تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَ الْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ السَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمَّا يُشْرِکُونَ (67) وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ (68) وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَ وُضِعَ الْکِتابُ وَ جِي‌ءَ بِالنَّبِيِّينَ وَ الشُّهَداءِ وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ (69) وَ وُفِّيَتْ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ (70)
ترجمه
و بزرگ نشمردند خدا را بقدريکه بايد بزرگ شمرد او را و زمين تمامى در کف او است روز قيامت و آسمانها پيچيده شده است بدستش منزّه است او و برتر است از آنچه شريک قرار ميدهند
و دميده شود در صور پس بميرد بآن هر که در آسمانها و هر که در زمين است مگر کسيکه بخواهد خدا پس دميده شود در آن بار ديگر پس آنگاه آنها ايستادگانند در حاليکه مينگرند
و روشن گردد زمين بنور پروردگارش و نهاده شود کتاب و آورده شوند پيمبران و گواهان و حکم شود ميانشان بحق و آنها ستم کرده نميشوند
و تمام داده شود هر کس آنچه را بجا آورده و او داناتر است بآنچه ميکنند.
تفسير
کفار و مشرکين که وصف نمودند خدا را نشناختند او را آنطور که حق شناسائى او است و تعظيم ننمودند او را بميزانيکه سزاوار تعظيم او است لذا براى او بشر يک و زن و فرزند قائل شدند و تصوّر نمودند که او نميتواند يکروز تمام مردگانرا زنده نمايد با آنکه قدرت و عظمت او بقدرى است که زمين مانند مشت ريگى که در دست کسى جاى گرفته باشد در روز قيامت مسخّر قدرت و قوّت او است که هر طور بخواهد آنرا بگرداند ميتواند و آسمانها مانند طومارى که بهم پيچيده شده باشد در تحت نفوذ اراده و تصرّف مالکانه او است و خدا منزّه و مبرّى است از شريک و شبيه و آنچه ذکر شد و از آنکه جسم باشد و دست و کف داشته باشد اين تعبيرات براى تصوير قدرت و قوّت و تصرّف و مالکيّت حقّه الهيه است در اذهان عامّه بطريقه متعارفه بين خودشان در افهام معانى و حقائق مانند آنکه ميگويند آنملک در دست او است يا آن شخص در چنگ او است و اراده ميکنند
جلد 4 صفحه 510
در تحت تصرف و نفوذ و اقتدار او است و تخصيص يمين براى ظهور قوّت و فعّاليت و شرافت آنست و لذا فرموده‌اند هر دو دست خداوند يمين است يعنى قوت و قدرت او فوق تمام قوتها و قدرتها است و دست او بالاى دست همه است و آنروز دستى جز دست او نيست و سلطنتى جز سلطنت او وجود ندارد و وقتى خداوند اراده فرمايد که دنيا را ويران کند باسرافيل امر مينمايد که بدمد در صور و او ميدمد در صورى که دو طرف دارد يکى متوجّه بجانب زمين و ديگر بجانب آسمان از صوت طرفى که بجانب زمين است تمام اهل آن ميميرند و جنبنده‌اى در زمين باقى نميماند و از صوت طرفى که متوجه بآسمانها است تمام اهل آنها ميميرند و ذى روحى باقى نميماند جز اسرافيل آنهم بعدا بامر خدا ميميرد و اوضاع اينعالم منقلب و ويران ميگردد و عالم ديگرى برپا ميشود و خداوند اسرافيل را زنده ميکند و او دوباره در صور ميدمد يا خداوند خودش ميدمد و مردم زنده ميشوند بعد از آنکه چهل روز بارانيکه داراى طبع منى است بر زمين باريده و ذرّات اجسام متفرّقه جمع آورى شده و بدنها بصورت اول خود برگشته باشند پس ناگهان همه از قبورشان بيرون مى‌آيند و ايستاده باطراف و جوانب خود متحيّرانه نظر ميکنند و منتظرند که با آنها چه معامله شود و قبلا راجع بصور و چگونگى احياء اموات آنچه بنظر رسيده ذکر شده است و بعضى آنرا عبارت از اعلام الهى به ختم اين عالم و شروع در عالم آخرت دانسته‌اند و تعبير بصور را از باب تشبيه ببوق رحيل و نزول قافله که متعارف بوده دانسته‌اند و بعضى آنرا صور بفتح و او جمع صورت خوانده و دانسته‌اند و بنابر اين مراد قالبها و بدنهاى خلائق است و اين مخالف با ظواهر ادلّه است و در بعضى از روايات کسانيکه خداوند استثنا فرموده است آنها را بچهار ملک مقرّب جبرائيل و ميکائيل و اسرافيل و عزرائيل تفسير شده و در بعضى بشهداء که شمشيرهاشان را حمايل نموده دور عرش خدا ميگردند و در هر حال زمين محشر روشن گردد بنور عدالت خالقش و در بعضى از روايات بنور امام زمان تفسير شده و فرموده‌اند مردم از نور آفتاب و ماه بى‌نياز ميشوند و بنور امامشان اکتفا ميکنند و بنابر اين مراد از ربّ مربّى و مدبّر امر زمين است و نامه‌هاى اعمال مردم که بدست ملائکه موکّل ثبت آنها نوشته شده است بدست
جلد 4 صفحه 511
راست و چپ افراد وضع و نهاده ميشود و کتاب چون اسم جنس است بر جمع اطلاق شده و تمام پيغمبران خدا حاضر ميشوند و تمام گواهان ايشان که هر يک بنوبه خود در اداء رسالت و ابلاغ احکام خدا کوتاهى ننموده‌اند با ايشان مى‌آيند و گواهى خود را ميدهند و آنها ائمه اطهار و اوصياء اخيار انبياء عظامند و خداوند بين مردم حکم بحق و عدل ميفرمايد و داد مظلوم را از ظالم ميستاند و کمتر از ميزان عمل اجر داده نميشود و بدون استحقاق و زياده از آن معاقب نميگردد و هر کس بميزان عمل خيرش يا زيادتر اجر ميبرد و خدا از هر کس بافعال بندگانش از خوب و بد آگاه‌تر است و چيزى از آنها از او فوت نميشود.