سوره زمر(الزمر)، آیه ۲۹ · جزء ۲۳ · صفحه ۴۶۱
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَّجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَرَجُلًا سَلَمًا لِّرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
خداوند مثالی زده است: مردی را که مملوک شریکانی است که درباره او پیوسته با هم به مشاجره مشغولند، و مردی که تنها تسلیم یک نفر است؛ آیا این دو یکسانند؟! حمد، مخصوص خداست، ولی بیشتر آنان نمیدانند.
معنی کلمات و عبارات
«رَجُلاً»: بدل از (مَثَلاً) است. «مُتَشَاکِسُونَ»: افراد درگیر جنگ و نزاع. کشمکش کنندگان. «سَلَماً»: خالص. دربست. مراد این است که چنین بردهای بر کنار از دعوا و گیر و دار اربابان متفرّق است و دربست متعلّق به کسی است. «مَثَلاً رَّجُلاً»: کنایه از مشرک است. یعنی شخص مشرک با پرستش معبودهای متعدّد، سرگردان و ویلان و بیپناه و بینوا است. «رَجُلاً سَلَماً»: کنایه از موحّد و یکتاپرست است. یعنی مؤمن یکتاپرست دارای پناهگاه معیّن و راه و مقصد روشن است. «أَکْثَرُهُمْ»: بیشتر آنان. مراد همه آنان، یعنی مشرکان است.
نزول
سال ۱۳ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۹ رویداد)
- هجرت پیامبر از مکه به مدینهمرتبط با نزول
۱ هجرت · مکه - مدینه - اجازه جهاد دفاعیمرتبط با نزول
13 بعثت · مدینه - جنگ بدرمرتبط با نزول
۲ هجرت · بدر - پیمان برادری میان مهاجران و انصار
13 بعثت · مدینه - اختفا در غار ثور هنگام هجرت
13 بعثت · غار ثور، نزدیک مکه - تدوین پیماننامه مدینه
13 بعثت · مدینه - نخستین نماز جمعه در رانونا
13 بعثت · بنی سالم / مدینه - بنای مسجد قبا
13 بعثت · قبا، نزدیک مدینه - پیمان دوم عقبه
13 بعثت · عقبه، منی
نکات آیه
۱ - مثل زدن خداوند به فردى که تحت بردگى چند مالک ناسازگار و سخت گیر باشد و فردى که تنها مملوک یک مالک باشد و تنها از او دستور گیرد. «ضرب اللّه مثلاً رجلاً فیه شرکاء متشکسون و رجلاً سلمًا لرجل»
«متشاکسون» به معناى «مختلفون عسرون» (اختلاف کنندگان سخت گیر) است (قاموس المحیط). و «سلم» (مصدر «سلم له») نیز به معناى خالص شدن است و از آن جایى که صفت قرار گرفته بر مبالغه دلالت مى کند.
۲ - مشرکان، چونان بردگانى اند که چند مالک ناسازگار و سخت گیر بر سر آنان به نزاع برخاسته و به آنها فرمان هاى متعدد مى دهند. «ضرب اللّه مثلاً رجلاً فیه شرکاء متشکسون»
مفسران بر این عقیده اند که آیه شریفه چون در ردیف آیات مربوط به شرک پیشگان و یکتاپرستان قرار دارد، درصدد تشریح وضعیت آنان مى باشد.
۳ - مؤمنان و موحدان، همچون بردگانى اند که تنها یک مالک داشته و فقط از او فرمان مى برند. «ضرب اللّه مثلاً... و رجلاً سلمًا لرجل»
۴ - تحیر و درماندگى مشرکان و آرامش و رضایت مندى موحدان در زندگى «ضرب اللّه مثلاً رجلاً فیه شرکاء متشکسون و رجلاً سلمًا لرجل»
بیشتر مفسران براین عقیده اند که تشبیه شدن مشرکِ داراى چند معبود، به برده اى که چند مالک ناسازگار و سخت گیر بر سر مالکیت و حاکمیت او نزاع دارند; گویاى این حقیت است که همان طورى که چنین برده اى چشم به راه فرمان هاى مختلف و متعدد مالکان خود است و متحیر است که چگونه رضایت آنان را جلب کند و در صورت متضاد بودن فرمان ها، کدام یک از آنها را به اجرا در آورد، مشرکان نیز در زندگى دچار چنین سردرگمى و تحیر و تزلزل معرفتى هستند.
۵ - شباهت خدایان ادعایى شرک پیشگان، به شریکان ناسازگار و سخت گیر «ضرب اللّه مثلاً رجلاً فیه شرکاء متشکسون»
۶ - شرکت، زمینه ساز ناسازگارى و اختلاف «ضرب اللّه مثلاً رجلاً فیه شرکاء متشکسون»
۷ - تسلیم بودن و اخلاص داشتن در برابر پروردگار، امرى مهم و بایسته است. «ضرب اللّه مثلاً ... و رجلاً سلمًا لرجل»
از تشبیه شدن وضعیت یکتاپرستان به برده اى که تنها مملوک یک شخص است، مى توان برداشت یاد شده را استفاده کرد.
۸ - وجود چند معبود در جهان - بر فرض امکان آن - موجب نزاع میان آنان بر سر حاکمیت مى شود. «ضرب اللّه مثلاً رجلاً فیه شرکاء متشکسون»
برداشت یاد شده مبتنى بر دیدگاه برخى از مفسران است که گفته اند: پیام آیه شریفه مانند پیام دو آیه زیر است، با این تفاوت که آیه مورد بحث مثالى است قابل فهم براى عموم مردم و در محدوده زندگى بشرى; ولى این دو آیه مسأله را در مقیاس کل جهان مورد بحث قرار مى دارد: ۱- «لوکان فیهما آلهة إلاّ اللّه لفسدتا...»، (سوره انبیا(۲۱) آیه ۲۲). ۲- «لذهب کلّ إله بما خلق و لعلا بعضهم على بعض...»، (سوره مؤمنون(۲۳) آیه ۹۱).
۹ - تعدد خدا، موجب متلاشى شدن و مختل گشتن نظام زندگى بشر خواهد شد. «ضرب اللّه مثلاً رجلاً فیه شرکاء متشکسون»
۱۰ - وجود اختلاف هاى اساسى، میان دو انسان مؤمن و کافر از نظر سرنوشت «ضرب اللّه مثلاً رجلاً ... و رجلاً سلمًا لرجل هل یستویان مثلاً»
۱۱ - برابر نبودن زندگى و سرنوشت مشرکان با مؤمنان، امرى روشن در عقل و فطرت آدمى «ضرب اللّه مثلاً رجلاً ... و رجلاً سلمًا لرجل هل یستویان مثلاً»
از آمدن «هل» استفهامیه - که براى طلب تصدیق وضع شده و بیشتر در مواردى به کار مى رود که مورد تصدیق مخاطب قرار دارد - برداشت یاد شده به دست مى آید.
۱۲ - مقایسه میان نیکان و بدان، از روش هاى هدایتى و تربیتى قرآن «ضرب اللّه مثلاً رجلاً ... هل یستویان مثلاً»
۱۳ - همه ستایش ها از آن خداوند است. «الحمد للّه»
«ال» در «الحمد للّه» به اصطلاح جنسیه و مفید استغراق است; یعنى، «کل حمد للّه».
۱۴ - خداوند، سرچشمه و منشأ همه کمال ها و زیبایى ها است. «الحمد للّه»
حمد، در برابر زیبایى ها و کمال ها است و به مقتضاى جمله «الحمد للّه»، هرستایشى از آن خداوند است. بنابراین هر کمال و زیبایى از او نشأت گرفته است.
۱۵ - تنها خداوند شایسته و بایسته ستایش است. «الحمد للّه»
۱۶ - ناآگاهى بیشتر مردم، از شایستگى انحصارى حمد و ستایش براى خداوند «الحمد للّه بل أکثرهم لایعلمون»
برداشت یاد شده مبتنى بر این اساس است که متعلق جهل، مسأله حمد و اختصاص آن به خدا باشد; یعنى، «بل أکثرهم لایعلمون أنّ الحمد للّه».
۱۷ - ناآگاهى بیشتر مردم از شایستگى انحصارى خداوند به عبادت و پرستش و ضرر و زیان شرک «ضرب اللّه مثلاً رجلاً ... بل أکثرهم لایعلمون»
برداشت یاد شده مبتنى بر این دیدگاه است که متعلق جهل، مسأله برابر نبودن دو مثل مربوط به مؤمن و مشرک و سرنوشت ایمان و شرک باشد; یعنى،«بل أکثرهم لایعلمون أنّهما لایستویان»
۱۸ - تنها در سایه علم و آگاهى، مى توان به عمق مثل هاى قرآن پى برد و از آن درس آموخت. «ضرب اللّه مثلاً رجلاً ... بل أکثرهم لایعلمون»
۱۹ - گرایش مشرکان صدراسلام به شرک، برخاسته از جهل و ناآگاهى اکثریت آنان بود. «بل أکثرهم لایعلمون»
۲۰ - شرک و کفر، مولود جهل و ناآگاهى است. «بل أکثرهم لایعلمون»
تفسیر (۸)
روایات و احادیث
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار جهل مشرکان صدراسلامآرامش موحدانتشبیه به شریک ناسازگارتمثیل به برده مشترکرضایت موحدانزمینه عبرت از مثالهای قرآنزمینه فهم مثالهای قرآنزندگی مشرکانعوامل اختلال در نظموضوح تفاوت مؤمنان با مشرکانمثل مؤمنانمثل مشرکانمثل موحدانتمثیل به بردهقیاس نیکان با بدانزندگی مؤمنانزیان شرکزمینه اختلافتحیر مشرکانآثار تعدد معبودآثار شرکتتشبیه معبودان باطلاکثریت مشرکان صدراسلامتفاوت مؤمنان با کافرانسرنوشت مؤمنانسرنوشت کافرانمنشأ کفراهمیت اخلاصجهل اکثریتمنشأ کمالمنشأ زیباییاهمیت تسلیم به خدامنشأ شرکعوامل اختلافمثالهای قرآنحمد خداآثار جهلتوحید عبادیآثار علمروش تربیتتشبیهات قرآنروش هدایتاختصاصات خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۵۵)
- توحید و نفی شرک، سبب دور بودن موحّدان از تحیّر و اضطراب
- اگاهی اندکی از مشرکان به مختل شدن نظام هستی در صورت تعدّد خدایان
- اقلّیّتی از مشرکان، اگاه به اختصاص ستایش به خدا+۲ آیه
- نااگاهی اکثریّت انسانها از حقیقت مثلهای گوناگون قران+۱ آیه
- نااگاهی بیشتر انسانها از شایستگی انحصاری خداوند برای ستایش و عبودیت
- نااگاهی اکثریّت انسانها از مختل شدن نظام هستی در صورت وجود خدایان متعدّد
- نادانی اکثریّت مشرکان مکّه، عامل گرایش انان به شرک و بتپرستی
- تشبیه مشرک، به برده مملوک و زیردست مالکان متعدد و بداخلاق
- تشبیه موحّد، به برده مملوک برای مالک واحد
- نظم و هماهنگی در جهان افرینش، دلیل بر وحدانیّت خداوند+۳ آیه
- تشبیه تحیّر مشرکان به سرگردانی عبد دارای چند مولا
- تمثیل تحیّر مشرکان به سرگردانی عبد دارای چند مولا
- استفاده از تمثیل، از روشهای تربیتی قران+۱۱ آیه
- استفاده از پرسش برای ایجاد ذهنیت مساعد جهت تفهیم حقیقت به مخاطب، از روشهای تربیت عقلانی قران+۴ آیه
- مقایسه کردن، از روشهای تربیتی قران+۳ آیه
- تحیّر و تزلزل مشرکان، مانند برده مورد اختلاف چند مالک ناسازگار و بدخُلق
- ارامش موحّدان، مانند برده دارای یک مالک
- ارامش موحّدان، مانند برده دارای یک مالک
- توحید و نفی شرک، سبب دور بودن موحدان از تحیّر و اضطراب
- توحید، موجب هدایت، رشد و رهایی از سرگردانی
- هماهنگی و انسجام اجزای نظام افرینش، دلیل بر توحید الوهیّت و بطلان شرک+۳ آیه
- تبیین توحید و شرک با تمثیل و تشبیه به برده مخصوص یک مالک و برده مشترک میان چند مالک
- جهل انسانها، مانع گرایش به توحید+۷ آیه
- توحید، از نعمتهای الهی و شایسته سپاسگزاری+۴ آیه
- جدال مؤمنان با کافران، درباره ربوبیّت پروردگار+۲ آیه
- نظم در جهان، دلیل یگانگی خدا+۳ آیه
- شرک، زاییده جهل+۵ آیه
- حکم عقل، به برتری داشتن یک صاحب اختیار، به جای چند ارباب+۱ آیه
- لزوم اختصاص همه حمدها به خداوند+۲ آیه
- اختصاص همه حمدها و ستایشها به خداوند+۲ آیه
- نااگاهی بیشتر مردم، از انحصار حمد و ستایش برای خداوند+۲ آیه
- یکسان بودن فرد مشرک دارای اربابان متعدّد با انسان موحّد، پرسش انکاری خدا از انسانها برای گرایش انان به توحید
- یکسان بودن فرد مشرک دارای اربابان متعدّد با انسان موحّد، پرسش انکاری خدا از انسانها برای گرایش انان به توحید
- شرک به خدا، مصداق ظلم و ستمگری+۲ آیه
- نزاع و مشاجره، پیامد شرک به خدای یگانه
- وجود خدایان متعدّد در عالم، مستلزم نزاع و درگیری بر سر تصاحب قدرت و حاکمیّت بر جهان+۱ آیه
- شرک و معبودان دروغین، به سان شریکان سخت گیر و ناسازگار
- شرکورزی، زاییده جهل و نااگاهی انسان+۶ آیه
- سرگردانی مشرکان، همانند سرگردانی بنده ای در دست چند صاحب ناسازگار
- مشرکان در تحیّر و تزلزل، همانند برده مملوک و زیردست مالکان بدخُلق ناسازگار
- تشبیه معبودان مشرکان به شریکهای ناسازگار
- شرکت در اموال، زمینه اختلاف و نزاع+۲ آیه
- وجود مالکیّت مشترک نسبت به بردگان، تا عصر بعثت
- جهل، باعث گرایش ادمی به عبادت غیر خدا+۲ آیه
- داشتن یک صاحب اختیار به جای چند ارباب، از امور پسندیده عرفی+۱ آیه
- مساوی نبودن فرد تحت بردگی چند مالک ناسازگار و سخت گیر (داشتن معبودهای متعدّد) و فرد مملوک مالک واحد (انسان موحّد) از نظر عقل
- نقش علم و اگاهی، در پی بردن به عمق مثلهای قران+۲ آیه
- بیداری فطرت خفته انسانها با طرح سؤال، راهی برای تبلیغ و دعوت به توحید+۶ آیه
- اسیر و وابسته به دیگری بودن، مذموم از نگاه عقل+۲ آیه
- استفاده قران از تمثیل، برای بیان توحید+۳ آیه
- نااگاهی اکثر انسانها، از حقیقت مثلهای گوناگون قران+۱ آیه
- جدال مؤمنان با کافران، درباره ربوبیّت پروردگار+۲ آیه
- مساوی نبودن یک مرد برده، تحت سیطره چند مالک ناسازگار، با مرد برده، تحت فرمان یک مالک
- تمثیل خداوند بر مردی تحت سیطره چند مالک ناسازگار و سخت گیر و مردی زیر نظر یک مالک
- اعتقاد به توحید، از نعمتهای الهی و شایسته سپاسگزاری+۳ آیه