«حسبان» بر وزن «غفران»، مصدر به معناى «حساب» است. خورشيد و ماه حساب دارند.
حجم آنها، وزن و جرم آنها، حرکات گوناگون، مدار حرکت، فاصله آنها نسبت به يکديگر و نسبت به ديگر کرات، مقدار حرکت و مقدار تأثير آنها برروى يکديگر، همه و همه حساب دارد و حساب آنها به قدرى دقيق است که دانشمندان، زمان دقيق ماه گرفتگى، خورشيد گرفتگى و تحويل سال نو را از مدّت‌ها پيش اندازه‌گيرى و پيش‌بينى مى‌کنند.
«نجم» هر روئيدنى است که ساقه ندارد و «شجر» روئيدنى است که ساقه دارد. مراد از «نجم» در اين آيه به قرينه «شجر»، گياه است، نه ستاره آسمان. «1»
بر اساس آيات قرآن، خورشيد و ماه و ستارگان، مدار دارند و همه به سويى در تکاپو و
«1». تفسير الميزان.
جلد 9 - صفحه 379
شناورند، «کُلٌّ فِي فَلَکٍ يَسْبَحُونَ»* «1» و عمر تعيين شده دارند. «کُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى»* «2»
گردش شب و روز و پيدايش فصل‌ها، يک زمان‌بندى ساده و در عين حال دقيق، براى همه‌ى مردم در همه‌ى مکان‌ها و زمان‌هاست. برنامه‌هاى عبادى اسلام همچون نماز و روزه، بر اساس طلوع و غروب خورشيد و گردش ماه در ايام سال تنظيم شده است. چنانکه در قرآن مى‌خوانيم:
«أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ» «3» از هنگام زوال آفتاب تا اول تاريکى شب و به هنگام صبح، نماز را به پا دار.
«وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِها» «4» پيش از طلوع خورشيد و پس از غروب آن، خداوند را تسبيح و ستايش کن.
«ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ» «5» و روزه را تا شب هنگام تمام کنيد.
و در روايات آمده است: «صم للرؤية و افطر للرؤية» «6» روزه را با ديدن ماه رمضان آغاز و با ديدن ماه شوّال تمام کن.
شايد منظور از سجده گياه ودرخت در آيه، خضوع تکوينى آنها در برابر فرامين الهى است که مسيرى راکه خدا براى آنها تعيين کرده، بى‌کم وکاست پيموده وتسليم قوانين آفرينش‌اند.