تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَيْها وَ ما رَبُّکَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (46) إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ ما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَکْمامِها وَ ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَ لا تَضَعُ إِلاَّ بِعِلْمِهِ وَ يَوْمَ يُنادِيهِمْ أَيْنَ شُرَکائِي قالُوا آذَنَّاکَ ما مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ (47) وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ وَ ظَنُّوا ما لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ (48) لا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ وَ إِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ (49) وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هذا لِي وَ ما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَ لَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا بِما عَمِلُوا وَ لَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ (50)
ترجمه
کسيکه کردکار شايسته‌اى پس بر نفع خود او است و کسيکه بد کرد پس بزيان او است و نيست پروردگار تو بهيچ وجه ستمکار بر بندگان
بسوى او برگردانده ميشود علم قيامت و بيرون نمى‌آيد هيچ يک از ميوه‌ها از غلافهاى آنها و باردار نميشود هيچ زنى و نمى‌نهد جز بعلم او و روزى که ميخواند آنها را که کجايند شريکان من گويند اعلام نموديم ترا که نيست از ما گواهى
و گم شود از
جلد 4 صفحه 564
آنها آنچه که ميخواندند از پيش و دانند که نيست براى آنها هيچ گريزگاهى
ملول نميشود انسان از طلب نمودن منافع دنيوى و اگر برسد باو بدى پس بکلّى مأيوس و نااميد از رحمت حق است
و اگر بچشانيم باو رحمتى از خودمان پس از سختيى که رسيده باشد باو ميگويد اين براى من است و گمان نمى‌کنم که قيامت برپا شود و اگر بازگردانده شوم بسوى پروردگارم همانا براى من نزد او هر آينه منزلت خوبى است پس هر آينه خبر خواهيم داد البته آنها را که کافر شدند بآنچه کردند و هر آينه ميچشانيم البته بآنها از عذابى متراکم و شديد.
تفسير
خداوند متعال احتياجى باعمال بندگان ندارد و هيچ امرى مؤثّر در وجود خدا نيست پس هر کس اعمال صالحه بجا آورد نفعش در دنيا و آخرت بخودش ميرسد و هر کس مرتکب اعمال ناشايسته شود ضرر آنها در دو دنيا بخودش عايد ميگردد و خداوند بهيچ وجه و بهيچ مقدار و بهيچ کس ظلم نميکند و صيغه مبالغه گفته‌اند براى زيادتى و تأکيد نفى است نه منفى و محتمل است مراد آن باشد که اگر خدا بندگانرا بدون موجب عذاب کند بسيار ظلم کننده خواهد بود و نيست و اگر بپرسند که روز قيامت کى خواهد آمد و موعد حشر چه وقت است بايد گفت علم بآن مخصوص بخدا است و خداوند بتمام تغييراتى که در احوال موجودات پيدا ميشود علم دارد مثلا هيچيک از ميوجات نيست که از غلاف و پوست و جاى خود بيرون آيد و هيچ زن و حيوان ماده‌اى نيست که آبستن شود پسر باشد يا دختر نر باشد يا ماده مگر آنکه ميداند خداوند آنرا با تمام تغييراتى که در احوال آنها از بدو انعقاد نطفه تا زمان ولادت روى ميدهد و ميداند زمان ولادت آنها را و بايد با علم و اذن خدا متولّد شوند و چون روز قيامت شود خداوند باهل شرک خطاب ميفرمايد آن شرکائى که براى من قرار داده بوديد کجايند آنها عرضه ميدارند ما قبلا اعلام نموديم بيزارى خودمان را از آنها و آنکه از ما کسى نيست که شهادت دهد بر استحقاق آنها براى ستايش يا از ما کسى نيست که آنها را مشاهده نمايد چون گم کرديم ما آنها را لذا خداوند هم ميفرمايد و گم شود و از دست آنها برود آنچه عبادت مينمودند در دنيا و اثرى براى آنها از پرستش و ستايش معبودهاى باطل حاصل نخواهد شد و يقين کنند که مفرّى ندارند و نجاتى از عذاب
جلد 4 صفحه 565
الهى براى آنها نيست و انسانى که مربّى بتربيت دينى نشده طبعا ملول و خسته نميشود از طلب مال دنيا از خدا و تحصيل آمال و منافع و لذّات دنيوى و قمّى ره فرموده يعنى ملول نميشود از دعا نمودن براى خود بخير و بعضى گفته‌اند مراد از انسان کافر است و اگر اتّفاقا ضرر جانى يا مالى باو برسد و ببلا و محنتى دچار شود يکسره مأيوس از رحمت حق و نااميد از تدارک آن بعنايت خداوند خواهد بود و بعضى يؤوس را بنا اميد از اجابت و قنوط را ببد گمان بخدا تفسير نموده‌اند و قمّى ره نقل فرموده يعنى مأيوس از روح خدا و فرج او است و اگر خداوند بعد از آن سختى و محنت و شدّت باو بچشاند طعم نعمت و رحمت و عافيت خود را آن انسان بيخرد ميگويد اين بتدبير و لياقت و استحقاق خودم حاصل شده يا اين هميشه براى من خواهد بود و گمان نميکنم قيامتى که ميگويند برپا شود و بر فرض تحقّق من نزد خداوند مقام و منزلت خوب رفيعى دارم که مرا در دنيا برترى داده در آخرت هم خواهد داد ولى غافل از آنکه قيامت مسلّما برپا خواهد شد و مال و نعمت دنيا نزد خدا ارزشى ندارد که آنرا از بندگان خود دريغ نمايد و ملاک فضيلت و دليل بر مقام و منزلت کسى نزد خدا نيست بلکه ممکن است موجب مزيد استحقاق عذاب شود و خداوند آگاه ميکند اين قبيل اشخاص شکّاک کافر نعمت را در قيامت باعمال خودشان و جزاء آنها و ميچشاند بآنان بر خلاف انتظار و توقّع بيجاشان از عذاب متراکم پى در پى آنچه را که از شدّت بغلظت و خشونت رسيده است.