تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَ نَأى بِجانِبِهِ وَ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ (51) قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ کانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ کَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (52) سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَ وَ لَمْ يَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ شَهِيدٌ (53) أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ مُحِيطٌ (54)
ترجمه
و چون انعام نمائيم بر انسان اعراض کند و دور نمايد جانب خود را و چون برسد او را بدى پس صاحب دعائى است وسيع
بگو خبر دهيد که اگر باشد از نزد خدا پس کافر شده باشيد بآن کيست گمراه‌تر از آنکه او در مخالفتى است دور از حق و حقيقت
زود باشد که بنمايانيم بآنها نشانه‌هاى قدرت خود را
جلد 4 صفحه 566
در آفاق عالم و در وجود خودشان تا آشکار شود بر آنها که او حق است آيا و کافى نيست براى تو پروردگارت که او بر هر چيزى گواه است
آگاه باش که همانا آنها در شکّى از ملاقات پروردگارشانند آگاه باش که همانا او بر همه چيز احاطه دارد.
تفسير
خداوند متعال در تعقيب احوال انسان سابق الذّکر ميفرمايد که چون او را بانواع نعم خود متنعّم نمائيم بجاى شکرگزارى اعراض از ما نموده و بجانب خود از باب تکبّر و استغناء از ما دورى مينمايد و محتمل است از جانب مجازا نفس اراده شده باشد يعنى دور ميکند خود را و منحرف ميشود از ما و چون مبتلا ببلا و مرض و فقر و ساير گرفتاريها شود روى نياز بدرگاه کارساز آورد و دعاى عريض و طويلى نمايد و اين تعبير ظاهرا براى اشاره بزيادى دعاى او است با آنکه روح ندارد و مانند جسم عريض و طويلى است و به پيغمبر خود دستور داده که از کفّار سؤال فرمايد اگر قرآن از جانب خدا باشد و شما کافر بآن شده باشيد آيا کسى گمراه‌تر از شما هست که با حق و حقيقت مخالفت شديد آغاز نموديد بطوريکه شما در جانبى و حق در جانب ديگر واقع شده است با آنکه طريقه احتياط آنستکه اگر انسان در حق بودن امرى شک هم داشته باشد مخالفت ننمايد و فرموده ما بزودى آيات و ادلّه توحيد و حق بودن قرآن را در روى زمين بآنها ارائه ميدهيم از معجزات پى در پى که بدست تو جارى مينمائيم و از ظهور صدق اخبار غيبيّه قرآن که در خارج واقع ميشود و از ظهور وجوه اعجاز آن بر فصحاء و اهل معرفت و اقرار ايشان ببودن آن کلام خدا بتدريج که بر تو نازل ميشود و در نفوس خود آنها که مى‌بينند مغلوب و مقتول و اسير و ذليل و خوار شدند و مسلمانان فاتح و غالب و مظفّر و منصور گشتند با آنکه از ما قبلا وعده نصرت و ظفر بر کفار بمسلمانان داده شده بود و ببلاياى ديگر از قبيل قحط و غلا که بعد از هجرت تو بآن مبتلا ميگردند و بتأليف قلوبيکه از آنها در فتح مکّه و غيره بسيره مرضيّه تو حاصل ميشود تا مبيّن و واضح ميگردد بر آنها که قرآن و دين تو حق است آيا کافى نيست لطف خداوند براى ارائه دادن حقانيّت تو که همه جا حاضر و بر اعمال و احوال شما و آنها ناظر و گواه است آنچه تا کنون در ذيل اين آيه
جلد 4 صفحه 567
نگارش يافت بنظر حقير از ظاهر کلام الهى رسيده و بنابر اين ضمير در انّه الحقّ بمناسبت آيه سابقه بقرآن و دين اسلام راجع است ولى ظاهرا مشهور بين مفسّرين و حکما ارجاع آن است بتوحيد خدا و گفته‌اند مراد از آيات آفاقى امارات و ادلّه بر وجود صانع حکيم عليم است در عالم از گردش افلاک و انجم و موجودات ارضيّه از جبال و بحار و اشجار و پرندگان و چرندگان و امثال آنها و از آيات انفسى لطائف صنع و ودائع حکمت و خواص اعضا و دقايق اجزا و آنچه از وجود آن در انسان استدلال بذات احديّت و صفات جمال و کمال ميشود و مراد از او لم يکف بربّک کفايت خداوند براى اثبات توحيد است بوجود منبسط و فيض مقدّس خود بر تمام موجودات که در همه و با همه و قبل از همه و بعد از همه موجود و حاضر و ناظر و گواه است بطوريکه خواص از خدا بخدا پى ميبرند و معانى ديگرى هم نقل نموده‌اند که احتياج بذکر آنها نيست و در بعضى از روايات بظهور امام زمان عليه السّلام تأويل شده چون در رجعت بقدرى از عجايب و غرايب در آفاق و انفس مشاهده ميشود که مردم يقين بمعارف حقّه پيدا ميکنند و در مصباح الشريعه از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که العبوديّة جوهرة کنهها الرّبوبيّه فما فقد من العبوديّة وجد فى الرّبوبيّه و ما خفى عن الربّوبيّه اصيب فى العبوديّه و استشهاد باين آيه فرموده و ظاهرا مراد آن باشد که بنده از معرفت بنفس خود معرفت بخداى خود پيدا ميکند پس هر مرتبه از کمال که خود را فاقد آن بيند مى‌يابد که نقص از او و کمال در مبدأ وجود موجودات است و هر صفت کمالى که از خداوند بر او مخفى مانده وقتى در وجود خود بيابد ميداند که در خداوند اکمل از آن موجود است چون معطى شى‌ء فاقد آن شى‌ء نميباشد و در آيه اخيره خداوند اشاره فرموده بآنکه عمده اعراض مردم از قرآن و قبول دين حق براى آنستکه آنها در معاد و ثواب و عقاب خدا شک دارند و نميخواهند زير بار تکليف بروند ولى بايد بدانند که خدا بتمام موجودات احاطه دارد و همه در پيشگاه او حاضر و بمجازات خواهند رسيد در مجمع و ثواب الاعمال از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که کسيکه سوره حم سجده را قرائت نمايد از براى او در قيامت نورى است تا چشمش کار ميکند و سرورى است و در دنيا عيشى است پسنديده که مردم غبطه آنرا ميبرند و الحمد للّه رب العالمين.
جلد 4 صفحه 568