تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ «15» إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْکُمْ وَ يَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ «16» وَ ما ذلِکَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ «17» وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى وَ إِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلى حِمْلِها لا يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْ‌ءٌ وَ لَوْ کانَ ذا قُرْبى إِنَّما تُنْذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ مَنْ تَزَکَّى فَإِنَّما يَتَزَکَّى لِنَفْسِهِ وَ إِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ «18» وَ ما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَ الْبَصِيرُ «19»
وَ لا الظُّلُماتُ وَ لا النُّورُ «20» وَ لا الظِّلُّ وَ لا الْحَرُورُ «21» وَ ما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَ لا الْأَمْواتُ إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ وَ ما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ «22» إِنْ أَنْتَ إِلاَّ نَذِيرٌ «23» إِنَّا أَرْسَلْناکَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَ نَذِيراً وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلاَّ خَلا فِيها نَذِيرٌ «24»
وَ إِنْ يُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَ بِالزُّبُرِ وَ بِالْکِتابِ الْمُنِيرِ «25» ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِينَ کَفَرُوا فَکَيْفَ کانَ نَکِيرِ «26»
ترجمه
اى مردمان شما محتاجان بسوى خدائيد و خداوند او بى‌نياز ستوده است
اگر بخواهد ميبرد شما را و ميآورد خلقى نو پديد
و نيست اين بر خدا دشوار
و برنميدارد شخص گناهکارى گناه ديگرى را و اگر بخواند شخص گرانبار براى برداشتن بارش برداشته نشود از آن چيزى اگر چه باشد صاحب قرابت جز اين نيست که بيم ميدهى آنانرا که ميترسند از پروردگارشان با پنهان بودن و برپا دارند نماز را و هر که پاکيزه شد پس جز اين نيست که پاکيزه ميشود براى خودش و بسوى خدا است بازگشت
و يکسان نيستند نابينا و بينا
و نه تاريکيها و نه روشنائى
و نه سايه خنک و نه باد بسيار گرم
و يکسان نيستند زندگان و نه مردگان همانا خدا مى‌شنواند آنانرا که ميخواهد و نيستى تو شنواننده آنها را که در قبرهايند
نيستى تو مگر بيم‌دهنده
همانا ما فرستاديم تو را بدين حقّ با آنکه مژده دهنده و بيم دهنده‌اى و نيست هيچ جماعتى مگر آنکه گذشت در ميان آنها بيم‌دهنده‌ئى
اگر تکذيب ميکنند تو را پس بتحقيق تکذيب کردند آنانکه بودند پيش از آنها آمد آنها را پيغمبرانشان با دليلهاى روشن و با صحف آسمانى و با کتاب روشن‌کننده
پس گرفتم آنانرا که کافر شدند پس چگونه بود ناپسند داشتن من.
تفسير
خداوند متعال بعد از بيان بى‌فائده بودن عبادت بتها بيان فرموده احتياج مردم را در وجود و بقاء و خوراک و پوشاک و سعادت در دنيا و آخرت و همه
جلد 4 صفحه 383
چيز بخدا و بى‌نياز بودن خود را از هر جهت از آنها و استحقاق او براى ستايش و پرستش تا کسى تصوّر نکند که منع او از عبادت بتها و بعث آنها بر عبادت و اطاعت خود براى نفعى است که از اعمال آنها باو ميرسد و بدانند براى مصلحت خودشان است و اگر خدا بخواهد ميتواند همه مردم را در يک آن نيست و نابود کند و مردم ديگرى را بوجود آورد که فقط عبادت و اطاعت او را نمايند و اين براى خدا مشکل نيست بلکه خيلى آسان است و پس از آن بيان فرموده است عدالت خود را باين تقريب که برنميدارد هيچ نفس گناهکارى گناه ديگرى را اگرچه موجب گمراهى او شده باشد چون در اينصورت خودش گناه کرده که موجب گمراهى غير شده مربوط بگناه غير نيست آن بجاى خود محفوظ است و اگر بخواند نفسيکه سنگين شده از بار گناه کسيرا براى برداشتن قدرى از بار گناه خود بعنوان کمک نمودن برداشته نشود بوسيله آنکس از أنبار چيزى اگرچه آنکس از اقارب و ارحام خواننده باشد و خطاب فرموده به پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم که از ايمان نياوردن اينقوم عنود ملول مباش چون انذار و تخويف تو از معاصى فقط در کسانى مؤثّر است که از خداى پنهان از انظار ميترسند و نمازى که اهمّ عبادات است بجا ميآورند نه کسانيکه اصلا اعتقاد بمبدء و معاد ندارند و کسيکه عبادت و اطاعت خدا را که موجب تزکيه و تطهير نفس از پليديهاى معاصى است بنمايد بر نفع خود کار کرده و بازگشت همه بمحضر عدل الهى است و جزاى اعمال بد و خوب را کاملا بصاحبانش ميرساند و مساوى نيست کافر که کور است با مؤمن که بينا است و باطل که ظلمات عقائد فاسده و آراء گوناگون کاسده است با حق که يکى است و نور و روشنائى است و بهشت که مانند سايه معتدل است با جهنّم که مانند باد گرم سوزان است و کلمه لا فيضى ره فرموده براى تأکيد نفى استواء است و تکرار آن در دو طرف براى زيادتى تأکيد است و بنظر حقير کلمه لا در صدر دو جمله اخيره براى نفى استواء است که معمولا در کلام عرب بعد از حرف عطف آورده ميشود و ميگويند براى تأکيد معناى نفى است و تکرار آن در وسط براى اشاره ببودن حق و بهشت از لوازم و توابع ايمان و بودن باطل و جهنم از لوازم و توابع کفر است چون گوينده چنانچه دو جمله اخيره را بر اولى عطف نموده مفردات آندو را هم عطف بما سبق
جلد 4 صفحه 384
کرده است و اين نکته دقيقى است که بايد بذوق ادراک شود و براى اين است که لا در وسط جمله اولى آورده نشده اگر چه محتمل است براى قرب بنفى محتاج بتأکيد نشده باشد و بعدا فعل را مکرّر فرموده براى عدول بمثال ديگرى براى مؤمن و کافر و فرموده و مساوى نيستند اهل ايمان که زنده دلانند بعلم و معرفت با کفاريکه مانند مردگانند در بى‌ادراکى و بى‌حسّى و براى تأکيد اينمعنى فرموده که تو نميتوانى بحول و قوّه خودت مطلب حقّى را بمردگانى که در قبرستان جاى دارند بفهمانى مگر آنکه خدا بخواهد و خدا نخواسته جز آنکه ابلاغ نمائى تو بآنها وعده عذاب الهى را براى اتمام حجّت چون اگر خدا خواسته بود زنگ غفلت را از دل آنها ميزدود و توفيق تحصيل علم و معرفت بآنها عطا ميفرمود که اصرار بر کفر نداشته باشند و براى دفع توهّم اختصاص منصب نبوّت بانذار و تصريح بآنکه حصر اضافى بوده در مقابل اسماع که بمعناى افهام ميباشد فرموده است ما تو را فرستاديم براى نشر دين حقّ اسلام که بشارت دهى مردم را ببهشت در صورت ايمان و بترسانى از جهنّم در صورت کفر و هيچ يک از امم سابقه و اهل اعصار گذشته نبودند مگر آنکه آمد و گذشت در ميان آنها پيغمبرى يا امامى که بيم ميداد آنها را از خدا و اين دليل است بر آنکه در هيچ عصر و زمان زمين خالى از حجّت نبوده و نخواهد بود چنانچه اماميّه قائلند و قمّى ره نقل فرموده و در کافى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که پيغمبر صلى اللّه عليه و اله از دنيا نرفت مگر آنکه مبعوث فرمود براى مردم نذيرى و کسيکه منکر اين معنى شود لازمه‌اش آنستکه پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم تضييع نموده باشد امّت خود را که در اصلاب مردانند گفته شد قرآن کفايت آنها را نميکند فرمود چرا اگر يافت شود براى آن مفسّرى گفته شد پيغمبر صلى اللّه عليه و اله تفسير نفرموده است آنرا فرمود چرا تفسير فرمود آنرا براى يکمرد و تفسير فرمود شأن او را براى امّت و او على ابن ابى طالب عليه السّلام بود و از اينجا معلوم ميشود که تفسير قرآن مخصوص بخاندان عصمت و طهارت است و هر چه از غير ايشان صادر شود خالى از اعتبار بلکه باطل است چنانچه در روايات معتبره تصريح بآن شده و در خاتمه براى تسليت خاطر پيغمبر صلى اللّه عليه و اله فرموده که تکذيب کفّار اختصاص بتو ندارد اگر اينها تو را تکذيب ميکنند ملول مباش پيشينيان اينها هم پيغمبران خودشان را که با معجزات
جلد 4 صفحه 385
و نوشته‌هاى آسمانى در الواح و کتاب مبيّن حلال و حرام آمدند نزد آنها تکذيب نمودند و من آنها را بجرمشان گرفتم و بعذابهاى گوناگون نابود نمودم و براى تو نقل کردم شرح حالشانرا پس آيا چگونه بود نمايش خشم و انکار من گفتار و کردار آنها را و در مجمع فرموده زبور ثابت‌تر است در کتابت از کتاب چون آن کنده شده است مانند کندن سنگ و محتمل است زبر بر دفاتر کوچکتر از کتاب اطلاق شود لذا بعد از آن کتاب منير که بمعناى مبيّن و مفصّل حقايق است ذکر شده و ممکن است زبر اشاره بصحف ابراهيم و زبور داود عليهما السلام باشد و کتاب منير اشاره بتورية و انجيل و اللّه اعلم