تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ أُخْرى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْها قَدْ أَحاطَ اللَّهُ بِها وَ کانَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيراً «21» وَ لَوْ قاتَلَکُمُ الَّذِينَ کَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبارَ ثُمَّ لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَ لا نَصِيراً «22» سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلاً «23» وَ هُوَ الَّذِي کَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْکُمْ وَ أَيْدِيَکُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَکَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَکُمْ عَلَيْهِمْ وَ کانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيراً «24» هُمُ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ الْهَدْيَ مَعْکُوفاً أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَ لَوْ لا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِساءٌ مُؤْمِناتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِيبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً «25»
ترجمه
و غنيمتهاى ديگرى که قدرت پيدا نکرده‌ايد بر آن بتحقيق احاطه کرده است خدا بآن و بوده است خدا بر همه چيز توانا
و اگر کارزار کرده بودند با شما آنانکه کافر شدند هر آينه برگردانده بودند پشت‌ها را پس نمى‌يافتند دوستى و نه ياورى
سنّت نهاد خدا سنّت نهادنى که بتحقيق گذشت پيش از اين و هرگز نيابى براى طريقه خداوند تغيير و تبديلى
و او است آنکه بازداشت دستهاى آنها را از شما و دستهاى شما را از آنها در وادى مکّه بعد از آنکه فيروزى داد شما را بر آنها و بود خدا بآنچه ميکنيد بينا
آنانند کسانيکه کافر شدند و باز داشتند شما را از مسجد الحرام و قربانى را که محبوس شده بود از اينکه برسد بجايش و اگر نبودند مردانى با ايمان و زنانى با ايمان که نمى‌شناختيد ايشانرا که پايمال ميکرديدشان پس ميرسيد شما را از ايشان مکروهى بدون علم باز داشته نميشديد تا داخل کند خدا در رحمت خود هر که را ميخواهد اگر جدا شده بودند هر آينه عذاب ميکرديم کسانى را که کافر شدند از آنان عذابى دردناک.
تفسير
خداوند سبحان باهل ايمان در آيات سابقه وعده داده بود غنائم بسياريرا که بعض آن معجّل بود که بيان شد و بعض آن مؤجّل که از قدرت آنها خارج بود نيل بآن بلکه بخاطرشان خطور نميکرد مانند غنائم روم و ايران ولى قدرت و علم خداوند احاطه بآنها داشت که قسمت اهل ايمان خواهد شد گوئيا خداوند احاطه بآنها فرموده که حفظ فرمايد براى مسلمانان و اين مقصود از غنائم ديگرى است که در اين آيات اشاره بآن شده است و قدرت خداوند اختصاص
جلد 5 صفحه 30
بأمثال اين غنائم ندارد که بمسلمانان برساند بلکه قادر است بفتوحات پى در پى اسلام را بمنتهاى اوج خود برساند و عالمگير کند و اگر آنوقت که امير المؤمنين عليه السّلام بامر پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم حمله بکفّار قريش فرمود در حديبيّه آنها با مسلمانان جنگ مينمودند و تقاضاى صلح نميکردند هر آينه پشت بلشکر اسلام نموده و رو بفرار ميگذاردند و ديگر يار و ياورى براى آنها يافت نميشد چون در مقابل حيدر کرّار جز لشگر فرّار وجود ندارد و در برابر اراده الهى نميتواند کسى با کسى کمک کند اين طريقه و عادت و رويّه ديرين خدا است که سالهاى دراز با اولياء خود بآن عمل فرموده و هميشه انبيا و اوليا را بر اعداء خودشان بشمشير و حجّت غالب فرموده است و طريقه و دأب و ديدن خداوند قابل تغيير و تبديل نيست خداوند آنذات مقدّسى است که بازداشت ايادى کفار را از مسلمانان برعب از صولت حيدريّه و بازداشت ايادى مسلمانانرا از کفار بصلح حديبيّه از اقدام بجنگى که قهرا منتهى شود بداخل مکّه و هتک حرم بعد از آنکه ظفر داد مسلمانانرا بر آنها در جنگهاى قبل از اين صلح تا آنکه آنها طالب صلح شدند در اينموقع و خداوند بينا است باعمال شما از جنگ سابق و صلح لاحق به فرمان پيغمبر خود و کفّار حقّا عمل ناشايسته‌اى نمودند که بازداشتند مسلمانانرا از اتمام عمره و وصول قربانى ايشان بمکه معظّمه و باين مستحق عقوبت شدند ولى چون مردان و زنان اهل ايمان در مکّه معظمه مخلوط با مردان و زنان کفّار بودند که مسلمانان آنها را نميشناختند و ممکن بود پايمال حوادث شوند و از اين راه گرد ملالى بخاطر پيغمبر اسلام و مسلمين بنشيند يا ديه قتل خطائى بر آنها لازم آيد خداوند نخواست وارد مکّه شوند و با کفّار جنگ نمايند تا مسلمانان مکّه از اين آفات محفوظ بمانند و بر حسب شرط صلح در دين خود آزاد باشند و افراد قابل مشمول رحمت الهيّه گردند و اگر کفار از مسلمانان در مکّه جدا و ممتاز بودند خداوند کفّار را بعذاب اليم دنيوى و ضرب شمشير مسلمانان گرفتار ميفرمود چنانچه بعذاب آخرت در صورت عدم قبول اسلام و اصل خواهند شد و از بعضى روايات استفاده ميشود که علّت دفاع ننمودن امير المؤمنين عليه السّلام از ظلم ظالمين در صدر اسلام اين بود که خداوند ودائعى
جلد 5 صفحه 31
از اهل ايمان داشت در اصلاب اهل نفاق و حضرت مأمور بود که صبر کند تا آنها خارج شوند بعد شمشير بکشد و همچنين است حال امام زمان و تأخير در ظهور او و باين آيه استدلال فرموده‌اند و اين صلح فتح بزرگ شمرده شده و اجمالى از قضاياى مربوط باين آيات در اوّل سوره ضمن حديث قمّى ره گذشت.