عموم مفسرين، اين سوره را مربوط به زمان فتح مکه در سال هشتم هجرى مى‌دانند که گروهى از مردم به خاطر حقانيّت اسلام، ايمان آوردند و بعضى از ترس به اسلام تظاهر کردند، نظير ابوسفيان که امام على عليه السلام درباره آنان فرمود: «ما اسلموا و لکن استسلموا و اسرّوا الکفر» «1» آنان در ظاهر مسلمان شدند ولى در دل کافر ماندند. در قرآن براى ايمان دو نوع دخول آمده است: يکى دخول مردم در دين که در اين سوره مى‌فرمايد: «يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ» و ديگرى دخول ايمان در دل مردم که در سوره حجرات مى‌فرمايد: «وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِکُمْ» «2» هنوز دين داخل قلب‌هاى شما نشده است.
در حديث مى‌خوانيم: هنگامى که حضرت مهدى عليه السلام ظهور کنند، مردم دنيا فوج فوج به او ايمان مى‌آورند. «3»
«1»
. بحارالانوار، ج 32، ص 325.
«2». حجرات، 14.
«3». تفسير نورالثقلين.
جلد 10 - صفحه 625
قرآن به تسبيح خداوند، بيش از تکبير و تحميد سفارش کرده است. واژه تسبيح در قرآن بيش از واژه‌هاى تکبير و تحميد آمده است.
در حديث مى‌خوانيم: هنگام فتح مکه، پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله ابتدا وارد مسجد الحرام شد و نماز گزارد. «1»
نصرت خداوند، منوط به يارى مردم از دين اوست. «إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْکُمْ» «2»
کلمه «تَوَّابٌ» يازده بار در قرآن آمده است که نه بار همراه با واژه رحمت «تَوَّاباً رَحِيماً»*، يکبار همراه با حکمت «3» و يک بار به طور مطلق در اين سوره آمده است.
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله بعد از فتح مکه، عفو عمومى اعلام کردند و همه را بخشيدند و مکه بدون خونريزى فتح شد. حتى هنگامى که حضرت ديد سعد بن عبادة شعار انتقام مى‌دهد و مى‌گويد «اليوم يوم الملحمة» يعنى امروز تلافى مى‌کنيم، حضرت پرچم را از او گرفت و به دست حضرت على عليه السلام داد و فرمود: شعار را عوض کنيد و بگوييد: «اليوم يوم المرحمة» امروز روز رحمت است نه انتقام.
فتح و نصرت واقعى از جانب خداست، پس به ابزار و تجهيزات و نيروى انسانى تکيه نکنيد که ممکن است همه امکانات باشد ولى باز هم شکست بخوريد. «وَ مَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ» «4»
در فتح مکه، اميد بت‌پرستان به يأس و مرکز شرک به پايگاه توحيد تبديل شد. موانعى که بر سر راه مؤمنان بود، برچيده شد، اسلام تثبيت گشت و براى صدور به کشورهاى ديگر آماده شد.
فرمان استغفار يا براى نورانيّت بيشتر قلب است يا براى زدودن غرور پيروزى يا براى گناهان امّت و يا به خاطر معرفت بالاى حضرت نسبت به خداوند است.
«1». تفسير کنزالدقايق.
«2». محمّد، 7.
«3». نساء، 17.
«4». آل عمران، 126.
جلد 10 - صفحه 626
نگاهى گذرا به فتح مکّه
بعد از صلح حديبيه، چون مشرکان پيمان‌شکنى کردند، پيامبر نيرويى فراهم و مکه را بدون خونريزى فتح کرد و شرح ماجرا چنين است: مسلمانان در چند کيلومترى مکه اردو زدند و ابوسفيان که شبانه براى سرکشى از مکه خارج شده بود با عباس عموى پيغمبر ملاقاتى داشت. عباس گفت: پيامبر با ده هزار سرباز به سراغ شما آمده است. ابوسفيان ترسيد و به عباس پناهنده شد و پيامبر امان دادن عباس را پذيرفت. پيامبر فرمود: هر کس به مسجد الحرام پناه ببرد يا به خانه ابوسفيان برود يا در خانه خود بماند، در امان است.
پيامبر به عباس فرمود: ابوسفيان را در تنگه‌اى که گذرگاه مکه هست ببر تا لشگريان الهى که از آنجا مى‌گذرند، او ببيند. ابوسفيان با ديدن اين مانور وحشت کرد و به عباس گفت:
سلطنت فرزند برادرت بسيار عظيم شده است، عباس گفت: سلطنت نيست بلکه نبوت است. سپس عباس به او گفت: به سراغ مردم مکه برو و آنها را از مقابله با لشگر اسلام بازدار.
ابوسفيان وارد مسجدالحرام شد و به مردم گفت: محمّد با جمعيّتى وارد مکه مى‌شود که توان مقابله با او را نداريد، پس به مسجد الحرام يا خانه من يا خانه خود پناهنده شويد و اسلام بياوريد تا سالم بمانيد.
به هر حال پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله وارد مکه شد و به ياد روزى که از مکه مخفيانه خارج شد و به شکرانه اين‌پيروزى سجده کرد. سپس پيامبر با تلاوت سوره فتح وارد مسجد الحرام شد و مسلمانان همراه آن حضرت تکبير مى‌گفتند. حضرت نزديک کعبه آمد و بت‌ها را مى‌شکست و مى‌فرمود: «جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً» «1» از آنجا که دست حضرت به بت‌هاى بزرگ بالاى کعبه نمى‌رسيد، به حضرت على عليه السلام دستور داد تا پا بر دوش پيامبر نهد و بت‌ها را سرنگون کند. سپس حلقه کعبه را گرفت و از مردم مکه پرسيد: شما امروز چه انتظارى از من داريد؟ گفتند: بخشش. اشک در چشم حضرت جمع
«1». اسراء، 81.
جلد 10 - صفحه 627
شد و مردم گريه کردند. حضرت سخن يوسف را که به برادرانش فرمود: «لا تَثْرِيبَ عَلَيْکُمُ الْيَوْمَ» «1» امروز هيچ سرزنشى بر شما نيست، به زبان آورد و فرمود: همه آزاديد. آنگاه جملات لااله الّا اللّه وحده وحده انجز وعده نصر عبده ... را خواند و فرمود: هيچ کس از خون‌هاى ريخته شده و اموال غارت شده گذشته سخنى نگويد و تمام پرونده‌هاى گذشته مختومه و همه مشمول عفو عمومى شديد، پس وارد زندگى نوين شويد.