تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِيکُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ عَلَيْها مَلائِکَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ «6» يا أَيُّهَا الَّذِينَ کَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّما تُجْزَوْنَ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ «7» يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسى رَبُّکُمْ أَنْ يُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَيِّئاتِکُمْ وَ يُدْخِلَکُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ يَوْمَ لا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنا أَتْمِمْ لَنا نُورَنا وَ اغْفِرْ لَنا إِنَّکَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ «8» يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْکُفَّارَ وَ الْمُنافِقِينَ وَ اغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ «9» ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِلَّذِينَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ فَخانَتاهُما فَلَمْ يُغْنِيا عَنْهُما مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَ قِيلَ ادْخُلا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِينَ «10»
وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِلَّذِينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قالَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَکَ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ وَ نَجِّنِي مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ «11» وَ مَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها فَنَفَخْنا فِيهِ مِنْ رُوحِنا وَ صَدَّقَتْ بِکَلِماتِ رَبِّها وَ کُتُبِهِ وَ کانَتْ مِنَ الْقانِتِينَ «12»
جلد 5 صفحه 232
ترجمه
اى کسانيکه ايمان آورديد نگاه داريد خودتان و کسان خود را از آتشى که آتش گيره آن مردمان و سنگها است مأمورين بر آن ملائکه سنگدلان سخت گيرانند نافرمانى نميکنند خدا را در آنچه امر فرمود ايشان را و انجام ميدهند آنچه را که مأمور ميشوند
اى کسانيکه کافر شديد عذرخواهى نکنيد امروز جز اين نيست که جزا داده ميشويد آنچه را که بوديد عمل ميکرديد
اى کسانيکه ايمان آورديد بازگشت نمائيد بسوى خدا بازگشتى خالص در نصيحت شايد پروردگار شما بپوشاند از شما گناهان شما را و داخل کند شما را در بهشتهائيکه جارى ميشود در زمين آنها نهرها روز که خوار نسازد خدا پيغمبر و آنانرا که ايمان آوردند با او نور ايشان ميتابد پيش رويشان و بجانب راستشان گويند پروردگارا کامل فرما براى ما نور ما را و بيامرز ما را همانا تو بر هر چيز توانائى
اى پيغمبر جهاد کن با کافران و منافقان و سخت‌گيرى کن بر آنها و جايگاهشان دوزخ است و بد بازگشتگاهى است آن
زده است خدا مثلى براى آنانکه کافر شدند بزن نوح و زن لوط که بودند در زير فرمان دو بنده از بندگان ما که شايسته بودند پس خيانت کردند با آن دو پس دفع ننمودند از آندو چيزى از عذاب خدا را و گفته شد داخل شويد در آتش با داخل شوندگان
و زده است خدا مثلى براى آنانکه ايمان آوردند بزن فرعون هنگاميکه گفت پروردگارا بنا کن براى من در نزد خود خانه‌اى در بهشت و نجات ده مرا از فرعون و کردار او و نجات ده مرا از گروه ستمکاران
و بمريم دختر عمران آنکه نگه داشت رحم خويش را پس دميديم در آن از روح خود و تصديق کرد سخنان پروردگارش و کتابهاى او را و بود از عبادت کنندگان.
تفسير
خداوند متعال بعد از تأديب و انذار زنان پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در آيات سابقه دستور تأديب و انذار اهل و عيال را باهل ايمان داده که ايشانرا امر فرموده بمحافظت و نگهدارى خودشان و اهل بيتشان را از معصيت بامتثال اوامر و نواهى الهى براى ايمنى از آتش جهنّم که آتش‌افروز آن ابدان اهل معصيت و سنگ کبريت است چنانچه در سوره بقره ذيل آيه شريفه فان لم تفعلوا و لن تفعلوا گذشت و اگر
جلد 5 صفحه 233
نبود نقل از معصوم بنظر حقير محتمل بود مراد از حجاره قلوب قاسيه اهل معصيت باشد که در سختى مانند سنگ است و مأمورين انتظامى آن آتش که نوزده فرشته معروف به زبانيه‌اند مهيب و بيرحم و سخت‌گير و قوى پنجه‌اند و معصومند از گناه و جدّى در اجراء اوامر الهى و بر حسب روايات معتبره محافظت و نگهدارى کسان از گناه باداء وظيفه امر بمعروف و نهى از منکر است نسبت بآنها و بيش از اين تکليفى نيست نهايت آنکه مهر و محبّت نسبى و سببى را بايد کنار گذارند و محبّت عقلى الهى را بر شفقت طبيعى و شهوت نفسانى ترجيح دهند و در تعليم و تربيت آنها بآداب دينى کوتاهى ننمايند و روز قيامت براى کفّار جاى عذرجوئى و عذرخواهى نيست چون در دنيا که دار تکليف است هر کار خواسته‌اند کرده‌اند و در آخرت که دار جزا است محلّى براى پذيرفتن عذر آنها باقى نمانده و اين اعلام بآنها در وقت ورود در آتش خواهد شد که اين جزاى اعمال خودتان است از کسى گله نداشته باشيد تجاوز در عذاب از مقدار استحقاقتان نشده و بعد از اين خداوند اهل ايمانرا امر بتوبه فرموده ولى نه توبه صورى باغراض دنيوى بلکه توبه واقعى خالص از غرض و مرض براى بازگشت حقيقى باطاعت خدا و رسول مانند کسيکه خودش را نصيحت نموده و پشيمان از گناه شده و عزم جزمى دارد که ديگر مرتکب معصيت نشود چون نصوح مأخوذ از نصح و مجازا بتوبه نسبت داده شده براى مبالغه در آن و در روايات ائمه اطهار توبه نصوح بتوبه‌اى که بازگشت از آن بگناه نشود و بتوبه‌اى که باطن توبه کننده در آن مانند ظاهرش بلکه بهتر باشد تفسير شده و در بعضى از روايات ذکر شده که خدا کسيرا که توبه نصوح کند دوست دارد و تمام گناهان او را در دنيا و آخرت مستور ميدارد و از بعضى آثار استفاده ميشود که توبه کامل بندامت از گناه سابق و عزم بر ترک لاحق و قضاء فوائت و اداء ديون و ردّ مظالم و تحصيل رضاى صاحبان حقوق و چشيدن مرارت عبادت بقدريکه چشيده از حلاوت معصيت است و بعد از توبه گفته‌اند خداوند گناهان تائب را ميآمرزد چون عسى از خداوند براى وجوب و قبول توبه واجب است و بنظر حقير تفضّل است و باين جهت بلفظ عسى که ظاهر در شک و ترديد است تعبير شده براى
جلد 5 صفحه 234
آنکه مؤمن هميشه بين خوف و رجاء باشد و در ادعيه التماس از قبول توبه شده و اين دليل بر حتمى نبودن آن است و چون روز قيامت شود خداوند پيغمبر خود و اهل ايمان حقيقى باو را که با او بودند در دنيا ظاهرا و باطنا سرشکسته و خوار و ذليل نميفرمايد بلکه سر بلند و عزيز و محترم ميدارد بقبول شفاعت و دخول در جنّت و مزيّت مقام و منزلت آنان بر ساير امم و نورشان که حاصل از اعمال سابقه ايشان است ميتابد در مقابلشان و صفحه محشر را روشن مينمايد و نوريکه از نامه‌هاى اعمال آنان که بدست راستشان است برخاسته ميشود از جانب راستشان تابش دارد علاوه بر آنکه ائمه اطهار بر حسب نقل مجمع و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام پيش رو و در جانب راست اهل ايمان سير مينمايند تا برسند بمنازل خودشان در بهشت و ايشان هميشه با خدا راز و نياز داشته و دارند و طالب مزيد نور و رحمت و مغفرت الهى بوده و هستند و در مقابل اينجماعت اهل نفاق و عداوت با خانواده نبوّت از اين امّتند که خوار و رو سياه در اسفل السافلين جهنّم جاى خواهند گرفت و بعد از اين خداوند آيه شريفه يا ايّها النّبى جاهد الکفّار و المنافقين را که در سوره برائت شرح آن گذشت تکرار فرموده بنظر حقير براى آنکه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم با آن دو زن که در آيات سابقه گذشت و پدرانشان و ياورانشان مجاهده فرمايد بصبر و سکون و تحمّل و مدارا و ترک ملاطفت و ابر از خشونت تا از اين پرروتر نشوند و منافات ندارد که آنجا مراد همان باشد که بيان شد و اينجا مراد اين باشد که جهاد کن با کفّار بشمشير و با منافقين بتدبير و لذا بعد از اين دو مثل از زنان کافره براى کفّار ذکر فرموده يکى زن حضرت نوح و ديگر زن حضرت لوط که گفته‌اند اوّلى واعله و دوّمى واهله نام داشته و بآن دو پيغمبر محترم خيانت نمودند بنفاق و افشاء سرّ و پيوند با اجانب و نسبت آن دو زن با آن دو پيغمبر اصلا بحال آن دو فائده نداشت و ذرّه‌اى از عذاب آن دو بملاحظه آن دو نبى معظّم کاسته نشد و مأمورين دوزخ بآنها گفته يا خواهند گفت که داخل شويد در جهنّم با کسانيکه هيچ آشنائى با پيغمبران ندارند براى آنکه کسى بطمع نسبت با پيغمبر جرئت در معصيت خدا پيدا نکند و براى آنکه کسى بملاحظه نسبت با کافر و بودن در تحت
جلد 5 صفحه 235
نفوذ او مأيوس از سعادت خود نباشد مثل زده بآسيه بنت مزاحم زن فرعون از زنان با ايمان که گرفتار مرد خدا نشناس بودند و دين خود را تا آخر حفظ نمودند چون گفته‌اند وقتى فرعون از ايمان او بحضرت موسى مطّلع شد و او را بچهار ميخ کشيد از خدا خواست که او را مرگ دهد و ببهشت ببرد و از شرّ فرعون و اعمال ناشايسته او برهاند و خداوند دعاى او را مستجاب فرمود و منزل بهشتى او را پيش از مرگ باو ارائه داد و براى آنکه زنان عالم بدانند که با حفظ عفّت و عصمت و پاکدامنى و طهارت و اطاعت و عبادت ميتوان بمقامى رسيد که فوق آن متصوّر نيست مثل زده بمريم بنت عمران عليها السلام که ناموس خود را در تمام مدّت عمر از هر جهت حفظ نمود و شوهر نکرد و هميشه بعبادت مشغول بود و مائده بهشتى براى او ميرسيد تا خداوند روح پاک شريفى را بدست قدرت خود بدون واسطه خلق فرمود و بواسطه پاکى و شرافت آن بخود نسبت داد و بتوسط جبرئيل از گريبان او به رحمش واصل فرمود و از آن حضرت عيسى بوجود آمد و روح اللّه شد و آنزن بتمام مواعيد الهيّه و کتب آسمانى ايمان داشت و همه را تصديق نمود و حقّا مردانه قيام بدعا و ثنا و عبادت و اطاعت خدا نمود و لذا حقّ او را از قانتين شمرده که جمع مذکّر است و گفته‌اند از باب تغليب است و بالاترين فضيلت او و آسيه آنست که نام آن دو در کمال و فضل رديف حضرت خديجه و حضرت فاطمه در اخبار مأثوره ذکر شده است و ثواب قرائت اينسوره ذيل سوره سابقه ذکر شد و فرج بر عورت مرد و زن و فرجه‌هائى که در بدن است اطلاق ميشود و مراد از نفخ ظاهرا افاضه از حقّ و تعلّق دادن است و بيان شده و الحمد للّه رب العالمين.
جلد 5 صفحه 236