تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِي خَلَقَ «1» خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ «2» اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ «3» الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ «4»
عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ «5» کَلاَّ إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى «6» أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى «7» إِنَّ إِلى رَبِّکَ الرُّجْعى «8» أَ رَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى «9»
عَبْداً إِذا صَلَّى «10» أَ رَأَيْتَ إِنْ کانَ عَلَى الْهُدى «11» أَوْ أَمَرَ بِالتَّقْوى «12» أَ رَأَيْتَ إِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّى «13» أَ لَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى «14»
کَلاَّ لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ «15» ناصِيَةٍ کاذِبَةٍ خاطِئَةٍ «16» فَلْيَدْعُ نادِيَهُ «17» سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ «18» کَلاَّ لا تُطِعْهُ وَ اسْجُدْ وَ اقْتَرِبْ «19»
ترجمه
بخوان بنام پروردگارت آنکه آفريد
آدمى را از خون بسته
بخوان و پروردگار تو کريم‌تر است از هر کريمى
آنکه تعليم نمود نوشتن را بقلم
تعليم نمود بانسان چيزى را که نميدانست
نبايد چنين بود همانا آدمى هر آينه تجاوز ميکند
براى آنکه ببيند خود را که بى‌نياز شده
همانا بسوى پروردگار تو است بازگشت
آيا ديدى آن کس را که نهى ميکند
بنده‌ئى را وقتى نماز بخواند
آيا دانستى اگر بود بر راه حق
يا امر مينمود بپرهيزکارى
آيا دانستى اگر تکذيب کند و روى گرداند
آيا نميداند که خدا ميبيند
نبايد چنين کند هر آينه اگر باز نايستد هر آينه بگيريم و بقهر بکشيم موى جلو سر او را
موى جلو سر دروغگوى خطا کار را
پس بايد بخواند اهل انجمن خود را
زود باشد که بخوانيم موکّلان دوزخ را
نبايد چنين کند اطاعت مکن او را و سجود نما و بخدا نزديک شو.
تفسير
قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که اين اول سوره‌اى است که نازل شده بر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم جبرئيل نازل شد و عرضه داشت اى محمّد (ص) بخوان حضرت فرمود چه بخوانم عرضه داشت بخوان بنام پروردگارت که خلق فرمود يعنى نور قديم تو را پيش از موجودات و ظاهرا مراد آن باشد که ابتدا نما در
جلد 5 صفحه 410
تلاوت قرآن بنام خداوند رحمن رحيم و بعضى گفته‌اند با زائده است يعنى بخوان اسم پروردگارت را و مقصود خواندن خدا است به اسماء جمال و جلال آن ذات مقدّسى که خلق فرمود موجودات را بمقتضاى حکمت و بيرون آورد از کتم عدم بکمال قدرت و آفريد انسان را که اشرف موجودات است از خون بسته شده که قبلا نطفه بوده و از پست‌ترين اشياء است در نظر يا از حيوان کوچک ذره‌بينى شبيه بزالو که اخيرا کشف نموده‌اند و ميگويند مبدء نشو آدمى است بخوان قرآن را بر خلق و حقائق را از لوح محفوظ الهى و مپندار که خوانا نيستى پروردگار تو کريم‌ترين صاحبان کرم است که کرم هر کريمى منتهى بکرامت او است آن ذات مقدسى که تعليم نمود نويسندگان را که بنويسند بقلم ميتواند هر ناخوانده‌اى را خوانا نماند چنانچه قمّى ره نقل نموده که مراد تعليم خداوند است کتابت را بانسان که بآن تمام ميشود امور دنيا در مشارق زمين و مغاربش و گفته‌اند معلمين خط انبياء بوده‌اند بتعليم الهى و تعليم فرمود بانسان چيزى را که نميدانست از علوم و معارف و هدايات و دلالات و ظاهرا مقصود بيان نعم الهيّه است که از بدو پيدايش انسان و اصل باو شده تا از حضيض ذلّت باوج عزّت رسيده براى تقرير ربوبيت و تحقيق اکرميّت و ايجاب شکر نعمت و لذا ميفرمايد کلّا يعنى نبايد کفران نعمت خدا را نمود همانا انسان تجاوز ميکند از وظيفه عبوديت و سرکشى مينمايد از فرامين صادره از مقام ربوبيّت وقتى که خود را مستغنى و بى‌نياز ببيند اى انسان ناسپاس بدانکه بازگشت و مرجع تو در آخر عمر بحکم پروردگار تو است و جزاى اعمال تو را خواهد داد و چون بعضى از کفار مکّه منع مينمودند مسلمانان را از نماز خداوند به پيغمبر خود بر سبيل تعجب ميفرمايد آيا ديدى تو آن کافرى را که نهى ميکند بنده خدائى را وقتى که نماز بخواند و ميدانى جزاء او را چنانچه قمّى ره نقل فرموده که وليد بن مغيره نهى مينمود مردم را از نماز و اطاعت خدا و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم پس اين آيه نازل شد و در مجمع نقل نموده که ابو جهل گفت آيا محمّد صورت خود را بخاک ميگذارد در ميان شما مردم گفتند بلى پس سوگند ياد نمود که اگر ببينم اين کار را ميکند پاى بر گردن او ميگذارم پس گفتند الآن مشغول است و او رفت که
جلد 5 صفحه 411
لگد کند پس ناگهان با اضطراب برگشت گفتند چرا برگشتى گفت ما بين خود و او خندقى از آتش ديدم و هياکل هولناک بال دارى و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم سوگند ياد فرمود که اگر نزديک بمن ميشد ملائکه يک يک اعضاء او را ربوده بودند پس اين آيه نازل شد تا آخر سوره و نيز در مجمع نقل نموده از بيشتر مفسرين که اين سوره پنج آيه از اول آن اول قرآنى است که بر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نازل شده و بنابر اين خداوند ميفرمايد بگو بدانم اگر آن شخص نماز گزار که پيغمبر اکرم است ثابت بر هدايت الهى باشد و امر بتقوى و پرهيز از شرک و معاصى نمايد چگونه خواهد بود حال کسى که او را منع از نماز نمايد که ابو جهل است بگو بدانم اگر آن شخص مانع از نماز تکذيب کند پيغمبر خدا را و روى گرداند از ايمان و اطاعت احکام خدا چيست مجازات او آيا نميداند که خدا مى‌بيند که چه ميکند و ميداند که چه قدر بد است کار او نبايد چنين کارى کند تا مستحق عقاب گردد اگر از اين کار دست بر ندارد هر آينه ميگيريم موى جلو سر او را و ميکشانيمش بجهنّم چون سفع گرفتن و جذب نمودن بشدت است چيزى را و نسفعن صيغه متکلم مع الغير از فعل مضارع مؤکّد بنون تأکيد خفيفه است و در قرآن معمولا برأى بصريون با الف نوشته ميشود آن موى جلو سرى که دروغگوئى و خطا کارى صاحبش بقدرى است که آنرا هم دروغگو و خطا کار نموده و مستحق توهين و عذاب کرده و شايد اشاره باشد بمعامله اصحاب با سر بريده او در جنگ بدر پس بايد اهل انجمن خود را بخواند و از آنها کمک بطلبد چون روايت شده که روزى ابو جهل بر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم گذشت ديد او نماز ميخواند گفت مگر من نگفتم بتو که نماز مخوان و حضرت باو تندى نمود و او گفت مرا تهديد ميکنى با آنکه ياوران من در اين وادى از همه بيشتر است پس اين آيه نازل شد و قمّى ره نقل نموده که چون حضرت ابو طالب وفات نمود ابو جهل و وليد خواندند اهل مکّه را براى قتل پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و گفتند آن کس که از او حمايت ميکرد فوت نمود پس خدا فرمود فليدع ناديه سندع الزّبانيه يعنى پس بايد بخواند اهل شهر خود را ما هم در آتيه ملائکه موکّل دوزخ را ميخوانيم براى کشيدن او بآتش و زبانيه که بمعناى صاحب منصبان لشگرى ميباشد بر نوزده نفر زمامداران
جلد 5 صفحه 412
امور جهنّم از ملائکه اطلاق ميشود و در خاتمه باز براى تأکيد فرموده نبايد چنين غلطى بکند اطاعت منما اى پيغمبر يا اى انسان او را در نهى از نماز و سجده کن و نماز بخوان و باقى باش بر طريقه خود و تقرّب جوى بخدا در سجود خود و نمازت در کافى و عيون از امام رضا عليه السّلام نقل نموده که نزديک‌ترين اوقات از بنده بخدا وقتى است که او ساجد باشد و اين مراد از قول خداوند است و اسجد و اقترب و در فقيه از امام صادق عليه السّلام و در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اين معنى تأييد شده و در خصال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که چهار سوره‌اى که از قرآن سجده واجب دارد اقرء باسم ربّک الّذى خلق و النّجم و الم سجده و حم سجده است و در سابق اشاره باحکام آن شد و در مجمع علاوه نقل نموده که ما سواى اين چهار در تمام قرآن مستحب است و واجب نيست و در عيون از امام رضا عليه السّلام نقل نموده که اول سوره‌اى که نازل شد بسم اللّه الرّحمن الرّحيم اقرء باسم ربک است و آخر سوره‌اى که نازل شد اذا جاء نصر اللّه است و در کافى از امام صادق عليه السّلام هم اين معنى نقل شده و در ثواب الاعمال و مجمع از آن حضرت نقل نموده که کسيکه در روز يا شب خود قرائت نمايد سوره اقرء باسم ربک را پس بميرد در آن روز يا در آن شب شهيد مرده و خداوند او را مبعوث ميفرمايد شهيد و زنده مينمايد او را مانند کسيکه با شمشير خود در راه خدا جهاد نموده با پيغمبرش صلّى اللّه عليه و آله و الحمد للّه و سلام على عباده الّذين اصطفى.
جلد 5 صفحه 413