تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَأَذاقَهُمُ اللَّهُ الْخِزْيَ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کانُوا يَعْلَمُونَ «26» وَ لَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَکَّرُونَ «27» قُرْآناً عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ «28» ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلاً فِيهِ شُرَکاءُ مُتَشاکِسُونَ وَ رَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلاً الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ «29» إِنَّکَ مَيِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَيِّتُونَ (30)
ثُمَّ إِنَّکُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّکُمْ تَخْتَصِمُونَ (31)
ترجمه
پس چشانيد بآنها خدا خوارى را در زندگانى دنيا و هر آينه عذاب آخرت بزرگتر است اگر بودند که بدانند
و بتحقيق زديم براى مردمان در اين قرآن از هر مثلى باشد که آنها پند گيرند
با آنکه قرآنى است بزبان عربى که نيست داراى کجى باشد که آنها بپرهيزند
زد خدا مثلى را مردى که در آنند شريکانى مخالفان يکديگر و مردى که خالص و تسليم است براى مردى آيا يکسانند در مثل ستايش مر خدا را بلکه بيشترشان نميدانند
همانا تو خواهى مرد و همانا آنها خواهند مرد
پس همانا شما روز قيامت نزد پروردگارتان نزاع ميکنيد.
تفسير
خداوند متعال اجمالا بيان فرموده عذاب امم سالفه را که در آيه اخيره از آيات سابقه گوشزد فرموده بود باين تقريب که خداوند بآنها چشاند عذاب ذلّت و خوارى را از قبيل مسخ و خسف و غرق و سبى و تبعيد و غيرها ولى عذاب آخرت آنها اشدّ و هميشگى خواهد بود پس بزرگتر از عذاب دنيوى آنها است و اگر ميدانستند از آن بيشتر ميترسيدند و ما براى مردم در اين قرآن از هر گونه بيان شيرين لطيف مفيد شگفت آورى را که مانند مثل بود از احوال امم ماضيه و غيرها براى اصلاح امر دين آنها وارد نموديم شايد متذکّر بفساد و صلاح کار خودشان شوند علاوه بر آنکه آن قرآن را بلغت عربى فصيح بليغ نازل نموديم که فهم معانى آن براى کسانيکه مخاطب بآن هستند آسان باشد و بهيچ وجه انحراف از حقّ و حقيقت و اعوجاج از طريق مستقيم هدايت در آن وجود ندارد براى آنکه آنها از معصيت خدا که بر ضرر خودشان است بپرهيزند و بصلاح واقعى خودشان برسند و آنها باز دست از بت‌پرستى برنداشته‌اند لذا خداوند براى آنها مثلى زده باين تقريب که يکنفر بنده يا اجير که چند نفر در آن شريکند و آنها با يکديگر نزاع و اختلاف دارند و يکنفر که فقط مطيع و منقاد و مختص بيکمرد است و ديگرى در او حقّ دخالت ندارد و آنمرد هم عاقل و عادل و حکيم و رحيم و
جلد 4 صفحه 495
کريم و حليم است کدام يک از اين دو نفر کارشان بهتر و روزگارشان خوشتر است البتّه معلوم است آن چند نفر شريک هر کدام خدمتى به بنده يا اجير خودشان رجوع ميکنند و از او ميخواهند که زودتر آن خدمت را انجام دهد و گاه باشد که برخلاف يکديگر يکى امرى نمايد و ديگرى نهى کند و آن بيچاره متحيّر بماند که اطاعت کدام يک را بنمايد و براى اطاعت هر يک بسياست ديگرى مبتلا گردد و در موقع بذل نفقه و کسوه يا جيره و مواجب هم هر کدام ممکن است بديگرى محوّل نمايد و او از احقاق حقّ خود بازمانده و از هر درى رانده گردد ولى آن يکنفر با اوصاف مذکوره البتّه در حدود وسع او خدمت رجوع و زياده از حقّش باو کرم مينمايد و احيانا اگر خطائى از او سر زده باشد عفو خواهد نمود اين است حال کسانيکه قائل بچند خدا و معبود براى خود شده‌اند و کسانيکه قائل بخداى يگانه جامع صفات حسنه‌اند و البتّه حال و کار آن دو نفر يکسان نيست در بدى و خوبى بلکه يکى بدو ديگرى خوب است به بيانيکه گذشت و بمقتضاى روايات متعدّده معتبره مراد از آن يکنفر که مطيع و منقاد يکنفر است امير المؤمنين عليه السّلام است که مطيع و منقاد پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم است و در بعضى از آنها شيعيان آنحضرت هم ذکر شده و در بعضى رجلا فيه شرکاء متشاکسون باوّلى که مردم متفرّقه او را بخلافت نصب نمودند و با يکديگر اختلاف و نزاع داشتند و از هم تبرّى ميجستند تفسير شده و مؤيّد اينمعنى آنستکه هر کدام هم از او توقّعى داشتند که آن بيچاره نميتوانست بآن عمل نمايد عينا مانند آن بنده مشترک و خر قبيله که ضرب المثل است الحمد للّه که امر واضح و فرق ميان مشرک و موحّد آشکار است و الحمد للّه که ما موحّديم و مشرک نيستيم و الحمد للّه که ما شيعه و منقاد کسى هستيم که خدا او را معيّن فرموده نه مردم مخالف با يکديگر در هواهاى نفسانى و اغراض شخصى ولى بيشتر مردم نميدانند منافع توحيد و مضارّ شريک را و اخيرا خطاب به پيغمبر صلى اللّه عليه و اله فرموده که تو قطعا از اين دار فانى رحلت خواهى نمود و آنها هم يقينا ميميرند پس تمامى روز قيامت زنده خواهيد شد و در پيشگاه احديّت محاکمه مينمائيد و اهل حق از اهل باطل ممتاز ميگردند و براى تحقّق وقوع مرگ و بودن انسان در طريق آن تعبير باسم فاعل شده است و
جلد 4 صفحه 496
قرآنا عربيّا ظاهرا حال مؤکّده است از هذا القرآن مانند جاءنى زيد رجلا صالحا و محتمل است منصوب بمدح باشد يعنى مدح ميکنم قرآنيرا که عربى است و ظاهرا رجلا در ضرب اللّه مثلا رجلا بدل است از مثلا يعنى خدا مثلى زده مثل مردى چنين و اختصام گفته‌اند ردّ هر يک از دو نفر است ديگرى را بر سبيل انکار و حق و باطل بودن يکى يا هر دو در آن مدخليّت ندارد و قمّى ره فرموده مراد مخاصمه امير المؤمنين عليه السّلام با کسانى است که غصب حق او را نمودند و سالما بالف و سلما بکسر سين و سکون لام نيز قرائت شده است.