تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَکَ تَبْتَغِي مَرْضاتَ أَزْواجِکَ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ «1» قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَکُمْ تَحِلَّةَ أَيْمانِکُمْ وَ اللَّهُ مَوْلاکُمْ وَ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَکِيمُ «2» وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثاً فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَ أَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمَّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ أَنْبَأَکَ هذا قالَ نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ «3» إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُما وَ إِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْرِيلُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمَلائِکَةُ بَعْدَ ذلِکَ ظَهِيرٌ «4»
عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَکُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْواجاً خَيْراً مِنْکُنَّ مُسْلِماتٍ مُؤْمِناتٍ قانِتاتٍ تائِباتٍ عابِداتٍ سائِحاتٍ ثَيِّباتٍ وَ أَبْکاراً «5»
ترجمه
اى پيغمبر چرا حرام ميکنى چيزى را که حلال کرد خدا براى تو ميجوئى خوشنودى زنانت را و خدا آمرزنده مهربان است
بتحقيق مقرّر فرمود خدا براى شما گشودن سوگندهاتان را و خداوند صاحب اختيار شما است و او است داناى درست کار
و هنگاميکه راز گفت پيغمبر به بعضى از زنانش سخنى را پس چون خبر داد آنزن از آن و آشکار کرد و مطلع ساخت پيغمبر را خدا بر آن بيان کرد پاره‌ئى از آنرا و اعراض کرد از پاره‌اى پس چون خبر داد آنزن را بآن گفت چه کس خبر داد تو را از اين گفت خبر داد مرا داناى آگاه
اگر بازگشت کنيد شما دو تن بسوى خدا پس بتحقيق منحرف گشته است دلهاى شما از حقّ و اگر هم پشت شويد بر زيان او پس همانا خدا او است ياور او و جبرئيل و شايسته‌ترين اهل ايمان و ملائکه بعد از آن پشتيبان و مددکارند
اميد است پروردگار او اگر طلاق دهد شما را بجاى شما باو دهد زنانى بهتر از شما که باشند مسلمانان گروندگان فرمان
جلد 5 صفحه 229
برداران بازگشت کنندگان عبادت کنندگان هجرت کنندگان شوهر ديدگان و شوهر نديدگان.
تفسير
خلاصه مستفاد از روايات عامّه و خاصّه راجع بشأن نزول اين سوره شريفه آنستکه ميان دو زن از زنان پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم يکى عايشه دختر أبو بکر و ديگر حفصه دختر عمر آئين الفت و رسم مودّت براى توافق در مسلک و مرام مستحکم بود و روزى از روزها که آنحضرت بر حسب نوبه در منزل يکى از آندو بود و ماريه قبطيّه کنيز آنحضرت مادر ابراهيم عليه السّلام خدمت ميکرد در غياب صاحب نوبه و منزل حضرت با او هم بستر شد و حفصه از اين امر مطّلع گرديد و برآشفت و حضرت براى استمالت خاطر او قسم ياد فرمود که ديگر با ماريه نزديکى نکند و باو نويد داد که بعد از من أبو بکر و عمر بر مردم حکومت خواهند نمود و سفارش فرمود که اين راز را بپوشاند و با کسى در ميان نگذارد و او قبول نمود ولى تخلّف کرد و بعايشه ماجرا را خبر داد و او بپدرش گفت و او بعمر گفت و عمر حفصه را استنطاق نمود و قضيّه را از دختر خود شنيد و خداوند قضايا را به پيغمبر خود اعلام و لطفا او را معاتب فرمود بر مراعات خوشنودى زنان و قسم ياد نمودن بر ترک امر راجح يا مباحى که اقتضاء اباحه در آن موجود است که نزديکى با مادر ابراهيم يا بدست آوردن دل او احيانا باشد و ترخيص فرمود براى او تخلّف از قسم را بدادن کفّاره که گفته‌اند و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده يا بدون آن چون مقتضاى قاعده عدم انعقاد آن قسم است مگر آنکه گفته شود بملاحظاتى مرجوح نبوده و سؤال خداوند که چرا چنين کردى صرفا از باب عطوفت و مهربانى بوده و ميخواسته امر بر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم موسّع باشد و اينمعنى قريب در نظر است در هر حال نقل نموده‌اند بعد از مطّلع شدن پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از افشاء سرّ خود حفصه را ملامت فرمود که چرا گفتى من چنين کارى کردم و چنين قسمى ياد نمودم و نفرمود چرا گفتى آندو نفر بعد از من بحکومت ميرسند يا چه اراده دارند از باب بى‌اعتنائى يا بملاحظات ديگرى از انتشار اين خبر بين مسلمانان و امثال آن و چون پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اين خطاب و عتاب را باو فرمود او عرضه داشت که شما را از اين امر مطّلع نمود
جلد 5 صفحه 230
حضرت فرمود خداوند عليم خبير و بنابراين مفاد آيات آنستکه اى پيغمبر محترم چرا حرام ميکنى چيزيرا که خدا حلال نموده و ميخواهد که حلال باشد بر تو بقسم براى خوشنودى زنانت و خدا آمرزنده و مهربان است که مقرّر داشته گشودن مسلمانان قسمهاى خودشان را بدادن کفّاره و اختيار حلّ و عقد امور آنان با خدا است و مقرّراتش از روى علم و حکمت است و مردم بايد متذکّر باشند وقتى را که رازگوئى کرد پيغمبر ببعضى از زنانش مطلبى را پس چون خبر داد آنزن آن مطلب را به همکارش و آندو به پدرانشان و مطّلع فرمود خداوند پيغمبر خود را بر فاش شدن سرّش پيغمبر معرّفى و بيان فرمود براى حفصه بعض سرّى را که فاش نموده بود و بيان شد و صرف نظر فرمود از بيان بعض ديگرى که ذکر و اشاره بآن نمودم چون در بعضى از روايات اهتمام آن چهار نفر بمسموم نمودن پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ذکر شده بود و بيانش شرم‌آور بود و چون مطلب را پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بحفصه فرمود و گفته‌اند ميخواست او را طلاق بدهد يا داد عرضه داشت چه کسى شما را باين امر مطّلع نمود فرمود خداوندى که دانا بأسرار مردم و آگاه از ضماير آنها است و چون ظاهرا آنها در مقام توبه و عذرخواهى برآمدند با آنکه واقعا عازم نبودند خداوند آندو را مخاطب بخطاب عتاب‌آميز فرموده بر سبيل ترديد ميفرمايد اگر شما دو زن توبه نمائيد بسيار بجا و موقع است چون دلهاى هر دو منحرف از حفظ سرّ و مهر و محبّت سرور عالم بوده و هست و اينکه تعبير بقلوب فرموده با آنکه دو نفر بودند بنظر حقير اشاره است بده دله و صد دله بودن آندو يا بضميمه پدرانشان که دلهاشان در عداوت با خانواده عصمت و طهارت متّحد بود چنانچه گفته شده‌اى ده دله صد دله دل يکدله کن- مهر دگران را ز دل خود يله کن» «يکروز باخلاص بيا بر در دوست- گر کام تو بر نيايد آنگه گله کن» و اگر پشت بهم داديد و متّحد شديد در آزار و ايذاء و غلبه نمودن بر پيغمبر پس بدانيد که خدا يار و نگهدار او است و بعد از او جبرئيل که او را خبردار نمود از قضايا و شايسته‌ترين اهل ايمان که امير آنها است از طرف خداوند و ساير ملائکه هم پشتيبان و مددکار اويند چون در روايات متعدده از طرق خاصه و عامّه صالح المؤمنين بوجود مبارک امير ايشان
جلد 5 صفحه 231
على بن ابى طالب عليه السّلام تفسير شده و در مجمع از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که پيغمبر دو مرتبه آنحضرت را بامّت معرّفى فرمود يکمرتبه وقتى بود که فرمود من کنت مولاه فعلى مولاه دفعه ديگر بعد از نزول اين آيه بود که پيغمبر دست او را گرفت و باصحاب ارائه داد که اين صالح المؤمنين است و ظاهرا چون توبه ننمودند يا خداوند چون از باطن آنها خبر داشته که باز بعزم خودشان باقى هستند تهديد فرموده آنانرا بطلاق که فرموده اگر پيغمبر شما و امثال شما زنان را طلاق دهد اميد است خداوند بجاى شما زنان بهترى نصيب او فرمايد که صفاتشان بر خلاف صفات شما باشد مسلمان باشند اهل ايمان باشند فرمان بردار پيغمبر و حافظ سرّ او باشند و اگر احيانا خطائى از آنها سر زند از صميم قلب توبه نمايند فرائض و سنن خدا و پيغمبر را بجا آورند و در پرستش حق ريا و کوتاهى ننمايند و هر وقت پيغمبر بخواهد آنها را همراه خودش بجائى ببرد با کمال افتخار حاضر باشند از نوع زنان بيوه شوهر کرده و دختران بکر و اينکه اخيرا واو عطف آمده براى تقابل آندو صنف و اتّحاد نوعى است گوئيا فرموده زنان موصوفه بصفات مذکوره اعمّ از بيوه و بکرند چون اين دو صفت مهمّ نيست صفات مذکوره اهميّت دارد حال ملاحظه فرمائيد خداوند چگونه دو نفر امّ المؤمنين اهل سنّت را مفتضح و رسوا فرموده و خودشان اقرار نموده‌اند بشأن نزول سوره باز در مقام تقديس و تطهير و اغماض از تقصير آنانند.