تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
وَ السَّماءِ وَ الطَّارِقِ «1» وَ ما أَدْراکَ مَا الطَّارِقُ «2» النَّجْمُ الثَّاقِبُ «3» إِنْ کُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْها حافِظٌ «4»
فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ «5» خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ «6» يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَ التَّرائِبِ «7» إِنَّهُ عَلى رَجْعِهِ لَقادِرٌ «8» يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ «9»
فَما لَهُ مِنْ قُوَّةٍ وَ لا ناصِرٍ «10» وَ السَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ «11» وَ الْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ «12» إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ «13» وَ ما هُوَ بِالْهَزْلِ «14»
إِنَّهُمْ يَکِيدُونَ کَيْداً «15» وَ أَکِيدُ کَيْداً «16» فَمَهِّلِ الْکافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً «17»
ترجمه
سوگند بآسمان
و آينده در شب و چه ميدانى تو چيست آينده در شب
آن ستاره درخشان است
نيست هيچ کسى مگر آنکه بر او نگهبانى است
پس بايد ببيند انسان از چه آفريده شد
آفريده شده از آب جهنده‌اى
که بيرون ميآيد از پشت و استخوانهاى سينه
همانا آن آفريننده بر بر گرداندن او هر آينه توانا است
در روز که آزموده شود اسرار نهانى
پس نيست مر او را هيچ نيرو و ياورى
سوگند بآسمان که صاحب باز گشتن است
و بزمين که صاحب شکافتن است
همانا آن هر آينه گفتارى است جدا کننده حق از باطل
و نيست آن بازيچه و شوخى
همانا آنان مکر مينمايند مکر نمودنى
و جزاى مکر ميدهم من جزا دادنى
پس مهلت ده کافران را و واگذار آنها را واگذاردن کمى.
تفسير
خداوند متعال قسم ياد فرموده بآسمان و آينده در شب و آشکار شونده در آن و ميفرمايد چه ميدانى تو اى پيغمبر مکرّم که مراد از آينده در شب چيست چون طارق بر هر آينده در شب اطلاق ميشود و بيان فرموده که مراد از آن ستاره درخشانى است که نور آن از هفت آسمان گذشته بزمين ميرسد و قمّى ره نقل فرموده که طارق ستاره درخشان زحل است که در اعلى منازل آسمان جاى دارد و
جلد 5 صفحه 373
آن ستاره عذاب و قيامت است و در خصال از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که در جواب مردى از يمن که قائل بنحوست زحل بود فرمود نه چنين است آن ستاره امير المؤمنين عليه السّلام و ستاره اوصياء است و آن ستاره درخشانى است که خداوند در قرآن آنرا وصف فرموده و ثاقب خوانده براى آنکه مطلع آن آسمان هفتم است و آن بنور خود آسمانها را شکافته تا در آسمان دنيا نور بخش شده و جواب قسم آنست که فرموده نيست هيچ نفسى و شخصى مگر آنکه بر او حافظ و نگهبانى است از ملائکه که حفظ ميکند او را از خطرات و آفات و لما بتخفيف نيز قرائت شده و بنابر اين کلمه ان مخفّفه از مثقّله است و لام فاصله و ما زائده است و بقرائت مشهوره ان نافيه و لمّا بمعناى الّا است چنانچه بيان شد پس بايد انسان فکر کند و ببيند که از چه خلق شده از آب جهنده پستى که بيرون ميآيد از ميان پشت مرد و استخوانهاى سينه زن و بداند خداوندى که او را از آن حال باين حال رسانده و حفاظت و نگهدارى از او ميکند قادر است که دو مرتبه او را زنده نمايد و بمقامات بالاترى برساند و براى اين او را خلق فرموده و حفظ ميفرمايد نه براى آنکه چند روز زندگانى مشوب بآلام و اسقام نموده و نيست و نابود گردد پس بايد خود را قابل نمايد از براى نيل بآن مقام بدستوريکه خداوند بتوسط انبياء عظام و اوصياء کرام خود باو داده است و آن روز که بنده در آن بکمال لايق خود ميرسد روزى است که سرائر و ضمائر و اعمال خوب و بد او آشکار و از يکديگر ممتاز ميگردد باختبار چنانچه در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که پرسيدند آن سرائرى که خداوند اختبار ميفرمايد بندگان را بآن در قيامت چيست فرمود سرائر شما اعمالتان است از نماز و روزه و زکوة و وضو و غسل و هر واجبى چون اعمال تمامى اسرار خفيّه است پس اگر بخواهد مرد با آنکه نماز نخوانده باشد ميگويد خوانده‌ام و اگر وضو نگرفته باشد ميگويد گرفته‌ام و ظاهرا سرائر اعمّ از عقائد و اخلاق و اعمال باشد و در روايت بيان افراد خفيّه شده تا تصوّر نشود که مخصوص بعقائد و اخلاق است که در باطن وجود دارد و احيانا بآثار کشف ميشود پس نيست براى انسان در آن روز نيرو و ياورى و قمّى ره نقل نموده که نيست براى او قوّتى که تقويت پيدا کند بآن بر
جلد 5 صفحه 374
خالق خود و نه ياورى که يارى کند او را و مانع شود از اراده خدا اگر بخواهد عذاب کند او را و نيز خداوند قسم ياد فرموده بآسمان که داراى گردش و رجوع در هر دور است بمبدء حرکت خود چنانچه گفته‌اند کواکب سبع سيّاره متحرّکند بحرکت افلاکشان و قمّى ره نقل فرموده که مراد آسمان داراى باران است و گفته شده باران را رجع خوانده‌اند براى آنکه خداوند رجوع ميدهد آنرا در وقتى بعد از وقتى و نيز قسم ياد فرموده بزمين که واجد شکافتن و بيرون آوردن روئيدنيها و چشمه‌ها است و جواب قسم آنست که قرآن کلام فارق بين حق و باطل است به بيان هر يک از آن دو چنانچه در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده و جدّى است بازيچه و شوخى نيست کفار مکّه و قريش مکر و حيله مينمايند با تمام قواء براى خاموش نمودن نور آن و باطل نمودن سعى تو منهم در مقابل آنها کارى ميکنم که مکر و حيله آنها باطل شود و شبيه باشد بکار آنها چون آنها را مهلت ميدهم و در ناز و نعمت ميپرورانم تا هر چه از دستشان بر آيد بکنند و استحقاقشان کامل گردد پس ناگهان آنها را ميگيرم و بانتقام کامل ميرسانم اى پيغمبر محترم تو هم بآنها مهلت بده و با آنها مدارا کن و در صدد انتقام کشيدن از آنها مباش و تعجيل در امر منما مهلت ده آنانرا مهلت کمى و قمّى ره نقل فرموده که واگذار آنها را کمى و گفته شده خداوند خواسته کلام مؤکّد باشد و لفظ تکرار نشود لذا مهّلهم را به امهلهم تأکيد فرموده که آن از باب تفعيل و اين از باب افعال است و اينکه مهلت موصوف بکمى شده براى آنست که چيزيکه محقّق الوقوع است که عذاب آخرت باشد نزديک است و فاصله‌اش کم است و بنظر حقير براى مزيد تهديد وعده عذاب و انتقام نزديک بآنها داده يا در دم مرگ و بعد از آن بعذابهاى گوناگون برزخى يا در زمان حيات بقتل و ذلّت و اسارت در فتوحات اسلامى و ظاهرا قلّت مستفاد از رويدا باعتبار آنست که مصغّر ارواد بمعناى امهال است گويند أرودا روادا يعنى أمهل امهالا و وعده عذاب مستفاد از امر بمهلت دادن در زمان کم است يعنى من بزودى انتقام از آنها خواهم کشيد در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که کسيکه قرائتش در نمازهاى واجب خود سوره و السّماء و الطّارق باشد از براى او است در نزد خداوند روز قيامت جاه و منزلت و باشد از رفقاء انبياء و اصحاب ايشان در بهشت
جلد 5 صفحه 375