکه يا بايد اهون را مجرّد از معناى تفضيل گرفت چنانچه احيانا استعمال ميشود يا تفضيل را بنظر خلق دانست براى خدا چنانچه فرموده‌اند يا براى خلق و افراد ضمير راجع بآنرا در عليه باعتبار لفظ دانست چنانچه عود شده بآن باين اعتبار در يعيده و اينمعناى اخير بدوا بنظر حقير رسيد و در هر حال نميتوان گفت اعاده براى خداوند آسانتر از ابتدا است چون براى او هر دو يکسانند در سهولت و آسانى و از براى او است هر صفت کمال شگفت‌آورى که فوق آن متصوّر نيست و کسى بپايه آن نميرسد در آسمانها و زمين و در اخبار ائمّه هدى و بعضى از زيارات مأثوره به اين معنى و بوجود مبارک امير المؤمنين و ائمّه معصومين عليهم السّلام تفسير و تعبير شده و او است خداوند ارجمند تواناى درست کارى که تمام افعالش بر وفق حکمت و مصلحت است و براى توضيح قبح شريک قرار دادن براى خداوند حق تعالى مثلى زده که مردم با مراجعه بحال خودشان متوجّه بآن شوند از اينقرار که شما مردم آزاد که بندگانى داريد و آنها مملوک شمايند آيا ميشود آنها در اموالى که خدا بشما داده شريک شما باشند و مانند شما در آنها تصرّف نمايند و همه مساوى باشيد با يکديگر با آنکه در حقيقت آن اموال مال شما نيست بلکه مال خدا است ولى اختيار آن را بشما واگذار فرموده و يا ممکن است شما از بندگانتان بترسيد و ملاحظه کنيد در تصرّف خودتان در آن اموال بهمان نحو که از خودتان ميترسيد و ملاحظه ميکنيد البتّه نميشود و ممکن نيست که شما آنها را شريک و مساوى با خودتان در تصرّف بدانيد و همان ملاحظه‌اى که از شرکاء آزاد خودتان داريد از آنها داشته باشيد پس چگونه مملوک خدا را براى او شريک قرار ميدهيد باين خوبى و وضوح بيان ميکند خدا ادلّه نفى شرک و قبح آن طريقه را براى کسانيکه تعقّل و
جلد 4 صفحه 255
تأمّل ميکنند در درک حقائق و حلّ مشکلات ولى کسانيکه براى خدا شريک قرار دادند اهل اين معانى نيستند بلکه اين ستم کاران بخويش و خلق از روى بى‌علمى و بى دانشى و بدون دليل پيروى دلخواه و هواى نفس خودشان را نمودند و از تعقّل و تأمّل دور شدند خدا هم آنها را بحال خودشان واگذار فرمود و در وادى ضلالت حيرانند و کسى نمى‌تواند آنها را هدايت نمايد چون گوش بحرف حساب نميدهند و دستگيرى براى آنها در دنيا و آخرت نيست و نخواهد بود پس بايد پيغمبر اکرم بکلّى از آنها اعراض فرمايد و متوجّه بخدا و دين حقّ باشد و مستقيم و ثابت در ابلاغ آن و منحرف از هر طريقه و مسلک باطل و معبود و مسجود زائل و ملازم باشد با فطرت اصلى و خلقت پاک الهى که بر آن اصل و نهاد خلق فرموده خدا خلايق را و قابل تغيير و تبديل نيست و آن اين دين مبين قويم مستقيم اسلام است ولى بيشتر مردم نميدانند حقّيّت و موافق با فطرت بودن آنرا و مسلمانان نيز بايد در تبعيّت از پيغمبر خودشان ثابت باشند با آنکه علاقه خودشان را از غير حقّ قطع نموده و پى در پى بحقّ پيوندند و مکرّر باو رجوع نمايند و از خدا بترسند و نماز مقرّر را بپا دارند و از گروه مشرکين نباشند و از جمله کسانيکه متفرّق و جدا شدند در دين با يکديگر نباشند که فرقه فرقه شدند و هر فرقه‌اى پيرو و تابع امامى يا پرستش و ستايش کننده معبودى باشند و راضى و خوشنود بمسلک و مرام و معبود و امام خود گردند و از سايرين تبرّى جويند و بعضى فارقوا بجاى فرّقوا قرائت نموده‌اند يعنى ترک نمودند و اينکه منيبين حال از أقم واقع شده با آنکه آن داراى ضمير مفرد و اين کلمه جمع است باعتبار مراد و تبعيّت امّت از پيغمبر اکرم است چنانچه فرموده يا ايّها النّبى اذا طلّقتم النّساء و در ذيل آيه سوّم قمّى ره فرموده سبب نزول آن اين بود که عرب در تلبيه بدستور حضرت ابراهيم عمل مينمودند و ميگفتند لبّيک اللّهمّ لبّيک لبّيک لا شريک لک لبّيک انّ الحمد و النّعمة لک و الملک لا شريک لک پس شيطان بصورت پير مردى در آمد و بآنها گفت اين تلبيه پدران شما نيست گفتند آن چگونه بوده گفت آنها ميگفتند لبّيک اللّهمّ لبّيک لا شريک لک الّا شريک هو لک پس قريش متنفّر شدند از آن گفتار و شيطان گفت صبر کنيد تا سخن من تمام شود گفتند بگو گفت الّا شريک هو لک تملکه و ما
جلد 4 صفحه 256
يملک آيا نمى‌بينيد که او مالک شريک و آنچه او مالک است ميباشد پس مردم راضى شدند بآن و قريش بالخصوص باين نحو تلبيه مينمودند و چون پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم مبعوث شد آن تلبيه را منع نمود و فرمود اين شرک است و اين آيه نازل شد که دلالت دارد بر آنکه شما که راضى نيستيد کسى با شما در املاکتان شريک باشد چگونه راضى ميشويد براى خدا در املاکش شريک قرار دهيد و در بعضى از روايات معتبره فأقم وجهک للدّين به ثبات در ولايت و توجّه بقبله در نماز و عدم التفات بيمين و شمال و نفى عبادت اوثان تفسير شده و دين فطرى را بتوحيد خدا در روز الست و اخذ ميثاق از بنى آدم بر آن و بر رسالت ختمى مرتبت و ولايت امير المؤمنين عليه السّلام مبيّن فرموده‌اند و کلمه من در من انفسکم ظاهرا ابتدائيّه و در ممّا ملکت تبعيضيّه و در من شرکاء زائده و استفهام انکارى است.