تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسَلَکَهُ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطاماً إِنَّ فِي ذلِکَ لَذِکْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ «21» أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللَّهِ أُولئِکَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ «22» اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ کِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلى ذِکْرِ اللَّهِ ذلِکَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ «23» أَ فَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ قِيلَ لِلظَّالِمِينَ ذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ «24» کَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ «25»
ترجمه
آيا نديدى که خداوند فرستاد از آسمان آب را پس روان گردانيد آنرا از چشمه‌هائى در زمين پس بيرون مى‌آورد بآن زراعتى را که مختلف است رنگهايش پس خشک ميشود پس مى‌بينى آنرا زرد شده پس ميگرداند آنرا شکسته و خورد شده همانا در اين هر آينه پندى است براى خردمندان
آيا پس کسيکه گشادگى داد خدا سينه‌اش را براى اسلام پس او است با نورى از پروردگارش پس واى بر آنها که سخت است دلهاشان از ياد خدا آنگروه در گمراهى آشکارند
خداوند فرستاد بهترين گفتار جديد را کتابى که آياتش شبيه است بيکديگر داراى مکرّراتى که ميلرزد از آن پوستهاى آنانکه ميترسند از پروردگارشان پس نرم ميشود و آرام ميگردد پوستهاشان و دلهاشان بياد خدا اين راهنمائى خدا است هدايت ميکند بآن هر که را ميخواهد و کسيرا که گمراه کند خدا پس نيست براى او راهنمائى
آيا کسيکه پرهيز ميکند بصورت خود از بدى عذاب روز قيامت چه حالى دارد و گفته شود به ستمکاران بچشيد آنچه را که بوديد کسب
جلد 4 صفحه 492
ميکرديد
تکذيب کردند کسانى که بودند پيش از آنها پس آمد آنها را عذاب الهى از جائيکه نميدانستند.
تفسير
خداوند منّان بعد از دعوت بتوحيد استدلال فرموده است بر آن بآنکه اى انسان عاقل آيا نمى‌بينى خداوند از آسمان باران رحمت خود را نازل فرموده و آنرا از چشمه‌ها در زمين جارى ساخته پس بيرون ميآورد بوسيله آن آب جارى زراعتهائى را که مختلف است انواع و اصناف و الوان آنها مانند گندم و جو و برنج و ارزن و ساير حبوبات گوناگون رنگارنگ از سطح زمين و چند روزى سبز و خرّم است پس خشک ميشود و مى‌بينى آنرا که زرد شده پس ميگرداند آنرا بوسيله باد و دست کارگران ريز ريز و خورد شده و آن جزء بدن انسان و حيوانات ميگردد و بالاخره خاک ميشود و باز از زمين سر بيرون ميکند و بصورت اوّل برميگردد اگر داراى عقل و خرد باشى متذکّر خواهى شد که خودت هم بهمين منوال بوده و خواهى بود هميشه سرسبز و خرّم نخواهى ماند و بدولت دو روزه مغرور نخواهى گشت ولى تمام مردم در اين تذکّرات و تنبّهات يکسان نيستند آيا کسيکه خداوند باو شرح صدر و وسعت قلب براى درک حقائق اسلام و ثبات قدم در آن عنايت فرموده که روشن ضمير و با نوار الهيّه مستنير ميباشد مانند کسى است که از اين نعمت محروم است پس واى بحال کسانيکه بواسطه اعراض از ذکر خدا و توغّل در معاصى قساوت قلب پيدا کرده‌اند و سخت شده دلهاشان که ديگر موعظه و نصح و تحذير در دل آنها اثر نميکند بلکه از شنيدن آنها و آيات قرآنيّه مشمئز ميشوند و شايد باين ملاحظه قساوت متعدّى بمن شده چون اشمئزاز متعدّى بمن ميشود و شايد بملاحظه سببيّت ذکر خدا براى قساوت باشد در بعضى نفوس چنانچه فيض ره بيان فرموده ولى بنظر حقير بعيد است و معلوم است که اين قبيل مردم در گمراهى واضحى بسر ميبرند و در بعضى از روايات براى شرح صدر و نور قلب علائمى ذکر شده که از آن جمله اعراض از دنيا و اقبال بآخرت و تهيّه لوازم مرگ است و قمّى ره نقل فرموده که در باره امير المؤمنين عليه السّلام نازل شده و عامّه آنرا نازل در شأن آنحضرت و حمزه دانند و ما بعد آنرا نازل در باره ابو لهب و اولادش و بهترين احاديث و اخبار قصص و حکايات انبياء عظام است که
جلد 4 صفحه 493
خداوند آنها را در کتاب کريم خود بکرّات و مرّات متقارب بيکديگر و شبيه بهم ذکر فرموده بدون اختلاف و تهافتى در آن که بلرزه درآيد از شنيدن آن پوستهاى بدن کسانيکه ميترسند از خدا پس بسبب خضوع و خشوع نرم و متأثر و مطمئن شود پوستهاشان و دلهاشان بياد خدا و نصرت بر اعدا اين حال بين خوف و رجاء يا اين احسن الحديث توفيق و هدايت الهيّه است که شامل حال هر کس خواسته باشد ميشود و کسيرا که خدا بخود واگذار فرمود براى عدم قابليت و اعراض از ذکر در دنيا و آخرت هادى و راهنمائى نخواهد داشت اينمعنى بنظر حقير رسيد ولى مفسرين احسن الحديث را عبارت از تمام قرآن دانسته‌اند بمناسبت نزول آن بعد از کتب سماويه قديمه و تشابه آيات و سور آنرا باعتبار فصاحت و بلاغت و صحّت معانى و استحکام مبانى و کثرت نفع و عدم اختلاف و تناقض دانسته‌اند و حکمت تکرار در آيات قرآن را فرموده‌اند آنستکه نفوس از استماع مواعظ و نصايح تنفّر دارد و تا تکرار نشود راسخ در آن نگردد و شمه‌اى از اينمقال در اوّل اين کتاب گذشت و اينکه مثانى که جمع مثنى است صفت کتاب که مفرد است قرار داده شده براى آنستکه قرآن مشتمل بر آيات و اجزاء و تفاصيل است و بعضى مثانى بودن کتاب را باعتبار تکرار آن بتلاوت و نياوردن ملالت و نيفتادن از حلاوت دانسته‌اند و محتمل است مثانى تميز باشد براى متشابها يعنى متشابه است مکرّرات آن و بنابر اين مؤيّد نظريّه حقير خواهد بود چون مکرّرات نوعا در قصص قرآنيه است و بر سبيل تعجّب فرموده است آيا کسيکه دست بسته وارد جهنّم ميشود و اشرف اعضاء بدن خود را که صورت است براى خود سپر آتش و عذاب شديد آن ميکند با آنکه بايد دست را سپر قرار داد مانند کسى است که مأمون از عذاب است و در سايه عرش الهى قرار دارد و با اينحال باز ملائکه غضب باو و همکارانش در ظلم بنفس و غير ميگويند بچشيد نتيجه اعمال زشت خودتان را در دنيا از مخالفت انبيا و اولياء امم سابقه هم در نتيجه تکذيب انبياء سلف و اوصياء ايشان بعذاب‌هاى گوناگون معذب شدند از راهى که تصوّر آنرا نميکردند و در وقتى که انتظار آنرا نداشتند چنانچه در آيات آتيه ذکر شده است.
جلد 4 صفحه 494