تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ الَّذِينَ کَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَ لا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها کَذلِکَ نَجْزِي کُلَّ کَفُورٍ (36) وَ هُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي کُنَّا نَعْمَلُ أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ ما يَتَذَکَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جاءَکُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (37) إِنَّ اللَّهَ عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (38) هُوَ الَّذِي جَعَلَکُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ کَفَرَ فَعَلَيْهِ کُفْرُهُ وَ لا يَزِيدُ الْکافِرِينَ کُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلاَّ مَقْتاً وَ لا يَزِيدُ الْکافِرِينَ کُفْرُهُمْ إِلاَّ خَساراً (39) قُلْ أَ رَأَيْتُمْ شُرَکاءَکُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي ما ذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْکٌ فِي السَّماواتِ أَمْ آتَيْناهُمْ کِتاباً فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلاَّ غُرُوراً (40)
ترجمه
و آنها که کافر شدند براى آنان آتش دوزخ است نه حکم ميشود بر آنها بمرگ تا بميرند و نه تخفيف داده ميشود از آنها از عذاب آن اينچنين جزا ميدهيم هر ناسپاسى را
و آنها فرياد ميکنند در آن پروردگارا بيرون آور ما را تا بکنيم کار شايسته‌ئى جز آنچه بوديم که ميکرديم آيا عمر نداديم شما را مقدارى که پند ميگيرد در آن کسيکه پند گيرد و آمد شما را بيم‌دهنده پس بچشيد پس نيست براى ستمکاران ياورى
همانا خدا داناى امر نهانى آسمانها و زمين است همانا او دانا است بآنچه در سينه‌ها است
او است آنکه گردانيد شما را جانشينان در زمين پس آنکه کافر شد پس بر ضرر او است کفرش و نمى‌افزايد کافرانرا کفرشان نزد پروردگارشان مگر بغض شديد و نمى‌افزايد کافرانرا کفرشان مگر زيانکارى ابدى
بگو خبر دهيد از شريکانتان آنها که ميخوانيد از غير خدا بنمائيد مرا که چه چيز آفريدند از زمين يا براى آنها است شرکتى در آسمانها يا داديمشان کتابى پس آنها با دليل روشنى از آنند بلکه وعده نميدهند ستمکاران بعضيشان بعضى را مگر موجب فريب را.
تفسير
خداوند متعال بعد از بيان احوال اهل بهشت معمولا شمّه‌ئى از احوال اهل جهنّم را ذکر فرموده باين تقريب که کسانيکه کافر شدند از آن آنان است آتش جهنّم نه محکوم باعدام ميشوند تا بميرند و راحت شوند و نه تخفيف داده ميشود عذاب آنها بلکه تشديد ميشود هر وقت که شعله آتش کم شود طبعا و جزاى هر بنده بسيار ناشکرى اين است و آنها صرخه و فرياد ميزنند با حال عجز و انکسار که پروردگارا ما را از اينجا بيرون آر و بدنيا برگردان قول ميدهيم بجاى اعمال بدى که بجا آورديم ايندفعه اعمال خوب بجا آوريم خطاب ميرسد از مصدر جلال که آيا ما بشما عمر نداديم در دنيا بقدريکه اگر کسى ميخواست در آنمدّت تحصيل علم و معرفت کند و متذکّر اوضاع آخرت شود ميشد و پيغمبر و کتاب فرستاديم براى شما و امام تعيين نموديم که شما را از آتش جهنّم بترسانند و ايشان بوظيفه
جلد 4 صفحه 391
خودشان عمل نمودند و شما گوش نداديد و بآنها ستم نموديد پس بچشيد طعم عذاب حسرت و ندامت و آتش آخرت را و مطمئن باشيد که هيچ يار و ياورى براى ستمکاران در اينروز نخواهد بود خداوند از خفاياى امور در آسمانها و زمين آگاه است و از قلب شما هم آگاه ميداند که دروغ ميگوئيد اگر بدنيا برگرديد باز همان معاملات گذشته را تکرار خواهيد نمود چنانچه آنجا که بوديد خيال داشتيد اگر هميشه بمانيد بهمين اعمال ادامه دهيد مگر خدا شما را جانشين اقوام سابقه قرار نداد در زمين و قوّه تصرّف در آنرا بشما عنايت نفرمود و نديديد کسيکه کافر شود ضرر کفرش بخودش ميرسد و نشنيديد احوال آنها را که چگونه بعذاب الهى گرفتار شدند حال هم اگر برگرديد موجب مزيد کفر شما خواهد شد و آن موجب مزيد غضب الهى بر شما و مزيد زيانکارى و خسارت شما خواهد بود در فقيه و خصال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده در قول خداوند أو لم نعمّر کم که توبيخ است از کسيکه هجده سال داشته باشد و در مجمع از پيغمبر صلى اللّه عليه و اله نقل نموده و در نهج البلاغه امير المؤمنين عليه السّلام فرموده که عمرى که موجب قطع عذر بنى آدم شود شصت سال است و ظاهرا در دو حديث مذکور بيان اقلّ و اکثر شده چون مقدار تذکّر بحسب احوال و اشخاص مختلف ميشود کسيکه استعداد و موجبات تذکّر برايش موجود است هيجده سال عمر هم برايش در دنيا زياد است و کسيکه بهيچ وجه وسيله ندارد شصت سال هم کم است و ظاهرا مشرکين مکّه نوعا قائل بخالقيّت بتها نبودند فقط آنها را شفعاء ميدانستند لذا از هر چيز خوبى بنظر خودشان بت ميساختند که مثلا نمونه‌ئى از اوصاف جمال و جلال خدا باشد و در برابر او سجده مينمودند گفته‌اند گاهى اگر حلواى خوبى بدستشان ميآمد از آن مجسّمه‌ئى مى‌ساختند و بقصد او عبادت مينمودند و بعد هم آنرا ميخوردند لذا خداوند به پيغمبر خود فرموده بآنها بگو خبر دهيد مرا که اين بتهائيکه شما آنها را شريک قرار داديد در عبادت من يا در اموال خودتان چون سهمى از مال خودشان هم براى آنها مقرّر مينمودند که آنها غير از خداى ناديده‌اند و بنمايانيد بمن که چه خلق نمودند و بيرون آوردند آنها از زمين يا چه جزء از اجزاء آنرا ايجاد کردند يا شما قائليد آنکه شرکتى آنها در امر آسمانها و ايجاد آن با من دارند که براى آن مستحق ستايش و پرستش شدند يا ما براى آنها يا شما
جلد 4 صفحه 392
کتابى از آسمان فرستاديم که در آن کتاب شما مأمور بعبادت بتها شديد تا دليلى باشد براى آنها يا شما براى جواز عبادت و تقرّب به بت و بعضى بيّنات قرائت نموده‌اند براى اشاره بآنکه در اين قبيل امور مهمّه بايد دلائلى باشد اين سؤال را از آنها بنما تا معلوم شود که هيچ يک از اينها نيست جز آنکه شيطان پدران و اعيان آنها را گول زده که خداى ناديده قابل عبادت نيست بايد چيز خوبى را انسان در نظر بگيرد و عبادت کند تا آنچيز وسيله تقرّب بخدا گردد و شفاعت کند از او در نزد خدا و حاجات او در دنيا برآورده شود و آنها هم اين وعده گول زن را باينها که معاصر تو و زير دستان بزرگترانشان هستند دادند و اينها هم قبول نمودند و بدون هيچ منطق و دليلى بت‌پرست شدند و يجزى بصيغه مجهول مغايب و رفع کلّ نيز قرائت شده است.