پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اولين بار که جبرئيل بر من ظاهر شد، فرمود: بخوان، گفتم: نمىتوانم، بعد از سه بار مرا فشار داد، ديدم مىتوانم بخوانم. «1»
در تفسير نوين مىخوانيم: آنجا که به مسئله آفرينش انسان نظر دارد، خداوند، خود را کريم خوانده: «ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِيمِ الَّذِي خَلَقَکَ» «2» ولى آنجا که موضوع خواندن و يادگيرى و قلم مطرح است، خود را اکرم خوانده است. «اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ»
از افتخارات اسلام اين است که کارش را با قرائت و علم و قلم شروع کرد و اولين فرمان خداوند به پيامبرش فرمان فرهنگى بود. خواندن لوحى که براى اولين بار در برابر پيامبر باز شد، منظم و مکتوب بود.
«1». تفسير نمونه.
«2». انفطار، 6- 7.
جلد 10 - صفحه 534
در فرمان اقرء اين نکته نهفته است که آنچه بر تو نازل خواهد شد، خواندنى است، نه فقط دانستنى.
براى کلمه «عَلَقٍ» چند معنا شده است:
الف) چسبنده و مراد آن است که حضرت آدم از گل چسبنده آفريده شد و يا نطفه مرد شبيه زالو به نطفه زن مىچسبد.
ب) به معناى خون غليظ و بسته باشد که معمولًا اين معنا مطرح است.
آنکه از خون بسته انسان مىسازد، بر شخص درس ناخوانده فرمان اقرء مىدهد.
آغاز تحصيل علم بايد با نام خدا باشد. «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ» فارغ التحصيلان نيز بايد در راه او باشند. «فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ وَ إِلى رَبِّکَ فَارْغَبْ»