«عنيد» از «عناد» است، يعنى کافران حق را فهميدند، امّا از روى عناد و لجاجت حاضر به پذيرش آن نيستند.
«ارهقه» از «ارهاق» به معناى وادار کردن کسى به کار سخت است.
«صعود» به معناى گردنه‌اى است که عبور از آن و صعود بر آن سخت است.
مراد از «قَدَّرَ»، «تقدير» به معناى مقايسه ميان قرآن با سحر و شعر و کهانت است.
قرآن در مورد کفر و دروغ، کلمه «قُتِلَ» را يکبار به کار برده است:
«قُتِلَ الْإِنْسانُ ما أَکْفَرَهُ» «1» کشته باد انسان (بى ايمان) که تا اين حد کفر مى‌ورزد.
«قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ» «2» کشته باد آن که دروغ مى‌بندد.
امّا در مورد توطئه عليه پيامبر و قرآن، دوبار فرمود: «فَقُتِلَ کَيْفَ قَدَّرَ ثُمَّ قُتِلَ کَيْفَ قَدَّرَ»
در آيه 23 فرمود: «ثُمَّ أَدْبَرَ وَ اسْتَکْبَرَ»، حال ببينيم کيفر کسى که به حق پشت کند و با آن مخالفت ورزد، چيست؟
قرآن درباره کسانى که با وجود شناخت حق بدان کفر مى‌ورزند و از آن روى مى‌گردانند مى‌فرمايد: چنين کسانى به کيفرهاى گوناگونى دچار مى‌شوند، از جمله:
جهت و هدف خود را در زندگى از دست مى‌دهند. «استهوته الشيطان فى الارض حيران» «3» فريب و اغواى شيطان او را در زمين سرگردان ساخته است.
ضيق صدر او را تحت فشار قرار مى‌دهد: «يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً» «4» خداوند، دل او را تنگ و سخت قرار مى‌دهد.
دچار معيشت دشوار و تنگ مى‌شود: «وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْکاً» «5» هرکس از ياد و اطاعت من سرپيچى کند، معيشتش تنگ شود.
نکبت و بدبختى بر او مسلّط مى‌شود: «إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَ السُّوءَ عَلَى الْکافِرِينَ» «6» امروز ذلّت و خوارى عذاب، بر کافران خواهد بود.
«1». عبس، 17
«2». ذاريات، 10
«3». انعام، 71.
«4». انعام، 125.
«5». طه، 123.
«6». نحل، 27.
جلد 10 - صفحه 287
از بهره‌گيرى از نعمت‌هاى الهى در راه صحيح محروم مى‌شود. قرآن مى‌فرمايد: خداوند بر دل و گوش و بر چشم کافران مُهر مى‌زند و پرده‌اى بر آن مى‌افکند تا از فهم حقايق الهى محروم مانند: «خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَ عَلى سَمْعِهِمْ وَ عَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ» «1»
اعمالش همانند سرابى که انسان در بيابان مى‌بيند، پوشالى و توخالى است: «أَعْمالُهُمْ کَسَرابٍ بِقِيعَةٍ» «2» و خاکسترى است در معرض تندبادى شديد، که همه به باد فنا مى‌رود:
«أَعْمالُهُمْ کَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عاصِفٍ» «3»
هر لحظه بر خسارتش افزوده مى‌شود: «وَ لا يَزِيدُ الْکافِرِينَ کُفْرُهُمْ إِلَّا خَساراً» «4»
همواره از راه حق دور مى‌شود: «ضَلُّوا ضَلالًا بَعِيداً» «5»
تا آنجا که جز جهنم و دوزخ هيچ راه ديگرى ندارد: «وَ لا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ» «6»
اميرالمؤمنين على عليه السلام در نهج‌البلاغه مسلمانان را سرزنش مى‌کند که دشمن شما با فکر و برنامه‌ريزى حرکت مى‌کند، امّا شما در خواب هستيد و غافليد: تکادون و لا تکيدون ... لا ينام عليکم و انتم فى غفلة «7»
انسان‌هاى عنود و لجوج معمولًا برخوردهاى سرسختانه‌اى دارند و اعتدال خودشان را به کلّى از دست مى‌دهند. با اين که «عَبَسَ» و «بَسَرَ» تقريباً به يک معناست. آوردن هر دو کلمه نشانه سرسختى آنها است. «عَبَسَ وَ بَسَرَ» چنانکه روى‌گردانى بر اساس تکبّر است، اما در اينجا هم کلمه «ادبار» و «استکبار» هر دو آمده است. «ثُمَّ أَدْبَرَ وَ اسْتَکْبَرَ»