تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً أَصْحابَ الْقَرْيَةِ إِذْ جاءَهَا الْمُرْسَلُونَ «13» إِذْ أَرْسَلْنا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ فَکَذَّبُوهُما فَعَزَّزْنا بِثالِثٍ فَقالُوا إِنَّا إِلَيْکُمْ مُرْسَلُونَ «14» قالُوا ما أَنْتُمْ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا وَ ما أَنْزَلَ الرَّحْمنُ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ تَکْذِبُونَ «15» قالُوا رَبُّنا يَعْلَمُ إِنَّا إِلَيْکُمْ لَمُرْسَلُونَ «16» وَ ما عَلَيْنا إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ «17»
قالُوا إِنَّا تَطَيَّرْنا بِکُمْ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّکُمْ وَ لَيَمَسَّنَّکُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ «18» قالُوا طائِرُکُمْ مَعَکُمْ أَ إِنْ ذُکِّرْتُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ «19»
ترجمه
و بزن براى آنها مثلى مثل اهل آن بلد هنگاميکه آمدند آنها را فرستادگان
هنگاميکه فرستاديم بسوى آنها دو تن پس تکذيب کردند آن دو را پس تقويت نموديم به سومى پس گفتند همانا ما بسوى شما فرستادگانيم
گفتند نيستيد شما مگر انسانى مانند ما و فرو نفرستاده خداى بخشنده چيزى نيستيد شما مگر آنکه دروغ ميگوئيد
گفتند پروردگار ما ميداند که همانا ما بسوى شما هر آينه فرستاده شدگانيم
و نيست بر ما مگر رسانيدن آشکار
گفتند همانا ما فال بد زديم بشما هر آينه اگر باز نه ايستاديد سنگسار ميکنيم البته شما را و هر آينه ميرسد البته شما را از ما عذابى دردناک
گفتند منشأ فال بد شما با شما است آيا اگر پند داده شويد فال ميزنيد بلکه شما گروهى باشيد تجاوز کنندگان.
تفسير
خداوند سبحان براى تذکر و تنبّه کفار مکّه به پيغمبر خود دستور فرمود که براى آنها قصّه شگفت‌آورى را که از آن تعبير بمثل ميشود نقل فرمايد و آن حکايت اهل شهر انطاکيه است و خلاصه مستفاد از روايات متعدّده در اينمقام آنستکه دو نفر از حواريّون حضرت عيسى مأمور شدند از جانب خداوند که بشهر انطاکيّه روند و آنها را دعوت بدين حقّ نمايند و آن دو بوظيفه خود عمل نمودند و مغضوب پادشاه شدند و او آن دو را حبس نمود و چون اينخبر بسمع حضرت عيسى رسيد وصى خود شمعون الصّفا را در پى آن دو روانه فرمود و او با خواصّ پادشاه آشنا شد و آنها او را نزد شاه بردند و او مايل بصحبت با شمعون گرديد و مقرّب پيش شاه شد تا روزى باو گفت شنيده‌ام چندى قبل دو نفر را حبس فرموديد چون دعوت بدين تازه‌اى مينمودند با آنکه با آن دو صحبت نفرموديد خوب است مقرّر فرمائيد آن دو را بياورند با آنها مذاکراتى شود که کشف گردد حالشان
جلد 4 صفحه 401
شاه گفت آنروز غضب بر من مستولى شد و بدون استنطاق آنها را حبس نمودم و امر باحضارشان نمود و چون حاضر شدند و مقصد خودشان را که دعوت به توحيد بود اظهار داشتند شمعون از آن دو طلب معجزه نمود ايشان گفتند هرچه بخواهيد ما انجام ميدهيم پادشاه امر کرد کور مادرزادى آوردند که جاى چشمش مانند پيشانى صاف بود و آن دو دعا نمودند جاى دو چشمش شکافته شد و دو گلوله از گل گذاردند در جاى دو چشمش و دعا نمودند دو چشم بينا شد و پادشاه تعجّب نمود و شمعون باو گفت معبود شما چنين کارى ميتواند بکند پادشاه آهسته گفت من از تو چيزيرا پنهان نميکنم معبود ما هيچ کار نميتواند بکند و بآن دو گفت اگر مرده‌اى را که هفت روز است مرده زنده کنيد من بشما و خدايتان ايمان ميآورم و مرده‌اى را که هفت روز بود مرده بود و دفنش نکرده بودند براى آنکه پدرش حاضر نبود و جسدش متغيّر شده و بو گرفته بود حاضر کردند و آن دو دعا نمودند و شمعون هم با آنها موافقت در دعاء کرد ولى در خفاء و آنمرده زنده شد و گفت هفت روز من در هفت وادى آتش بودم شما بخداى ناديده ايمان بياوريد و دست از پرستش بت برداريد و چون شمعون ديد که اين مشاهده در پادشاه مؤثر شد او را دعوت بتوحيد نمود و پادشاه ايمان آورد و اهل مملکت بعضى ايمان آوردند و بعضى بر کفر باقى ماندند و در بعضى از روايات آنمرده پسر پادشاه معرّفى شده که از قبر بيرون آمد و خاک را از سر خود پاک ميکرد و شاه از او پرسيد پسر جان حالت چگونه است گفت مرده بودم دو نفر را ديدم دعا ميکنند خدا مرا زنده کند شاه گفت اگر آن دو نفر را به بينى ميشناسى گفت بلى پس شاه امر نمود که مردم از مقابل او عبور نمايند و آن دو نفر هم در رديف آنها باشند و چون عدّه‌ئى عبور نمودند او اوّل يکى از آن دو و بعدا ديگرى را شناخت و با انگشت بجانب هر يک از آن دو اشاره نمود پس شمعون گفت من بخداى شما دو نفر ايمان آوردم و بعد شاه گفت منهم ايمان آوردم و بعد تمام اهل مملکت ايمان آوردند و حاصل مفاد آيات شريفه آنستکه بدوا ما دو نفر را برسالت نزد آنها فرستاديم و بعدا تقويت نموديم آن دو را بسومى و آنها دعوى رسالت نمودند و قوم نپذيرفتند و منکر فضل و مزيّت ايشان شدند و ايشان دعوى خودشان را مؤکّد بقسم نمودند چون شاهد گرفتن خدا در حکم
جلد 4 صفحه 402
قسم است و گفتند وظيفه ما فقط اداء رسالت است واضح و آشکار و بآن عمل نموديم ديگر تکليفى نداريم شما اگر قبول نمائيد از نفع آن بهره‌مند خواهيد شد و الّا بعذاب الهى گرفتار خواهيد گشت و گفته‌اند اين سخن را بعد از اظهار معجزه گفته بودند و آنها در جواب گفتند از وقتى شما بشهر ما آمديد ما در عسرت و مشقّت افتاديم يا دست برداشتن از دين آباء و اجداد براى ما ميمنت ندارد لذا ما بوجود يا دعوت شما فال بد ميزنيم و اگر دست از عقيده خود بر نداريد شما را سنگسار ميکنيم و از طرف ما بسياست و عقوبت شديدى گرفتار خواهيد شد و ايشان در جواب گفتند افعال و اعمال بد شما موجب فال بد است آيا اگر کسانى شما را نصيحت کنند و متذکّر بدبختى خود شويد براى آنها فال بد ميزنيد يا تهديدشان ميکنيد و بنابراين جواب شرط در آيه شريفه براى دلالت کلام بر آن حذف شده و اگر ان ذکّرتم بدون همزه باشد چنانچه بعضى قرائت نمودند محتمل است مراد آن باشد که منشأ فال بد شما با شما است اگر متذکر شده باشيد که عيب در خودتان است بلى شما متعدّى و متجاوز از حقّ و حدّ خودتانيد که بايد به پيام خدا گوش بدهيد و نميدهيد و ظاهرا منافات ندارد اين گفتگو با آنچه ذکر شد که بر حسب بعضى از روايات همه ايمان آوردند چون ممکن است بعد از آنکه پاى عمل بتکاليف ميان آمده باشد مرتدّ شده باشند چنانچه غالبا معمول است که براى فرار از تکليف مردم کافر ميشوند.