تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ «1» وَ ما أَدْراکَ ما لَيْلَةُ الْقَدْرِ «2» لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ «3» تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ فِيها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ «4»
سَلامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ «5»
ترجمه
همانا ما نازل نموديم آنرا در شب قدر
و چه ميدانى تو که چيست شب قدر
شب قدر بهتر است از هزار ماه
نازل ميشوند فرشتگان و روح مقدس در آن باذن پروردگارشان براى هر کارى
سلامتى و سلام است آن شب تا طلوع صبح صادق.
تفسير
مستفاد از روايات معتبره منقوله از ائمه اطهار عليهم السلام آنست که خداوند نازل فرموده معانى قرآن را يکباره در بيت المعمور که مسجد ملائکه و اشرف بقاع آسمان است و ظاهرا مراد نزول آن باشد چنانچه فرموده نزّله على قلبک بر قلب مبارک پيغمبر خاتم در ماه رمضان المبارک چون فرموده شهر رمضان الّذى انزل فيه القرآن در شب قدر که مسلّما از ماه رمضان بيرون نيست و ظاهرا يکى از سه شب نوزدهم و بيست و يکم و بيست و سوم آن ماه است و اقوى و اظهر آنست که شب بيست و سوم باشد و از باطن قلب مبارک جارى شده است بر ظاهر لسان آن حضرت بتوسط جبرئيل امين بوحى الهى هر گاه خدمت رسيده و خوانده است الفاظ آنرا بتدريج براى حضرت در مدت بيست سال و لذا خداوند منّان ميفرمايد ما نازل نموديم قرآن را در شب قدر و براى اهميّت قدر و شرف و منزلت آن شب ميفرمايد و چه ميدانى تو اى رسول اکرم که چيست شب قدر و نيز مستفاد از روايات معتبره آنست که شب قدر خوانده شده براى آنکه در آن شب مقدّر ميگردد از طرف خداوند
جلد 5 صفحه 414
مقدّرات بندگان از خير و شرّ و سعادت و شقاوت و ضيق و وسعت و غيرها در هر سال چنانچه مقدّر شده تمام امور بندگان تا روز قيامت حتى ولايت امير المؤمنين عليه السّلام و اولاد طاهرين او در آن شب در بدو خلقت و در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خواب ديد که بنى اميه بر منبر او بعد از او بالا ميروند و مردم را گمراه و از دين برميگردانند پس صبح نمود در حال حزن و اندوه پس جبرئيل نازل شد و سبب آن را سؤال نمود و حضرت خواب خود را بيان فرمود و او اظهار بى‌اطلاعى نمود و عروج بآسمان کرد و فورا نزول نمود با چند آيه از قرآن براى انس حضرت بآن آيات که تسليت آميز بود و اين سوره که دلالت دارد بر آنکه يک شب قدر براى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بهتر از هزار ماه سلطنت بنى اميّه است و باين معنى روايات ديگرى هم وارد شده و قمّى ره نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خواب ديد که بوزينه چندى بر منبر او بالا ميروند پس مغموم شد و خداوند نازل فرمود سوره قدر را که در آن ذکر شده يک شب قدر بهتر از هزار ماه سلطنت بنى اميّه است که در آن شب قدر نباشد و ظاهرا مراد آن باشد که يک شب قدر که در آن عبادت خدا شود نفعش براى انسان بيشتر از هزار ماه سلطنت جور است چون لذت سلطنت بالاخره تمام ميشود و وبالش دامنگير ميگردد و ثواب عبادت باقى و برقرار خواهد بود يا مراد آنستکه عبادت يک شب قدر ثوابش بيشتر از عبادت هزار ماه است که در آن شب قدر نباشد چون با قطع نظر از روايات سابقه اين معنى اقرب در نظر است و در حديثى از امام صادق عليه السّلام بآن تصريح شده و اراده هر دو معنى هم بنابر اصل جواز استعمال لفظ در بيشتر از يک معنى که مکرّر بيان شده خصوصا در قرآن مانعى ندارد و ثواب احياء شب قدر بعبادت و نماز و دعا بسيار است و در کتب ادعيه مفصّلا اعمال آن ذکر شده و قول خداوند حم و الکتاب المبين انّا انزلناه في ليلة مبارکة انّا کنّا منذرين فيها يفرق کلّ امر حکيم در سوره دخان گذشت که بشب قدر و تقدير امور در آن شب از ائمه اطهار تفسير شده و آن مؤکّد معناى اين سوره است خلاصه آنکه شب پر خير و برکتى است که نبايد از آن غافل بود و قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند آيا شما شب قدر را ميشناسيد فرمود چگونه نميشناسيم با آنکه ملائکه گرد ما
جلد 5 صفحه 415
ميگردند در آنشب و نيز نقل نموده که ملائکه و روح القدس نازل ميشوند بر امام زمان و تسليم مينمايند بآن حضرت آنچه را که نوشته‌اند و از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که روح بزرگتر از جبرئيل است و جبرئيل از ملائکه و روح خلقى بزرگتر از ملائکه است مگر خداوند نميفرمايد نازل ميشوند ملائکه و روح و در روايات ديگرى هم از اين معنى تأييد شده و بنابر اين شايد مراد از روح همان روان پاک و مقدّسى باشد که از حق در شب قدر بر انبيا و اوليا افاضه شده و همه ساله در آن شب تقويت ميگردد و بواسطه آن روح آن ذوات مقدّسه وسائط فيض الهى بر بندگان ميباشند ولى مفسّرين روح را بجبرئيل تفسير نموده‌اند و نکته تخصيص او را بذکر در کلام الهى عظمت مقام او دانسته‌اند در هر حال نزول آن ذوات کثير البرکات بدستور الهى بزمين براى تقدير امور خلق و تنظيم احوال و ارزاق و آجال بندگان و نازل نمودن خير و برکت و رحمت و مغفرت و سعادت و سلامت است در آن شب بر حسب استعداد و قابليّت افراد عباد و اعمال خيرى که در آن شب از ايشان صادر شده و تنزّل در اصل تتنزّل بوده و براى تخفيف يک تاء حذف شده و من کلّ امر بمعناى بکل امر است و آن شب شب تحيّت و سلام از ملائکه بر امام زمان و نزول سلامتى از شرور و بليّات و آفات براى اهل ايمان است تا طلوع صبح صادق چنانچه از نقل قمّى ره و غيره استفاده ميشود و ظاهرا وقف بايد بر من کلّ امر شود که آخر آيه است و کلام آنجا تمام ميشود ولى قرّاء اهل سنّت علامت وقف را در سلام گذارده‌اند در ثواب الاعمال و مجمع از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که کسيکه سوره انا انزلناه في ليلة القدر را بلند بخواند مانند کسى است که شمشير کشيده در راه خدا و کسيکه آنرا آهسته بخواند مانند کسى است که در خون خود غوطه‌ور شود در راه خدا و کسيکه ده مرتبه آنرا بخواند خداوند هزار گناه از گناهان او را محو فرمايد و الحمد للّه رب العالمين و صلّى اللّه على محمد و آله الطاهرين.
جلد 5 صفحه 416