تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
وَيْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ «1» الَّذِي جَمَعَ مالاً وَ عَدَّدَهُ «2» يَحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ «3» کَلاَّ لَيُنْبَذَنَّ فِي الْحُطَمَةِ «4»
وَ ما أَدْراکَ مَا الْحُطَمَةُ «5» نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ «6» الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ «7» إِنَّها عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ «8» فِي عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ «9»
ترجمه
واى بحال هر عيب جوى بد زبان سخن چين مردم آزار
آنکه جمع آورى نموده مالى را و مکرّر شمرده آن را
گمان ميکند که مال او جاويد ميدارد او را
نه چنين است هر آينه انداخته خواهد شد در حطمه
و چه ميدانى تو که چيست حطمه
آتش خدا است که افروخته شده
آن آتشى که مستولى شود بر دلها
همانا آن بر آنها از اطراف احاطه نموده
و مسدود شده به استوانه‌هاى کشيده شده.
تفسير
خداوند متعال در اين سوره شريفه تهديد فرموده کسانى را که مغرور بثروت خود شدند و عادت ببدگوئى و عيبجوئى و هتک حرمت مردم بزبان و اشاره بچشم و ساير اعضاء نمودند چون اصل همز بمعناى کسر و اصل لمز بمعناى طعن است و شايع شده در متعرّض شدن عرض و شرف مردم بزبان و جوارح در غياب و حضور و اين عمل را بعضى بوليد بن مغيره نسبت داده‌اند که در مکّه با پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مينمود و اين سوره نازل شد و قمّى ره نقل فرموده که همزه آنست که برنجاند و ببدى ياد کند مردم را و اهانت نمايد از فقراء و لمزه کسى است که بر ميگرداند گردن و سر خود را و غضب ميکند وقتى ببيند فقير وسائلى را و ظاهرا اين دو لفظ قريب المعنى و بجاى يکديگر استعمال ميشوند و مراد همان عيّاب و غيّاب و هتّاک و نمّام و مردم آزار در پرده و آشکار بزبان و جوارح و اعضاء است و شايد آنچه قمّى ره نقل فرموده اکثريّت داشته باشد خداوند ميفرمايد واى بحال چنين کسى که
جلد 5 صفحه 433
جمع نموده مالى را از هر محلى که بدست او آمده و مکرّر شمرده آنرا يا مهيّا و آماده نموده است براى نزول حوادث دهر بر خودش يا آن مال و قمّى ره نقل فرموده که آماده نموده و کنار گذارده آنرا اين مرد احمق نفهم گمان ميکند که مال او موجب خلود و بقائش در دنيا خواهد بود و گر نه چرا بايد چنين کارى کند نه چنين است که او تصور نموده خواهد مرد و انداخته خواهد شد البته در حطمه که نام جهنّم است و قمّى ره فرموده آتشى است که خرد ميکند هر چيزى را و خداوند براى اهميّت آن به پيغمبر خود ميفرمايد و چه ميدانى تو که چيست حطمه و خودش بيان ميفرمايد که آن آتشى است که خدا افروخته آنرا يعنى باقى است ببقاء خدا و کسى نميتواند آنرا خاموش نمايد و توصيف ميفرمايد آنرا که مستولى ميشود بر دلها و بعضى گفته‌اند مراد آنست که مشرف ميشود آتش از ظاهر بباطن و ميرسد بدلها اثرش و بنظر حقير چون مالى را بزحمت جمع آورى نموده و گذارده و رفته و از خيرش محروم شده دلش ميسوزد و جهنمش از آنجا شروع ميشود و شعله آن بساير اعضاء ميرسد و قمّى ره نقل فرموده که مشتعل ميشود بر دلها و آن آتش بر آنها احاطه نموده و راه آن مسدود گردد و چون درهاى جهنم بسته شد براى استحکامش عمودهائى از آهن يا آتش بر روى درها کشيده ميشود که ديگر کسى از آن بيرون نيايد و نيز نقل نموده که چون عمودها کشيده شد بر آنها و اللّه ديگر خلود است يعنى اميد نجات براى کسى باقى نميماند و بعضى گفته‌اند سرادق و خيمه آتشين که بر کفّار احاطه دارد چون خداوند فرموده انّا أعتدنا للظّالمين نارا احاط بهم سرادقها داراى عمودهائى است و چون عمودها از زير آنها کشيده شود خيمه بر سر آنها فرود آيد و راهها مسدود گردد و ديگر مفرّو راه نجاتى براى آنها پيدا نخواهد شد و در مجمع از امام باقر عليه السّلام روايتى نقل نموده که خلاصه آن آنست که خداوند اهل توحيد را بشفاعت شفعاء دسته دسته از جهنّم بيرون ميآورد و در آخر ارحم الرّاحمين تمامى را ميبخشد و بيرون ميآيند پس ستونها کشيده ميشود و آتش بر اهلش احاطه ميکند و درها مسدود ميگردد و قسم بخدا ديگر خلود است و بنظر ميآيد اين روايت که مؤيّد بنقل قمّى و عيّاشى رحمهما اللّه هم ميباشد
جلد 5 صفحه 434
ناظر بقول اين بعض باشد که ذکر شد و آن قول حسن است که در مجمع و غيره نقل شده و از اينجا معلوم ميشود که روى سخن در اين سوره با مشرکين مکه است که علاوه بر شرک داراى اخلاق ذميمه مذکوره در اوّل سوره هم بوده‌اند نه فقط صاحبان آن اخلاق چون صرف آن موجب خلود در آتش نيست در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که کسيکه قرائت نمايد ويل لکل همزة لمزه را در يکى از نمازهاى واجب خود خداوند فقر را از او دور و روزى را بسوى او ميکشاند و مردن بد را از او دفع ميفرمايد و الحمد للّه رب العالمين.
جلد 5 صفحه 435