تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
تَبارَکَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْکُ وَ هُوَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ «1» الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَياةَ لِيَبْلُوَکُمْ أَيُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ «2» الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً ما تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ «3» ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْکَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَ هُوَ حَسِيرٌ «4»
وَ لَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ وَ جَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ وَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذابَ السَّعِيرِ «5»
ترجمه
بلند مرتبه و پرخير و برکت است آنکه بدست او است اختيار امور و او بر همه چيز توانا است
آنکه پديد آورد مرگ و زندگانى را تا بيازمايد شما را که کدام خوبتريد از جهت کردار و او است ارجمند آمرزنده
آنکه آفريد هفت آسمانرا طبقه بر طبقه بالاى يکديگر نمى‌بينى در آفرينش خداى بخشاينده تفاوتى پس بازگردان ديده را آيا مى‌بينى هيچ خللى
پس بازگردان ديده را مکرّر باز گردد بسوى تو ديده دور شده از منظور با آنکه خسته و مانده شده است
و بتحقيق آراستيم آسمان نزديکتر را بچراغهائى و قرار داديم آنها را رانندگانى براى شيطانها و مهيّا ساختيم براى آنها عذاب آتش سوزان.
تفسير
بزرگى و بزرگوارى و برترى و بالاترى و منشأ خيرات و برکات بودن ذات احديّت محتاج ببيان نيست و نفوذ اراده و اختيار و سلطنت حقّه و قدرت مطلقه او در کائنات و بر ممکنات واضح و آشکار در نزد اولو الابصار است و مقدّر فرموده مرگ و زندگانى را و قمّى ره نقل فرموده مراد تقدير حيات است پيش از موت و در کافى از امام باقر عليه السّلام اينمعنى تأييد شده است و بعضى گفته‌اند مراد خلق
جلد 5 صفحه 237
اشياء بيروح است مانند خاک و نطفه قبل از حيوان که داراى روح است و بنظر حقير مطلب همانستکه امام عليه السّلام فرموده نهايت آنکه تقديم موت بر حيات در کلام الهى براى مزيد تأثير آن در آزمايش الهى است بندگانرا که مقصود از خلقت است و خداوند بيان فرموده چون مرگ و ياد آن بيشتر از هر چيز انسانرا وادار مينمايد که بتکليف الهى عمل کند و آزمايش بآن حاصل ميشود و حسن عمل بخلوص نيّت و مزيد همّت و ورع از معصيت و مقارنت با خوف و خشيت و ازدياد نظر و فکرت و امتثال اوامر و نواهى بسرعت است نه بکثرت عبادت و اشتغال بنوافل و تهيّه وسائل چنانچه از روايات معتبره اينمقام استفاده ميشود و خداوند عزيز است از عمل بد کسى عاجز نميشود و غفور است گناه تائب را ميآمرزد آنذات مقدّسى که خلق فرمود هفت آسمانرا طبقه بطبقه هر يک فوق ديگرى چنانچه قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده نمى‌بيند بينا در مخلوقات خداوند تفاوتى در اتقان صنع و مطابقت حکمت و مصلحت با اختلاف فاحش در صورت و هيئت و هر قدر انسان در اجزاء عالم وجود نظر نمايد بيشتر پى بعظمت صنع و صانع آن ميبرد ولى افسوس که نظر خسته و بصر مانده و بصيرت رانده و بعشرى از اعشار و بکمى از مصالح و حکم بسيار آن پى نخواهد برد و لذا امر فرموده بناظرى که نظام عالم را مشاهده نموده که اعاده نظر نمايد در صنع و به بيند نقص و خللى ندارد پس تکرار کند آنرا تا رانده شود از مقام عقل گويا باو ميگويند ديگر بس است و خسته و مانده شود از فکر و يقين کند که عيبى نداشته چون لفظ کرّتين اگر چه تثنيه است ولى مراد تکرار و ازدياد است و از اين قبيل تثنيه در کلام عرب يافت ميشود و مخفى نماند که ناظر هر چه بيشتر نظر کند بهتر ميفهمد صانع اين مصنوعات عالم و حکيم و تمام آنها بر طبق حکمت و مصلحت است ولى حکم و مصالح آنها را کاملا درک نميکند و بايد باين ملاحظه امر بتکرار نظر شده باشد با آنکه ناظر نااميد و نظر نامراد بصاحبش برميگردد اگر چه گفته شده مراد آنستکه هر قدر نظر کنى نقصى نخواهى يافت خسته و نااميد از يافتن نقص برميگردى و بنابراين مقصود از امر فقط اثبات عجز مأمور است از پيدا کردن عيب و نقص در دستگاه
جلد 5 صفحه 238
خلقت بتأمّل و نظر نه اثبات عجز او از ادراک مصالح و حکم و اعتراف بعظمت صنع و صانع آن که بيان شد و خاسئ بر سگ و خوک رانده و دور شده اطلاق ميشود و حسير بر شتر خسته مانده و خساء البصر گويند وقتى چشم خيره و تيره شود و قمّى ره نقل فرموده که مراد از تفاوت فساد است و مقصود از تکرار نظر تأمّل در ملکوت آسمانها و زمين است و خداوند آسمان اوّل را که مشهود است زينت فرموده بچراغهائى از انواع ستارگان و قرار داده است آنها را وسيله از براى راندن شيطانها از نفوذ در آسمان که گاهى مشاهده ميشود از آنها برقى لامع و بجانبى سريعا سير مينمايد و شرح آن مکرّر گذشته است و اين راندن و سوزاندن آنها منافات با عذاب آخرتشان ندارد چون آنها هم تکليف دارند و در صورت تخلّف بعذاب دنيا و عقبى مبتلا خواهند شد چون خداوند آتش سوزان جهنّم را براى کفّار از جنّ و انس آماده و مهيّا فرموده است.