تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ «16» فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزاءً بِما کانُوا يَعْمَلُونَ «17» أَ فَمَنْ کانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کانَ فاسِقاً لا يَسْتَوُونَ «18» أَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوى نُزُلاً بِما کانُوا يَعْمَلُونَ «19» وَ أَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا فَمَأْواهُمُ النَّارُ کُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها وَ قِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّذِي کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ «20»
ترجمه
تهى و خالى ميگردد پهلوهاشان از خوابگاهها ميخوانند پروردگارشان را از روى ترس و اميد و از آنچه روزى داديمشان انفاق ميکنند
پس نميداند کسى آنچه را که پنهان کرده شده براى ايشان از روشنى چشمها بپاداش آنچه بودند که بجا مى‌آوردند
آيا پس کسى که باشد گرونده مانند کسى است که باشد متمرّد يکسان نيستند
امّا آنانکه ايمان آوردند و کردند کارهاى نيک پس براى ايشان است بهشتهائيکه جاى اقامت است برسم تشريفات مهمان بسبب آنچه بودند که ميکردند
و اما آنانکه تمرّد نمودند پس جايگاهشان آتش است هرگاه بخواهند که بيرون آيند از آن بر گردانده شوند در آن و گفته شود بآنها بچشيد عذاب آتش را که بوديد آنرا تکذيب ميکرديد.
تفسير
خداوند سبحان در مقام تعريف و توصيف سجده کنندگان اهل ايمان که در آيه سابقه اشاره بايشان شده بود فرموده که خالى ميشود و بيرون ميآيد پهلوهاشان از بسترها در وقت سحر براى خلوت با خدا و راز و نياز و نماز و دعا از ترس جهنّم و اميد بهشت و از آنچه ما بايشان عطا نموديم از مال و جاه و دانش در راه خير صرف مينمايند و امساک نميکنند و براى اشاره بآنکه اين سحر خيزى طبيعى و ناشى از شوق مؤکّد آنها است نسبت آنرا بجنوب داده يعنى بى‌اختيار از خواب بيدار و از رختخواب دور ميشوند و بچنين کار پر زحمتى بسهولت قيام مينمايند پس هيچ کس نميداند آنچه در خزانه غيب الهى است
جلد 4 صفحه 293
از موجبات مسرّت و خوشنودى براى ايشان بپاداش آن اعمال خالص خالى از اغراضشان جز خدا و از زيادى و خوبى نميشود بيان نمود و قرّة عين اگر چه معمولا بروشنى چشم ترجمه و تفسير ميشود ولى واقعا بمعناى خنکى چشم است چون ميگويند گريه اگر از حزن باشد اشک چشم گرم و اگر از سرور باشد خنک است لذا خنکى چشم را کنايه از مسرّت خاطر قرار داده‌اند و اخفى بسکون ياء نيز قرائت شده است و در آيه دلالت است بر آنکه اگر عمل باميد ثواب و ترس عقاب باشد ممدوح و مستحسن است و اينکه در بعضى از روايات از آن تعبير بعمل مزدوران و غلامان شده بالنّسبه بعمل اولياء است که بمرتبه اعلى از معرفت رسيده‌اند و عبادت را فقط بداعى استحقاق و اهليّت خداوند براى عبادت و اطاعت مينمايند در مجمع از جمعى از مفسّرين نقل نموده که اين آيه راجع باهل تهجّد و نماز شب است که از بستر راحت براى عبادت بر ميخيزند و آنرا به مروى از امام باقر و امام صادق عليهما السلام نسبت داده و در روايات متعدّده از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلم و ائمه اطهار اينمعنى تأييد شده و در بعضى به نزول آن در باره امير المؤمنين عليه السّلام و شيعيان او تصريح شده و وقت بيدارى در ثلث آخر شب يا قدرى زودتر و ديرتر بعد از خواب سر شب تعيين گرديده است و پاداش مخفى را بذهاب خوف و رعب از ايشان و دخول در بهشت و سکونت در جوار الهى تفسير فرموده‌اند و قمى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که هيچ کار خوبى نيست مگر آنکه براى آن ثوابى مذکور است در قرآن مگر نماز شب که خداوند ثواب آنرا بيان نفرموده براى عظمت قدر آن و فرموده تتجافى جنوبهم تا آخر و بعدا امام عليه السّلام کرامتهاى خداوند را باهل ايمان در هر جمعه بيان فرموده و آنکه خداوند بهشتى را بدست قدرت خود خلق فرموده که کسى آنرا نديده و مطلع از آن نشده و همه روزه بر بوى خوش آن مى‌افزايد و آن آنستکه خداوند فرموده فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزاءً بِما کانُوا يَعْمَلُونَ و از بعضى روايات استفاده ميشود که آن چيزى است که خداوند براى بندگان صالح خود تهيه فرموده که هيچ چشمى نديده و هيچ گوشى نشنيده و بخاطر هيچ بشرى خطور نکرده و انصافا فوائد دنيوى و آثار اخروى اين عمل بقدرى زياد است که حقا نميشود احصاء و تعداد نمود کسانيکه تجربه کرده‌اند ميدانند و ميدانند
جلد 4 صفحه 294
که هيچ توفيق و سعادتى برتر و بالاتر از اين نيست و آداب آن در کتب فقهيه مفصلا ذکر شده است و پس از آن خداوند بر سبيل استفهام تقريرى فرموده آيا ممکن است شخص مؤمن موحّد فرمانبردار خدا و رسول مانند مرد کافر متمرّد از فرمان آن دو باشد در فضل و شرف و تقرب بخدا و پاداش روز جزا و خود جواب داده که هرگز آندو نفر مساوى نخواهند بود و تفاوت را مفصلا بيان فرموده که اما آنانکه ايمان آوردند و کارهاى شايسته نمودند مر آنها را است بهشتهائى که مأوى و منزل حقيقى هميشگى که کسى از آن بيرون نميرود آنمنزل است و تازه آنمنزل باتمام لوازم تعيّش کامل که در آن است برسم پيشکشى و تشريفات و رودى مهمان از جانب خداوند بايشان تقديم ميشود آنهم بعنوان استحقاق در مقابل اعماليکه در دنيا براى رضاى خدا بجا مى‌آوردند و اما آنانکه کافر و متمرد از حکم خدا و رسول گشتند جايگاه آنها آتش جهنم است و چون داخل آن شوند هفتاد سال پائين روند تا به ته جهنم برسند و چون رسيدند هر وقت فشار آتش بالاشان آورد که بخواهند بيرون آيند ملائکه با گرزهاى آهنين که بفرقشان ميکوبند بر ميگردانند آنها را بجاى خودشان و باين حال هميشه باقى و بر قرار خواهند بود چنانچه قمى ره نقل نموده و از جانب خداوند بآنها گفته ميشود بچشيد عذاب آتشى را که در دنيا تکذيب مينموديد آنرا و اين براى توهين و تعيير و مزيد تعذيب آنها است فيض ره فرموده اخبار از طريق عامه و خاصه مستفيض است که اين سه آيه و آيه بعد در باره امير المؤمنين عليه السّلام و وليد بن عقبه نازل شده است و قمى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که امير المؤمنين با وليد بن عقبه مشاجره نمودند آنملعون گفت من از تو طلاقت لسان و حدّت سنانم بيشتر و در جنگ ثبات قدمم زيادتر است حضرت فرمود ساکت شو تو فاسقى و اين آيات نازل شد و در احتجاج از امام مجتبى عليه السّلام باين معنى و آنکه مراد از مؤمن امير المؤمنين عليه السّلام و مراد از فاسق وليد است تصريح شده و معلوم است که شأن نزول منافات با عموم کلام ندارد و مراد از فسّاق کفارند که براى تکذيب و انکار معذّب شده‌اند.
جلد 4 صفحه 295