تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
جُنْدٌ ما هُنالِکَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزابِ «11» کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عادٌ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتادِ «12» وَ ثَمُودُ وَ قَوْمُ لُوطٍ وَ أَصْحابُ الْأَيْکَةِ أُولئِکَ الْأَحْزابُ «13» إِنْ کُلٌّ إِلاَّ کَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقابِ «14» وَ ما يَنْظُرُ هؤُلاءِ إِلاَّ صَيْحَةً واحِدَةً ما لَها مِنْ فَواقٍ «15»
ترجمه
لشگرى ناقابل در آنجا شکست خورده است از دسته‌ها
تکذيب کردند پيش از آنها قوم نوح و عاد و فرعون صاحب ميخها
و ثمود و قوم لوط و اهل أيکه آنانند دسته‌ها نبودند
همه مگر آنکه تکذيب کردند پيمبران را پس لازم شد عقوبت من
و انتظار نميبرند اينها مگر يک فرياد را نيست براى آن مهلتى.
تفسير
خداوند متعال در تعقيب ردّ کفّار قريش و کسر صولت آنها بر سبيل تحقير فرموده که لشگر مختصرى باشند در آنجا که بر خلاف تو قيام نمايند که شکست خورده باشند از قبيل دستجاتى که بر خلاف انبياء گذشته قيام نمودند چنانچه مفسّرين فرموده‌اند و قمّى ره فرموده يعنى آنانند دستجاتى که برخلاف تو در وقت حفر خندق قيام نمايند و بنظر حقير چون آنجنگ را دستجات عرب بپا نمودند و لذا بجنگ احزاب ناميده شد و سوره‌اى بنام آن نازل شده خداوند خواسته اعجاز قرآن را ثابت فرمايد که در مکّه از ابتداى امر دعوت خبر داده است از آن فتح که بدون جنگ فقط بقتل عمرو بن عبد ود بدست امير المؤمنين و مرعوب شدن کفّار مکّه و کمک غيبى الهى آنها شکست خورده و متفرّق خواهند شد پس چگونه چنين مردم ناتوانى ميتوانند تصرّف در مقدّرات الهيه و اوضاع سماويّه نمايند و پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله نبايد بسخنان آنها اعتنا نمايد و از تکذيب آنها دلتنگ شود چون اقوام انبياء سلف هم ايشانرا تکذيب نمودند مانند قوم نوح و عاد و فرعون که آنحضرت و هود و موسى على نبيّنا و آله و عليهم السلام را تکذيب نمودند و فرعون را ذو الاوتاد گفتند براى آنکه کسيرا که عذاب ميکرد بچهار ميخ چهار دست و پاى او را بزمين يا تخته‌اى محکم ميکوبيد و ميگذارد به اين باشد تا بميرد چنانچه در علل از امام صادق عليه السّلام نقل نموده و همچنين قوم ثمود و قوم لوط و اهالى أيکه يعنى جنگل که حضرت صالح و لوط و شعيب انبياء خود را تکذيب نمودند اينها دستجات مختلفى هستند که هر يک بنوبه خود پيغمبران را تکذيب نموده و مستحق عقوبت شدند و بسزاى خود رسيدند و جند مهزوم از پيغمبر آخر الزمان هم يکى از آنها است اگرچه خودش هم مؤتلف از احزاب باشد و انتظار نميبرند اين
جلد 4 صفحه 461
جماعت قريش يا اين جماعت مخالفين انبياء و دين حق در هر زمان باشند مگر يک صيحه و بانگ نفخه اولى از اسرافيل را که همه بدون مهلت بميرند يا رجوعى بدنيا براى آنها نباشد چنانچه گفته‌اند و آنکه فواق فاصله ميان دو دوشيدن شير است يعنى باين اندازه هم تأخيرى در مرگ يا رجوعى براى آنها نباشد و خداوند عذاب سماوى را از اين امّت برداشته و عذاب آنها را محوّل بآخرت فرموده و بنظر حقير آيه ناظر بخصوصيّت حال اين امّت براى شرافت پيغمبر آخر الزمان نيست ميخواهد بفرمايد و اين جماعت مخالفين انبيا که مستحق عقاب شدند بايد منتظر صيحه آسمانى و عذاب ناگهانى خدا باشند که افاقه و فتور و مهلتى براى آن نيست تا باين بيان انذار و تخويف براى مخالفين پيغمبر خاتم حاصل شود اگر چه خداوند باحترام پيغمبر عذاب بر آنها نازل نفرمايد و ظاهرا فواق مأخوذ از افاقه و مستعمل در هر مهلتى براى استراحت است و بضمّ فاء نيز قرائت شده و لغتى است در آن و بعضى کلمه ما در جند ما را زائده دانسته‌اند و جند مبتدا و مهزوم خبر آن است و مجوّز ابتداء بنکره توصيف آن بما يا بهنا لک يا بيان آن بمن الاحزاب است.