تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
تَنْزِيلُ الْکِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَکِيمِ «1» إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ «2» أَلا لِلَّهِ الدِّينُ الْخالِصُ وَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ ما نَعْبُدُهُمْ إِلاَّ لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى إِنَّ اللَّهَ يَحْکُمُ بَيْنَهُمْ فِي ما هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ کاذِبٌ کَفَّارٌ «3» لَوْ أَرادَ اللَّهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً لاصْطَفى مِمَّا يَخْلُقُ ما يَشاءُ سُبْحانَهُ هُوَ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ «4»
خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ يُکَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهارِ وَ يُکَوِّرُ النَّهارَ عَلَى اللَّيْلِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى أَلا هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ «5»
ترجمه
اين نازل نمودن کتابست از جانب خداوند غالب درست کردار
همانا ما فرستاديم بسوى تو کتابرا بحق پس بپرست خدا را با آنکه خالص‌کننده باشى براى او دين را
بدانيد که براى خدا است دين خالص و آنها که گرفتند غير از او خداوندگارانى ميگويند نمى‌پرستيم آنها را مگر براى آنکه نزديک کنند ما را بخدا نزديک نمودنى همانا خدا حکم ميکند ميانشان در آنچه آنها در آن اختلاف ميکنند همانا خدا هدايت نمى‌کند کسى را که او دروغگوى ناسپاس است
اگر ميخواست خدا که بگيرد فرزندى هر آينه برگزيده بود از آنچه مى‌آفريند آنچه را که ميخواست منزّه است او او است خداى يگانه داراى قهر و غلبه
آفريد آسمانها و زمين را بحق ميپوشاند لباس شب را بر روز و ميپوشاند لباس روز را بر شب و رام گردانيد خورشيد و ماه را هر يک جارى ميگردد تا مدتى نامبرده بدانيد او است خداوند غالب آمرزنده.
تفسير
خداوند متعال در اينسوره مبارکه بدوا فرموده نزول قرآن از خداوند ارجمند درست‌کردار است و بنابراين تنزيل مبتدا و من اللّه خبر است و محتمل است تنزيل خبر مبتداء محذوف باشد چنانچه ترجمه شد و بعدا ميفرمايد
جلد 4 صفحه 483
ما آنرا براستى و درستى و حق و حقيقت فرستاديم نه بدون غرض صحيح و بيهوده و بباطل و براى تذکر عموم بندگان به پيغمبر خود دستور داده که عبادت کن خدا را از روى اخلاص بدون ريا و شرک و اغراض ديگرى بطوريکه دين تو منحصر بخداپرستى باشد و بدانکه دين خدا خالص از غير خدا است و دينى که در آن شرک باشد بهر وجه که باشد منسوب بحقّ و بامر خدا نميشود و مرضىّ الهى نيست و نبوده و نخواهد بود و آنکه بت‌پرستان مکّه ميگويند ما خداوند بزرگ را که خالق آسمانها و زمين است قبول داريم و اينکه پرستش مينمائيم بتها را براى آنستکه آنها نزديک کنند ما را بخدا بنزديکى مخصوصى که آنشفاعت است و خدا حکم ميکند ميان آنها و موحّدين در آنچه با هم در آن اختلاف مينمايند از توحيد و شرک يا حکم مينمايد بين اهل شرک در اختلافاتيکه مينمايند با يکديگر در امور دينى و انواع شرک آنها از خفى و جلى و اجلى و غيرها و هر کس را بقدر استحقاق عذاب ميفرمايد و قدر مشترک ميان همه آنستکه آنها دروغ ميگويند بتها هيچ کار از دستشان برنمى‌آيد و بعبادت آنها کفران نعمت خدا را مينمايند و خداوند توفيق نيل بسعادت و هدايت بدار کرامت خود را بآنها نميدهد در احتجاج از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله نقل نموده که بمشرکين عرب فرمود شما چرا عبادت ميکنيد بتها را گفتند براى آنکه آنها ما را بخدا نزديک کنند فرمود آيا آنها شنوا و مطيع و عبادت کننده پروردگارند تا شما براى تعظيم آنها مقرّب درگاه خدا شويد گفتند خير فرمود شما کسانى هستيد که آن بتها را بدست خودتان تراشيده و ساخته‌ايد گفتند بلى فرمود پس اگر قدرت داشتند آنها سزاوارتر بود عبادت شما را نمايند از شما که عبادت آنها را نمائيد وقتى که امر نفرموده باشد شما را بتعظيم آنها کسيکه عارف است بمصالح و عواقب شما و حکيم است در آنچه شما را بآن تکليف ميفرمايد و نيز اينکه بعضى از مشرکين عرب ميگويند ملائکه دختران خدايند و يهود ميگويند عزير پسر خدا است و نصارى ميگويند مسيح پسر خدا است تمام دروغ و افتراء بخدا است چون خداوند منزّه است از آنکه مجانسى از زن و فرزند داشته باشد و اگر ميخواست کسيرا بفرزندى از بندگان خود قبول نمايد باختيار آنها نميگذارد که براى او فرزند اختيار نمايند خودش براى خود از مخلوقاتش
جلد 4 صفحه 484
هر کس را ميخواست بفرزندى اختيار مينمود ولى او حاجت بگرفتن زن و فرزند براى خود ندارد و مقام مقدّسش اجلّ از اين امور است چون او يگانه است مجانس و مشابه و عديل و نظيرى ندارد و منقسم نميشود در وجودى و نه در عقلى و نه در وهمى چنانچه در توحيد از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده و قاهر و غالب بر تمام موجودات است خلق فرموده آسمانها و زمين را بحقّ نه بباطل و بمقتضاى حکمت نه بيهوده و عبث و شب و روز را بر گرد يکديگر ميگرداند يا هر يک را غالب بر ديگرى مينمايد و مسخّر فرموده خورشيد و ماه و ساير سيّارات را که هر يک از آنها در مدار خود بامر او سير مينمايند تا مدّت معيّنى که نهايت دور آنها يا روز قيامت باشد که پايان سير آنها است و همه مقهور بقهر الهى خواهند شد و اينها براى آنستکه تمام موجودات بکمال لايق خود برسند و هر موجودى بقدر قابليّت خود از معرفت و نعمت بى‌منتهاى او کامياب و بهره‌مند گردد و عزّت و عظمت خداوند آشکار شود و براى اهل ايمان احيانا اگر خلل و فتورى در اطاعت و عبادت حقّ روى دهد بمغفرت و رحمت او تلافى و تدارک گردد.