تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَى «1» الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى «2» وَ الَّذِي قَدَّرَ فَهَدى «3» وَ الَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعى «4»
فَجَعَلَهُ غُثاءً أَحْوى «5» سَنُقْرِئُکَ فَلا تَنْسى «6» إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ وَ ما يَخْفى «7» وَ نُيَسِّرُکَ لِلْيُسْرى «8» فَذَکِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّکْرى «9»
سَيَذَّکَّرُ مَنْ يَخْشى «10» وَ يَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى «11» الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْکُبْرى «12» ثُمَّ لا يَمُوتُ فِيها وَ لا يَحْيى «13» قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّى «14»
وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى «15» بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا «16» وَ الْآخِرَةُ خَيْرٌ وَ أَبْقى «17» إِنَّ هذا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى «18» صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَ مُوسى «19»
ترجمه
تنزيه نما نام پروردگار خود را که برتر و بالاتر است
آن خداوندى که آفريد پس راست و درست نمود
و آن خداوندى که مقدّر فرمود پس راهنمائى کرد
و آنکه بيرون آورد چراگاه را
پس گرداند آنرا خشک و سست با آنکه از سبزى مايل بسياهى بود
زود باشد که ميخوانيم بر تو پس فراموش نميکنى
مگر آنچه را که خواسته باشد خدا همانا او ميداند آشکار را و آنچه پنهان ميباشد
و بآسانى موفق کنيم تو را براى طريقه آسان
پس تذکّر ده اگر نفع دهد تذکّر
زود باشد که متذکر شود کسيکه بترسد
و دورى نمايد از آن بدبخت‌ترين مردم
آنکه در آيد در آتش بزرگتر
پس نه ميميرد در آن و نه زنده ميماند
بتحقيق رستگار شد کسيکه پاک کرد خود را
و ياد نمود نام پروردگارش را پس نماز خواند
ولى اختيار ميکنيد زندگانى دنيا را
و ديگر سراى بهتر و پاينده‌تر است
همانا اين هر آينه در کتابهاى پيشينيان است
صحف ابراهيم و الواح موسى.
تفسير
خداوند سبحان در اين سوره مبارکه امر فرموده است به پيغمبر خود که تنزيه نمايد پروردگار خود را که برتر و بالاتر است از آنکه وصف شود از هر عيب و نقص و قصور و فتورى و اينکه فرموده تنزيه نما نام پروردگارت را شايد
جلد 5 صفحه 376
براى آن باشد که خداوند باسماء و صفات شناخته ميشود نه بذات و تنزيه اسم باعتبار مسمّى است و بعضى گفته‌اند براى تعظيم تعبير باسم شده و محتمل است مراد آن باشد که اسماء غير لايق بمقام ربوبى را بر او اطلاق منما و قمّى ره نقل فرموده که مراد آنست که بگو سبحان ربّى الاعلى و در مجمع از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که وقتى قرائت نمودى سبّح اسم ربّک الاعلى را بگو سبحان ربّى الاعلى و اگر در نماز باشى در دل خطور ده و در بعضى از روايات سيره مرضيّه پيغمبر اکرم بر اين امر نقل شده و آنکه چون فسبّح باسم ربّک العظيم نازل شد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود آنرا در رکوع خودتان قرار دهيد و چون سبّح اسم ربک الاعلى نازل شد فرمود آنرا در سجود خود قرار دهيد و قبلا در رکوع الّلهمّ لک رکعت و در سجود الّلهم لک سجدت ميگفتند آن ذات اقدسى که خلق فرمود موجودات را پس راست و درست و متناسب و معتدل فرمود قامت و اعضاء و اجزاء و مزاج آنان را و فراهم نمود لوازم کمال و وسائل معاش و معادشان را آن وجود مقدّسى که مقدّر فرمود امور و ارزاق بندگان را و هدايت نمودشان بدين حق و منافع دنيوى و اخروى و قمّى ره نقل فرموده که مقدّر نمود اشياء را بتقدير اول پس هدايت فرمود بآن کسى را که ميخواست و قدر بتخفيف نيز قرائت شده و در مجمع آنرا بامير المؤمنين عليه السّلام نسبت داده و بر حسب معنى تفاوتى ندارد آن خداوندى که بيرون آورد از زمين رستنى و گياه‌ها را پس گردانيد آنها را خشک و سست و بعد از سبزى متمايل بسياهى تاقوت حيوانات باشد در هر حال و در ازمنه آتيه قرآن را بتوسط جبرئيل براى تو قرائت مينمائيم يا بتو مى‌آموزيم چنانچه قمّى ره نقل فرموده پس فراموش نميکنى مگر آنچه را خداوند خواسته که فراموش شود چون گفته‌اند اين يک نوع نسخ بوده که بايد تلاوت و کتابت نشود تا از خاطرها محو گردد و در سوره بقره ذيل آيه شريفه ما ننسخ من آية او ننسها شرح آن گذشت و محتمل است مراد آن باشد که فراموش نميکنى مگر آنچه را که خدا خواسته باشد که فراموش کنى و خدا نخواسته پس فراموش نخواهى کرد چون تو فراموش کار نيستى و نسيان بر تو روا نيست و قمّى ره فرموده استثنا فرمود خداوند چون پيغمبر مأمون از فراموشى نبوده زيرا کسى که
جلد 5 صفحه 377
فراموش نميکند خدا است و در مجمع از ابن عباس ره نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم تعجيل ميفرمود در قرائت قرآن بعد از نزول از ترس آنکه فراموش نمايد و بعد از نزول اين آيه ديگر چيزى را فراموش نفرمود و اظهر همان قول اوّل است و براى خداوند تفاوتى ندارد قرآن را بلند بخوانند يا آهسته چون او ميداند هر چه را بلند خوانده شود و آنچه را پنهان قرائت نمايند و آنچه را ظاهر باشد از احوال بندگان و آنچه مخفى باشد از انظار ايشان و خداوند ميسّر ميفرمايد براى پيغمبر خود راه آسان حفظ قرآن را بوحى و موفق ميفرمايد او را به ابلاغ احکام آسان آن و امر فرموده است او را بمتذکّر نمودن بندگان خود و موعظه و ارشاد آنان اگر نافع باشد تذکّر و موعظه بحال آنها و قابل هدايت باشند و البتّه نافع است و بعد از تذکر متذکر ميشود کسيکه در دل ترسى از خدا و روز جزا داشته باشد ولى کسيکه در زمره شقى‌ترين مردم باشد از تذکّر و تفکّر و استماع آيات الهى اجتناب و دورى مينمايد و آن کسى است که داخل در جهنّم و ملازم با آتش بزرگ و سوزان آن ميشود پس نه ميميرد بکلّى در آن و نه زنده ميماند بلکه دائما ميسوزد و ميميرد و زنده ميشود و باز ميسوزد و ميميرد و زنده ميشود و در عذاب است و زندگانى و آسايش و روحى که روح و راحت و خير و برکتى در آن باشد ندارد و نفعى از آن زندگى نميبرد و بتحقيق فائز و رستگار شده است آنکه تزکيه نموده نفس خود را از عقائد فاسده و اخلاق رذيله و اعمال قبيحه و قمّى ره نقل فرموده که مراد اداء زکوة فطر است قبل از نماز عيد و آنکه نام خدا را در دل ياد و بزبان جارى نموده و نماز خوانده و قمّى ره نقل فرموده که مراد نماز فطر و أضحى است و در فقيه هر دو معناى منقول قمّى ره از امام صادق عليه السّلام تأييد شده و بعضى ذکر اسم ربّه فصلّى را بتکبيرات افتتاحيّه در نماز تفسير نموده‌اند و در بعضى از روايات ببردن نام خدا و صلوات بر محمّد و آل او صلّى اللّه عليه و آله تفسير شده است اين تزکيه و ياد خدا و نماز کار آخرتى است ولى مردم طبعا مايل بنقدند و مئال انديش نيستند لذا زندگانى موقت محدود مشوب بآلام و اسقام دنيوى را بر آخرت باقى و نعيم مقيم بى‌زوال و خالى از ملال و کلال آن اختيار مينمايند و ترجيح ميدهند و نوعا بقدريکه براى دنيا کار ميکنند بفکر آخرت
جلد 5 صفحه 378
نيستند و براى آن کار نميکنند و اين طريقه مرضى خدا و معمول در نزد دانشمندان ربّانى نيست و عقلا رجحان ندارد بلکه مرجوح و ناپسنديده است و از قد أفلح تا و أبقى که چهار آيه است مفادش در کتب سماوى ديرين و صحيفه‌هاى پيشين که صحف حضرت ابراهيم و موسى عليهما السلام از آنها است ذکر شده چنانچه از روايت أبو ذر رحمه اللّه که در خصال نقل شده استفاده ميشود و محتمل است هذا اشاره بآيه اخيره باشد و بهتر بودن آخرت از دنيا و بقاء و دوام آن در صحف ابراهيم عليه السّلام و در تورية موسى على نبيّنا و آله و عليه السّلام ذکر شده باشد چنانچه ظاهر است و آنچه خداوند بانبياء سلف عطا فرموده از علم و حکمت و موعظه و نصيحت به پيغمبر ما صلّى اللّه عليه و آله هم عطا فرموده و علاوه باو عطا فرموده آنچه را بايشان عطا نفرموده و از آن حضرت بائمه اطهار بارث رسيده است چنانچه مستفاد از روايات و لازمه خاتميّت و افضليّت او است در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که کسيکه قرائت نمايد سوره سبّح اسم ربک الاعلى را در نماز واجب يا مستحبّ باو گفته شود روز قيامت داخل شو در بهشت از هر درى از درهاى آن که ميخواهى و نيز از آن حضرت روايت شده که واجب است بر هر مؤمنى که از شيعيان ما باشد آنکه قرائت نمايد در شب جمعه سوره جمعه و سبّح اسم ربک الاعلى را و الحمد للّه رب العالمين و صلّى اللّه على محمد و آله الطاهرين و على جميع الأنبياء و المرسلين.
جلد 5 صفحه 379