تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنى دُونَ الْعَذابِ الْأَکْبَرِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ «21» وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُکِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْها إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ «22» وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْکِتابَ فَلا تَکُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقائِهِ وَ جَعَلْناهُ هُدىً لِبَنِي إِسْرائِيلَ «23» وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا وَ کانُوا بِآياتِنا يُوقِنُونَ «24» إِنَّ رَبَّکَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما کانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ «25»
ترجمه
و هر آينه ميچشانيم بآنها از عذاب نزديکتر سواى عذاب بزرگتر باشد که آنها بازگشت کنند
و کيست ستمکارتر از آنکه پند داده شد بآيتهاى پروردگارش پس روى گردانيد از آنها همانا ما از گناهکاران انتقام کشندگانيم
و هر آينه بتحقيق داديم بموسى کتابيرا پس مباش در شک از ملاقاتش و قرار داديم آنرا هدايت از براى بنى اسرائيل
و قرار داديم از ايشان پيشوايانى که هدايت ميکردند بفرمان ما چون صبر کردند و بودند که بآيتهاى ما يقين ميداشتند
همانا پروردگار تو او حکم ميکند ميانشان روز قيامت در آنچه بودند که در آن اختلاف ميکردند.
تفسير
خداوند متعال قسم ياد فرموده که بچشاند بکفار مذکور در آيات سابقه عذاب دنيا را از بلايا و محن و مصائب و قحطى و قتل و اسر و نهب و غيرها که بعد از هجرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلم از مکه خداوند آنها را در جنگ بدر و غيره مبتلا فرمود يا در رجعت بشمشير امام زمان و يارانش مبتلا شوند چنانچه قمى ره نقل فرموده يا بچشند عذاب قبر را چنانچه در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده يا هر يک از آنها را چنانچه مقتضاى اطلاق لفظ است چون مراد از عذاب اکبر مسلّما عذاب آخرت است و اينها همه نزديکترند از آن در هر حال عذاب أدنى براى آنستکه عذاب شدگان يا کسانيکه عذاب آنها را ديده يا شنيده‌اند متنبّه و نادم شوند و توبه و رجوع بحکم خدا نمايند چنانچه ظاهر است يا براى آنکه آنها در رجعت بدنيا بر ميگردند و معذّب ميشوند چنانچه قمى ره نقل نموده و پس از آن براى اثبات ستمکارى آنها فرموده که کيست ستمکارتر از کسيکه آيات الهى براى او تلاوت شده و معارف حقّه را با ادلّه و براهين براى او بيان نموده‌اند با وجود اين بدون فکر و تأمل از آنها اعراض نموده و رو گردان شده و باقى بکفر مانده چون چنين کسى بخود ستم نموده که خويش را مستحق عذاب دائم کرده و ظلم بنفس آنهم چنين ظلمى از بزرگترين
جلد 4 صفحه 296
انواع ظلم است ما از گناهکاران انتقام ميکشيم چه رسد بکفار و لفظ ثمّ براى استبعاد از اين عمل است با وضوح ادله حق و براى تسليت خاطر پيغمبر اکرم از اعراض کفار قريش و توجّه او به آزار و ايذاء بنى اسرائيل حضرت موسى را و اعراض آنها از دستورات الهى و صبر آنحضرت و ساير انبياء بنى اسرائيل و اوصياء ايشان در برابر آن ناملايمات فرموده و بتحقيق داديم ما بموسى عليه السّلام کتاب تورية را پس مباش در شک از ملاقات موسى پروردگارش را در آخرت چنانچه از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلم روايت شده و بنابر اين مراد ملاقات رحمت نامتناهى او است يا ملاقات موسى تو را در آن عالم يا ملاقات او کتاب را يا ملاقات تو آنرا چون مراد جنس کتاب آسمانى است اعمّ از تورية و قرآن يا ملاقات تو موسى را در شب معراج چنانچه حضرات مفسرين هر يک بنوبه خود فرموده‌اند يا مباش در شک از ملاقات موسى رحمت واسعه و نور وجود حق را در وادى قدس و شنيدن کلام الهى را در عالم انس که بنظر حقير رسيده و بامر وى از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلم ممکن است تطبيق شود در هر حال خداوند آنحضرت و کتابش را موجب هدايت بنى اسرائيل قرار داد و قرار داد از ميان آنها پيغمبران و اوصياء ايشانرا پيشوايان و راهنمايان خلق بفرمان خدا چون صبر نمودند بر طاعت و از معصيت و بر مصائب و ناملايمات وارده از قوم بر ايشان و لما بکسر لام و تخفيف نيز قرائت شده است و معلوم است که چنين اشخاصيکه خداوند ايشانرا براى ارشاد خلق اختيار ميفرمايد داراى نظر صائب و فکر ثاقب ميباشند و از آيات الهى يقين بذات و کمال نامتناهى او پيدا ميکنند و قمى ره نقل فرموده که خدا ميدانست ايشان صبر بر مصائب وارده بر خودشان مينمايند پس قرار دادشان امامان و خداوند حکم ميفرمايد بين مؤمن و کافر و ائمه و خلق ستمکار در روز قيامت در آنچه اختلاف داشتند با يکديگر در امر دين و جدا ميکند حق را از باطل و هر کس را بپاداش خود از خوب و بد ميرساند.