آیه ۲۹ سوره زمر

سوره زمر(الزمر)، آیه ۲۹ · جزء ۲۳ · صفحه ۴۶۱

ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَّجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَرَجُلًا سَلَمًا لِّرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

خداوند مثالی زده است: مردی را که مملوک شریکانی است که درباره او پیوسته با هم به مشاجره مشغولند، و مردی که تنها تسلیم یک نفر است؛ آیا این دو یکسانند؟! حمد، مخصوص خداست، ولی بیشتر آنان نمی‌دانند.

معنی کلمات و عبارات
«رَجُلاً»: بدل از (مَثَلاً) است. «مُتَشَاکِسُونَ»: افراد درگیر جنگ و نزاع. کشمکش کنندگان. «سَلَماً»: خالص. دربست. مراد این است که چنین برده‌ای بر کنار از دعوا و گیر و دار اربابان متفرّق است و دربست متعلّق به کسی است. «مَثَلاً رَّجُلاً»: کنایه از مشرک است. یعنی شخص مشرک با پرستش معبودهای متعدّد، سرگردان و ویلان و بی‌پناه و بی‌نوا است. «رَجُلاً سَلَماً»: کنایه از موحّد و یکتاپرست است. یعنی مؤمن یکتاپرست دارای پناهگاه معیّن و راه و مقصد روشن است. «أَکْثَرُهُمْ»: بیشتر آنان. مراد همه آنان، یعنی مشرکان است.
نزول

سال ۱۳ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال

در آن زمان چه می‌گذشت (۹ رویداد)
نکات آیه
۱ - مثل زدن خداوند به فردى که تحت بردگى چند مالک ناسازگار و سخت گیر باشد و فردى که تنها مملوک یک مالک باشد و تنها از او دستور گیرد. «ضرب اللّه مثلاً رجلاً فیه شرکاء متشکسون و رجلاً سلمًا لرجل» «متشاکسون» به معناى «مختلفون عسرون» (اختلاف کنندگان سخت گیر) است (قاموس المحیط). و «سلم» (مصدر «سلم له») نیز به معناى خالص شدن است و از آن جایى که صفت قرار گرفته بر مبالغه دلالت مى کند. ۲ - مشرکان، چونان بردگانى اند که چند مالک ناسازگار و سخت گیر بر سر آنان به نزاع برخاسته و به آنها فرمان هاى متعدد مى دهند. «ضرب اللّه مثلاً رجلاً فیه شرکاء متشکسون» مفسران بر این عقیده اند که آیه شریفه چون در ردیف آیات مربوط به شرک پیشگان و یکتاپرستان قرار دارد، درصدد تشریح وضعیت آنان مى باشد. ۳ - مؤمنان و موحدان، همچون بردگانى اند که تنها یک مالک داشته و فقط از او فرمان مى برند. «ضرب اللّه مثلاً... و رجلاً سلمًا لرجل» ۴ - تحیر و درماندگى مشرکان و آرامش و رضایت مندى موحدان در زندگى «ضرب اللّه مثلاً رجلاً فیه شرکاء متشکسون و رجلاً سلمًا لرجل» بیشتر مفسران براین عقیده اند که تشبیه شدن مشرکِ داراى چند معبود، به برده اى که چند مالک ناسازگار و سخت گیر بر سر مالکیت و حاکمیت او نزاع دارند; گویاى این حقیت است که همان طورى که چنین برده اى چشم به راه فرمان هاى مختلف و متعدد مالکان خود است و متحیر است که چگونه رضایت آنان را جلب کند و در صورت متضاد بودن فرمان ها، کدام یک از آنها را به اجرا در آورد، مشرکان نیز در زندگى دچار چنین سردرگمى و تحیر و تزلزل معرفتى هستند. ۵ - شباهت خدایان ادعایى شرک پیشگان، به شریکان ناسازگار و سخت گیر «ضرب اللّه مثلاً رجلاً فیه شرکاء متشکسون» ۶ - شرکت، زمینه ساز ناسازگارى و اختلاف «ضرب اللّه مثلاً رجلاً فیه شرکاء متشکسون» ۷ - تسلیم بودن و اخلاص داشتن در برابر پروردگار، امرى مهم و بایسته است. «ضرب اللّه مثلاً ... و رجلاً سلمًا لرجل» از تشبیه شدن وضعیت یکتاپرستان به برده اى که تنها مملوک یک شخص است، مى توان برداشت یاد شده را استفاده کرد. ۸ - وجود چند معبود در جهان - بر فرض امکان آن - موجب نزاع میان آنان بر سر حاکمیت مى شود. «ضرب اللّه مثلاً رجلاً فیه شرکاء متشکسون» برداشت یاد شده مبتنى بر دیدگاه برخى از مفسران است که گفته اند: پیام آیه شریفه مانند پیام دو آیه زیر است، با این تفاوت که آیه مورد بحث مثالى است قابل فهم براى عموم مردم و در محدوده زندگى بشرى; ولى این دو آیه مسأله را در مقیاس کل جهان مورد بحث قرار مى دارد: ۱- «لوکان فیهما آلهة إلاّ اللّه لفسدتا...»، (سوره انبیا(۲۱) آیه ۲۲). ۲- «لذهب کلّ إله بما خلق و لعلا بعضهم على بعض...»، (سوره مؤمنون(۲۳) آیه ۹۱). ۹ - تعدد خدا، موجب متلاشى شدن و مختل گشتن نظام زندگى بشر خواهد شد. «ضرب اللّه مثلاً رجلاً فیه شرکاء متشکسون» ۱۰ - وجود اختلاف هاى اساسى، میان دو انسان مؤمن و کافر از نظر سرنوشت «ضرب اللّه مثلاً رجلاً ... و رجلاً سلمًا لرجل هل یستویان مثلاً» ۱۱ - برابر نبودن زندگى و سرنوشت مشرکان با مؤمنان، امرى روشن در عقل و فطرت آدمى «ضرب اللّه مثلاً رجلاً ... و رجلاً سلمًا لرجل هل یستویان مثلاً» از آمدن «هل» استفهامیه - که براى طلب تصدیق وضع شده و بیشتر در مواردى به کار مى رود که مورد تصدیق مخاطب قرار دارد - برداشت یاد شده به دست مى آید. ۱۲ - مقایسه میان نیکان و بدان، از روش هاى هدایتى و تربیتى قرآن «ضرب اللّه مثلاً رجلاً ... هل یستویان مثلاً» ۱۳ - همه ستایش ها از آن خداوند است. «الحمد للّه» «ال» در «الحمد للّه» به اصطلاح جنسیه و مفید استغراق است; یعنى، «کل حمد للّه». ۱۴ - خداوند، سرچشمه و منشأ همه کمال ها و زیبایى ها است. «الحمد للّه» حمد، در برابر زیبایى ها و کمال ها است و به مقتضاى جمله «الحمد للّه»، هرستایشى از آن خداوند است. بنابراین هر کمال و زیبایى از او نشأت گرفته است. ۱۵ - تنها خداوند شایسته و بایسته ستایش است. «الحمد للّه» ۱۶ - ناآگاهى بیشتر مردم، از شایستگى انحصارى حمد و ستایش براى خداوند «الحمد للّه بل أکثرهم لایعلمون» برداشت یاد شده مبتنى بر این اساس است که متعلق جهل، مسأله حمد و اختصاص آن به خدا باشد; یعنى، «بل أکثرهم لایعلمون أنّ الحمد للّه». ۱۷ - ناآگاهى بیشتر مردم از شایستگى انحصارى خداوند به عبادت و پرستش و ضرر و زیان شرک «ضرب اللّه مثلاً رجلاً ... بل أکثرهم لایعلمون» برداشت یاد شده مبتنى بر این دیدگاه است که متعلق جهل، مسأله برابر نبودن دو مثل مربوط به مؤمن و مشرک و سرنوشت ایمان و شرک باشد; یعنى،«بل أکثرهم لایعلمون أنّهما لایستویان» ۱۸ - تنها در سایه علم و آگاهى، مى توان به عمق مثل هاى قرآن پى برد و از آن درس آموخت. «ضرب اللّه مثلاً رجلاً ... بل أکثرهم لایعلمون» ۱۹ - گرایش مشرکان صدراسلام به شرک، برخاسته از جهل و ناآگاهى اکثریت آنان بود. «بل أکثرهم لایعلمون» ۲۰ - شرک و کفر، مولود جهل و ناآگاهى است. «بل أکثرهم لایعلمون»
تفسیر (۸)
روایات و احادیث
موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۵۵)
  • توحید و نفی شرک، سبب دور بودن موحّدان از تحیّر و اضطراب
  • اگاهی اندکی از مشرکان به مختل شدن نظام هستی در صورت تعدّد خدایان
  • اقلّیّتی از مشرکان، اگاه به اختصاص ستایش به خدا+۲ آیه
  • نااگاهی اکثریّت انسانها از حقیقت مثلهای گوناگون قران+۱ آیه
  • نااگاهی بیشتر انسانها از شایستگی انحصاری خداوند برای ستایش و عبودیت
  • نااگاهی اکثریّت انسانها از مختل شدن نظام هستی در صورت وجود خدایان متعدّد
  • نادانی اکثریّت مشرکان مکّه، عامل گرایش انان به شرک و بتپرستی
  • تشبیه مشرک، به برده مملوک و زیردست مالکان متعدد و بداخلاق
  • تشبیه موحّد، به برده مملوک برای مالک واحد
  • نظم و هماهنگی در جهان افرینش، دلیل بر وحدانیّت خداوند+۳ آیه
  • تشبیه تحیّر مشرکان به سرگردانی عبد دارای چند مولا
  • تمثیل تحیّر مشرکان به سرگردانی عبد دارای چند مولا
  • استفاده از تمثیل، از روشهای تربیتی قران+۱۱ آیه
  • استفاده از پرسش برای ایجاد ذهنیت مساعد جهت تفهیم حقیقت به مخاطب، از روشهای تربیت عقلانی قران+۴ آیه
  • مقایسه کردن، از روشهای تربیتی قران+۳ آیه
  • تحیّر و تزلزل مشرکان، مانند برده مورد اختلاف چند مالک ناسازگار و بدخُلق
  • ارامش موحّدان، مانند برده دارای یک مالک
  • ارامش موحّدان، مانند برده دارای یک مالک
  • توحید و نفی شرک، سبب دور بودن موحدان از تحیّر و اضطراب
  • توحید، موجب هدایت، رشد و رهایی از سرگردانی
  • هماهنگی و انسجام اجزای نظام افرینش، دلیل بر توحید الوهیّت و بطلان شرک+۳ آیه
  • تبیین توحید و شرک با تمثیل و تشبیه به برده مخصوص یک مالک و برده مشترک میان چند مالک
  • جهل انسانها، مانع گرایش به توحید+۷ آیه
  • توحید، از نعمتهای الهی و شایسته سپاسگزاری+۴ آیه
  • جدال مؤمنان با کافران، درباره ربوبیّت پروردگار+۲ آیه
  • نظم در جهان، دلیل یگانگی خدا+۳ آیه
  • شرک، زاییده جهل+۵ آیه
  • حکم عقل، به برتری داشتن یک صاحب اختیار، به جای چند ارباب+۱ آیه
  • لزوم اختصاص همه حمدها به خداوند+۲ آیه
  • اختصاص همه حمدها و ستایشها به خداوند+۲ آیه
  • نااگاهی بیشتر مردم، از انحصار حمد و ستایش برای خداوند+۲ آیه
  • یکسان بودن فرد مشرک دارای اربابان متعدّد با انسان موحّد، پرسش انکاری خدا از انسانها برای گرایش انان به توحید
  • یکسان بودن فرد مشرک دارای اربابان متعدّد با انسان موحّد، پرسش انکاری خدا از انسانها برای گرایش انان به توحید
  • شرک به خدا، مصداق ظلم و ستمگری+۲ آیه
  • نزاع و مشاجره، پیامد شرک به خدای یگانه
  • وجود خدایان متعدّد در عالم، مستلزم نزاع و درگیری بر سر تصاحب قدرت و حاکمیّت بر جهان+۱ آیه
  • شرک و معبودان دروغین، به سان شریکان سخت گیر و ناسازگار
  • شرکورزی، زاییده جهل و نااگاهی انسان+۶ آیه
  • سرگردانی مشرکان، همانند سرگردانی بنده ای در دست چند صاحب ناسازگار
  • مشرکان در تحیّر و تزلزل، همانند برده مملوک و زیردست مالکان بدخُلق ناسازگار
  • تشبیه معبودان مشرکان به شریکهای ناسازگار
  • شرکت در اموال، زمینه اختلاف و نزاع+۲ آیه
  • وجود مالکیّت مشترک نسبت به بردگان، تا عصر بعثت
  • جهل، باعث گرایش ادمی به عبادت غیر خدا+۲ آیه
  • داشتن یک صاحب اختیار به جای چند ارباب، از امور پسندیده عرفی+۱ آیه
  • مساوی نبودن فرد تحت بردگی چند مالک ناسازگار و سخت گیر (داشتن معبودهای متعدّد) و فرد مملوک مالک واحد (انسان موحّد) از نظر عقل
  • نقش علم و اگاهی، در پی بردن به عمق مثلهای قران+۲ آیه
  • بیداری فطرت خفته انسانها با طرح سؤال، راهی برای تبلیغ و دعوت به توحید+۶ آیه
  • اسیر و وابسته به دیگری بودن، مذموم از نگاه عقل+۲ آیه
  • استفاده قران از تمثیل، برای بیان توحید+۳ آیه
  • نااگاهی اکثر انسانها، از حقیقت مثلهای گوناگون قران+۱ آیه
  • جدال مؤمنان با کافران، درباره ربوبیّت پروردگار+۲ آیه
  • مساوی نبودن یک مرد برده، تحت سیطره چند مالک ناسازگار، با مرد برده، تحت فرمان یک مالک
  • تمثیل خداوند بر مردی تحت سیطره چند مالک ناسازگار و سخت گیر و مردی زیر نظر یک مالک
  • اعتقاد به توحید، از نعمتهای الهی و شایسته سپاسگزاری+۳ آیه
واژه‌ها