تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّ اللَّهَ يُمْسِکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَ لَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَکَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ کانَ حَلِيماً غَفُوراً (41) وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَکُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ ما زادَهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (42) اسْتِکْباراً فِي الْأَرْضِ وَ مَکْرَ السَّيِّئِ وَ لا يَحِيقُ الْمَکْرُ السَّيِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلاً وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلاً (43) أَ وَ لَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا کَيْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ کانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ ما کانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْ‌ءٍ فِي السَّماواتِ وَ لا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ کانَ عَلِيماً قَدِيراً (44) وَ لَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما کَسَبُوا ما تَرَکَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ وَ لکِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ کانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً (45)
ترجمه
همانا خداوند نگاه ميدارد آسمانها و زمين را از آنکه زايل شوند و هر آينه اگر زايل شوند نگاه نميدارد آن دو را هيچکس پس از او همانا او بوده است بردبار آمرزنده
و سوگند خوردند بخدا بسخت‌ترين سوگندهاشان که اگر آيد آنها را بيم دهنده‌ئى هر آينه باشند هدايت يافته‌تر از يکى از چند امّت پس چون آمد آنها را بيم دهنده‌ئى نيفزودشان جز رميدن
براى گردنکشى و مکر نمودن بدو پا پيچ و وارد نميشود مکر بد مگر باهلش پس آيا انتظار ميبرند مگر طريقه پيشينيان را پس هرگز نيابى براى طريقه خدا تبديلى و هرگز نيابى براى طريقه خدا انتقالى
و آيا سير نکردند در زمين پس بنگرند که چگونه
جلد 4 صفحه 393
بود سر انجام کسانى که بودند پيش از آنها و بودند شديدتر از آنها در توانائى و نبوده است خدا که عاجز کند او را چيزى در آسمانها و نه در زمين همانا او بوده است داناى توانا
و اگر مؤاخذه ميکرد خداوند مردمانرا بآنچه کسب کردند باقى نميگذاشت بر پشت زمين جنبنده‌ئى ولى باز پس ميدارد آنها را تا وقتى نامبرده شده پس چون آيد وقتشان پس همانا خداوند باشد به بندگانش بينا.
تفسير
خداوند در مقام بيان قدرت کامله خود فرموده که خدا نگهدارى ميکند آسمانها و زمين را در جاى خود که از آنجا بجانب ديگرى حرکت نکنند و اگر آن دو از جاى خود حرکت کنند هيچ کس نميتواند آن دو را نگهدارد بعد از خدا يا بعد از زوال از جاى خود و اگر نگهدارى نکند و زائل شوند آن دو از جاى خود احدى از کفار و غير هم در روى زمين باقى نميماند ولى خدا حليم و غفور است تعجيل در عقوبت نميکند تا بندگان موفق بتوبه شوند و آنها را بيامرزد اگر چه شرک و کفر بقدرى بزرگ است گناه آن که سزاوار است آسمانها و زمين براى آن متزلزل و پاره پاره گردد در کافى از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند خدا حامل عرش است يا عرش حامل خدا فرمود خدا حامل عرش و آسمانها و زمين است و آنچه در آنها است و آنچه ما بين آنها است و اين مراد از قول خداوند است ان اللّه يمسک السموات و الارض تا آخر آيه و در اکمال از امام رضا عليه السّلام نقل نموده که بوجود ما خدا نگهميدارد آسمانها و زمين را از زوال و به اين معنى احاديث ديگرى هم وارد شده است و گفته شده است خداوند براى تنبّه و تهديد مشرکين مکّه که قسم ياد کرده بودند اگر پيغمبرى براى آنها بيايد زودتر از يهود و نصارى و غيره باو ايمان بياورند فرموده و قسم خوردند بخدا بمحکم‌ترين و مؤکّدترين قسمهاشان که اگر بيايد آنها را بيم دهنده‌ئى از جانب خدا بوده باشند نزديکتر بهدايت از يکى از آندو امّت و ساير امم و ظاهرا کلمه احدى در بعض استعمال شده يا مراد مصداق احدى الامم است که بر اهر امّتى اطلاق ميشود يعنى نزديکتر بهدايت باشند از آنچه صادق است بر آن احدى الامم که مراد تمام امّتها باشد يا امّت مهمّ معروفى در عربستان که يهود بودند و بنظر حقير محتمل است قسم ياد کرده باشند که اگر از اولاد حضرت اسمعيل که عرب از نسل او است پيغمبرى بيايد زودتر از يهود که
جلد 4 صفحه 394
باولاد حضرت اسحق ايمان آورده‌اند ايمان باو بياورند و بنابراين احدى الامم بى‌اشکال است پس چون آمد از جانب خدا نذيرى که مانند آن نيامده بود و نخواهد آمد نزد آنها چيزى نيفزود بر احوال آنها آمدن او مگر رميدن و تنفّر نمودن و دورى کردن و فرار از حق و حقيقت براى تأنّف و تکبّر و سرکشى و خودسرى در زمين و مکر نمودن آنهم مکر بد و بيجا و محلّ با خدا و پيغمبر او و اهل ايمان و احاطه نميکند و پا پيچ نميگردد مکر بد مگر بصاحبش پس آيا منتظر چيزى هستند غير طريقه معموله خدا با پيشينيانشان اگر چنين است که منتظرند بايد بدانند همان عذاب که بر پيشينيانشان نازل شد يا نوع ديگر بر آنها نازل خواهد شد پس نمى‌يابى تو اى پيغمبر براى طريقه خدا تبديلى که عذاب را مبدّل نمايد بچيز ديگرى و نمى‌يابى براى طريقه خدا تحويلى که آنرا منتقل نمايد بجاى ديگرى بلکه آن عذاب است براى کفّار بلى تغيير در نوع آن ممکن است روى دهد که براى آنها صاعقه و خسف و غرق و امثال اينها بود و براى اينها قحط و غلا و شمشير اولياء خدا آيا سير نکردند در سفرهاى خودشان بشام و يمن و عراق تا به بينند از آثار باقيه عمارات خراب شده اقوام سابقه آنچه موجب عبرت و تنبّه آنها شود و قمّى ره نقل فرموده که مراد آنستکه آيا نظر ننمودند در قرآن و در اخبار امم ماضيه که هلاک شدند در هر حال آنها قوّت و قدرت و تمکّنشان از اينها بيشتر بود و نتوانستند با خدا درافتند ور افتادند چون خدا اينطور نبوده و نخواهد بود که کسى يا چيزى بتواند او را عاجز نمايد و مانع از نفوذ اراده او شود در آسمانها و زمين چون او عالم بتمام اشياء و آثار آنها است و قادر بر تمام امور و اگر بخواهد مردم را بگناهشان مؤاخذه کند جنبنده‌ئى را در روى زمين باقى نميگذارد از گناهکاران يا تمام خلق حتّى حيوانات چنانچه در طوفان نوح (ع) روى داد که حيوانات هم غرق شدند مگر از هر نوع لازم يک جفت چون وقتى عذاب آمد خشک و تر را با هم ميسوزاند «مالک ملک وجود حاکم ردّ و قبول هر چه کند جور نيست گر تو بنالى خطا است» علاوه بر آنکه همه گناهکارند ناکرده گنه در اين جهان کيست بگو ولى نميکند و تأخير مى‌اندازد عذاب آنها را تا روز قيامت يا وقت مرگ يا زمانى که مصلحت در عذاب آنها باشد که خدا ميداند و مصلحت در اظهار آن نيست و چون آن موعد معيّن در علم الهى رسيد باز
جلد 4 صفحه 395
خدا باحوال بندگانش بصير و بينا است هر کس را بقدر استحقاقش عذاب ميکند و جزاى اعمال خويش را ميدهد و اگر قابل عفو باشد ميآمرزد و ثواب تلاوت اينسوره در ذيل سوره قبل ذکر شد و الحمد للّه رب العالمين.
جلد 4 صفحه 396