تفسیر روان جاوید

تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى) بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‌ هَلْ أَتاکَ حَدِيثُ الْغاشِيَةِ «1» وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ «2» عامِلَةٌ ناصِبَةٌ «3» تَصْلى‌ ناراً حامِيَةً «4» تُسْقى‌ مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ «5» لَيْسَ لَهُمْ طَعامٌ إِلاَّ مِنْ ضَرِيعٍ «6» لا يُسْمِنُ وَ لا يُغْنِي مِنْ جُوعٍ «7» وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناعِمَةٌ «8» لِسَعْيِها راضِيَةٌ «9» فِي جَنَّةٍ عالِيَةٍ «10» لا تَسْمَعُ فِيها لاغِيَةً «11» فِيها عَيْنٌ جارِيَةٌ «12» فِيها سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ «13» وَ أَکْوابٌ مَوْضُوعَةٌ «14» وَ نَمارِقُ مَصْفُوفَةٌ «15» وَ زَرابِيُّ مَبْثُوثَةٌ «16» أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ کَيْفَ خُلِقَتْ «17» وَ إِلَى السَّماءِ کَيْفَ رُفِعَتْ «18» وَ إِلَى الْجِبالِ کَيْفَ نُصِبَتْ «19» وَ إِلَى الْأَرْضِ کَيْفَ سُطِحَتْ «20» فَذَکِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَکِّرٌ «21» لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ «22» إِلاَّ مَنْ تَوَلَّى وَ کَفَرَ «23» فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذابَ الْأَکْبَرَ «24» إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ «25» ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ «26» ترجمه‌ آيا رسيد بتو خبر داهيه فرا گيرنده‌ رويهائى در آن روز خوار و شرمسارند کار کنندگان و رنج برندگانند در آورده شوند در آتش سوزان‌ آشامانده شوند از چشمه‌اى در نهايت گرمى‌ نيست براى آنها خوراکى مگر از ضريع‌ نه فربه ميکند و نه بى‌نياز از گرسنگى‌ رويهائى در آن روز خرّم و خندانند براى کار خودشان خشنودند در بهشت بلند مرتبه باشند نشنوند در آن سخن بيهوده‌اى‌ در آن چشمه‌اى است روان‌ در آن تختهائى بلند است‌ و تنگهائى گذارده شده‌ و بالشها و پشتيهاى مرتّب شده‌ و فرشهاى اعلاى گسترده شده‌ آيا نمينگرند بسوى شتر که چگونه آفريده شده‌ و بسوى آسمان که چگونه افراشته شده‌ و بسوى کوهها که چگونه منصوب و مستقرّ گشته‌ و بسوى زمين که چگونه مسطّح و مبسوط گرديده‌ پس پند ده جز اين نيست که تو پند دهنده‌اى‌ نيستى بر آنها تسلّط دارنده‌ ولى کسيکه روى گرداند و کافر شود پس عذاب ميکند او را خداوند عذاب بزرگترى‌ همانا بسوى ما است بازگشت آنها پس همانا بر عهده ما است رسيدگى بحسابشان. تفسير خداوند متعال براى اهميّت دادن باخبار از واقعه هايله قيامت‌ جلد 5 صفحه 380 کبرى خبر ميدهد آنرا به پيغمبر خود بصورت سؤال و ميفرمايد آيا آمد تو را و رسيد بتو خبر و حديث آمدن روزى که ميپوشاند و فرو ميگيرد اهوال و شدائد آن اهل عالم را که در آنروز مردمى ذليل و خوار و غمگين و شرمسارند بقدريکه آثار انکسار از رويهاى آنان نمايان است و آنها کسانى هستند که در دنيا اعمال زيادى بجا آورند و رنج و زحمت بسيارى از اين راه بر خود راه دهند و نفعى از آن براى آنان حاصل نشود از قبيل رهبانان و صومعه نشينان و رياکاران و دشمنان ائمه اطهار چنانچه قمى ره فرموده که آنها کسانى هستند که مخالفت نمودند با دين خدا و نماز خواندند و روزه گرفتند و عداوت نمودند با امير المؤمنين عليه السّلام و اعمالى بجا آوردند و در آن زحمت بسيارى کشيدند و چيزى از اعمال آنها قبول نشده داخل در آتش سوزان شوند و در روايات متعدّده باين معنى و نزول اين آيات در شأن نواصب و دشمنان ائمه اطهار تصريح شده و آنها داخل و ملازم با آتش سوزان جهنّم که بنهايت حرارت رسيده خواهند شد و از چشمه‌اى که آب آن بنهايت حرارت رسيده بآنها مى‌آشامانند و نيست خوراکى براى آنها مگر از ضريع که در مجمع آن را به يک نوع از خار که چون خشک شود باين اسم خوانده گردد و پليدتر و بد طعم‌ترين طعامها باشد که هيچ چرنده‌اى آنرا نچرد تفسير فرموده و از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که آن چيزى است در آتش شبيه به خار تلخ‌تر از صبر و بدبوتر از مردار و پر حرارت‌تر از آتش خداوند آنرا ضريع ناميده و با اين همه پليدى و بد طعمى نه جزء بدن ميشود که فربه کند خورنده را و نه دفع ميکند از او الم گرسنگى را پس هيچ اثر خيرى ندارد و در آن روز مردمى در ناز و نعمتند بقدريکه اثر تنعّم و بهجت و سرور و انبساط و شادى از رويهاى ايشان نمايان است و از سعى و عمل خودشان که در دنيا نمودند خوشنود و راضى ميباشند که موجب خوشنودى خداوند از آنان شده و جزاى خير که بهشت عنبر سرشت باشد در مقابل آن اعمال بايشان کرامت فرموده و آنها در آن مقام عالى و قصور عاليه آن جاى دارند و بهيچ وجه سخن لغو و بيهوده و ناروائى در آن نميشنوند و قمّى ره نقل فرموده که هزل و دروغ نميشنوند و در آن بهشت چشمه‌اى است که هميشه جريان دارد جلد 5 صفحه 381 و قطع نميشود و تختهاى بلند قدر و رفيع منزلتى است که اهل ايمان بر آنها بنشينند و مناظر با صفاى بى‌منتهاى بهشت را تماشا کنند و لذت برند و آنجا تنگهائى است از شراب طهور در اطراف و جوانب تختها گذارده شده که هر وقت مايل باشند بنوشند و بالشها و پشتيها روى تختها مرتّب چيده شده پهلوى يکديگر که هر طور بخواهند تکيه کنند و فرشهاى عالى و گرانمايه بر تختها و کنار نهرها گسترده شده که هر گونه تنزّه و تفريح بخواهند بنمايند و پس از اينها مى‌فرمايد چرا کفّار مکّه چنين روزى را باور ندارند و با آنکه قدرت خدا را ميبينند بعيد ميشمارند آيا فکر و تأمّل نميکنند در خلقت همين شترى که مهم‌ترين اموال آنها و هميشه در مرئى و منظر آنان است که خداوند چگونه خلق فرموده آنرا که دلالت بر کمال قدرت و حسن تدبير و تقدير او دارد حيوانى با اين عظمت جثّه و قوّت بدن را چنان رام و مسخّر آنان فرموده که براى باربردارى و سوارى بر آن خود ميخوابد و بعد با بار گران برميخيزد و بيابانهاى بى‌آب عربستان را براى تحمّل بسيارى که از تشنگى دارد بسهولت طى مينمايد و هيچگونه زحمتى نگهدارى آن براى آنان ندارد خار ميخورد و بار ميکشد و شير ميدهد و نتاج ميآورد و از پشم و پوست و گوشت و ساير منافع آن برخوردار ميگردند و کودکى مهار قطار آنها را در دست گرفته هر جا خواسته باشد ميبرد و ميخواباند و هيچ حيوانى اين قدر پر منفعت و بى‌ضرر و رام و آرام در کردار و رفتار نيست و لذا مخصوص بذکر شده براى تنبّه اعراب باديه نشين و اهالى مکّه معظمه که محلّ نزول اين سوره مبارکه است و آنان غالبا با شتر مسافرت مينمودند و جز آن حيوان و آسمان و زمين و کوه در اوقات فراغت خودشان براى تفکّر و تذکّر چيزى نميديدند و لذا خداوند بعد از اين فرموده و آيا نظر بسوى آسمان و فکر در آن نميکنند که چگونه سقف مزيّنى بى‌ستون بر سر آنها افراشته و بلند شده و بسوى کوهها که چگونه منصوب و راسخ و ثابت گرديده و نميگذارد زمين متزلزل گردد و بسوى زمين که چگونه مبسوط و ممهّد براى آسايش و آرامش و کشت و زرع و سير و سلوک گشته است اينها همه مصنوعات الهى است که بايد در آنها فکر نمود و بعظمت صانع پى برد و در مجمع از امير المؤمنين عليه السّلام‌ جلد 5 صفحه 382 نقل نموده که اواخر اين چهار آيه را بصيغه متکلّم وحده قرائت فرموده است و در خاتمه ميفرمايد پس تذکّر ده اى پيغمبر و آگاه نما آنها را بعظمت صنع و صانع تا سهل شود بر آنان اقرار بمعاد و خدا ترس شوند و در بند آن مباش که آنها قبول ميکنند و متذکّر ميشوند و ايمان ميآورند يا نه چون وظيفه تو فقط تذکّر و دعوت است اجابت و قبول با خود آنها است تو از اين جهت مسئوليّتى ندارى و مسلّط بر آنها نيستى که بتوانى بزور ايمان را در دل آنها جاى دهى و قمّى ره نقل فرموده که تو حافظ و نويسنده اعمال آنها نيستى ولى کسانيکه پشت نمايند بدعوت تو و اعراض کنند از ذکر خدا و کافر شوند خداوند آنها را ببزرگترين عذاب که خلود در آتش جهنّم است معذّب خواهد فرمود و بنابر اين استثناء منقطع است و محتمل است مراد آن باشد که متذکّر نما چون تو متذکّر کننده‌اى مگر کسى را که روى گردان است و بتذکّر تو متذکّر نميشود و بنابر اين استثناء متّصل است و در هر حال تو گرد ملال بخاطر راه مده رجوع و بازگشت همه بعد از مرگ و در روز قيامت بحکم ما است پس بحساب آنها ميرسيم و بجزاى کاملشان ميرسانيم و مستفاد از چند روايت معتبر در اين مقام آنست که خداوند در روز قيامت حساب خلق را به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و امير المؤمنين عليه السّلام رجوع ميفرمايد و آن دو بائمه اطهار ارجاع مينمايند و ايشان کفّار را محکوم بخلود در آتش مينمايند و شيعيان را محکوم ببهشت باين وسيله که اگر گناه کار باشند و حقوق الهى در گردن آنها باشد شفاعت ميکنند و قبول ميشود و اگر حقّ النّاس باشد عوض ميدهند و از آنها رضايت ميطلبند و اگر حق خودشان باشد از آن ميگذرند و ايشان را با خودشان ببهشت ميبرند خداوند ما را از شيعيان قرار دهد انشاء اللّه تعالى در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که کسيکه مداومت نمايد بر قرائت هل أتاک حديث الغاشيه در نماز واجب يا مستحب خداوند فرا ميگيرد او را برحمت خود در دنيا و آخرت و ايمن ميفرمايد او را در روز قيامت از عذاب آتش و الحمد للّه رب العالمين‌ جلد 5 صفحه 383